(1)

W dniu 15 listopada 2019 r. portugalski wiceminister i sekretarz stanu ds. energii (Ministerstwo Środowiska i Działań w dziedzinie Klimatu) przedłożyli Komisji wniosek o odstępstwo od niektórych przepisów dyrektywy (UE) 2019/944 w odniesieniu do wyspy Berlenga, zgodnie z art. 66 ust. 1 tej dyrektywy.

(2)

W dniu 18 marca 2021 r. Komisja opublikowała informacje na temat wniosku o odstępstwo na swojej stronie internetowej (2) i poinformowała państwa członkowskie o tym wniosku zgodnie z art. 66 ust. 1 akapit trzeci dyrektywy (UE) 2019/944. Termin zgłaszania uwag upłynął dnia 30 kwietnia 2021 r. Nie zgłoszono żadnych uwag.

(3)

Przyjęcie ostatecznej decyzji zostało odroczone ze względu na kryzys energetyczny i sytuację polityczną w Portugalii, w tym zmiany legislacyjne w tym kraju w latach 2022 i 2023. W dniu 4 czerwca 2025 r. władze portugalskie potwierdziły swój wniosek o odstępstwo i przedstawiły zaktualizowany przegląd sytuacji na Berlendze.

(4)

Wyspa Berlenga jest częścią archipelagu Berlenga, grupy wysp, które w 2011 r. Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO) uznała za rezerwat biosfery. Wyspa jest położona 10 km od Portugalii kontynentalnej i należy do gminy Peniche. Znajdują się na niej obszary rekreacyjne sklasyfikowane jako rezerwaty częściowe, natomiast pozostała część jest pełnym rezerwatem przyrody dostępnym wyłącznie do celów badań naukowych i monitoringu środowiska. Wyspa jest zamieszkana tylko przez kilka miesięcy w roku, a jej zużycie energii jest niskie i sezonowe.

(5)

Wyspa Berlenga nie jest połączona z systemem energetycznym Portugalii kontynentalnej. W swoim wniosku Portugalia twierdzi, że podłączenie sieci wyspy do kontynentalnej części terytorium byłoby ekonomicznie niewykonalne. Roczne zużycie energii elektrycznej na wyspie wynosi około 30 MWh i przez ostatnie 30 lat utrzymywało się na stosunkowo niezmienionym poziomie. Zapotrzebowanie na energię elektryczną pokrywają trzy znajdujące się na miejscu generatory wysokoprężne działające naprzemiennie.

(6)

Ze względu na środki ochrony środowiska obowiązujące na wyspie nie jest dozwolona dalsza budowa, z wyjątkiem projektu przekształcenia systemu dostaw energii na wyspie w system wykorzystujący energię ze źródeł odnawialnych. Projekt ten podlega ścisłym ograniczeniom w zakresie mocy, powierzchni i budowy, zatwierdzonym przez Instituto da Conservação da Natureza e das Florestas (Instytut Ochrony Przyrody i Lasów).

(7)

E-REDES, prawnie wyodrębniona spółka dystrybucyjna, jest jedynym dostawcą energii elektrycznej na wyspie i obecnie świadczy usługi w zakresie energii elektrycznej na podstawie umowy koncesji. Jest również głównym operatorem systemu dystrybucyjnego niskiego napięcia w Portugalii kontynentalnej na podstawie 278 gminnych umów koncesji na sieci niskiego napięcia oraz jedynym operatorem systemu dystrybucyjnego średniego i wysokiego napięcia na podstawie koncesji na świadczenie usług publicznych.

(8)

Umowa koncesji, o której mowa w motywie 7, jest istniejącą historyczną umową dotyczącą dystrybucji niskiego napięcia w gminie Peniche. Została ona przedłużona w dniu 29 października 2001 r. w formie umowy ramowej na okres 20 lat, zgodnie z ustawodawstwem krajowym. W momencie odnowienia rząd nadal był udziałowcem koncesjonariusza (E-REDES) do momentu wyodrębnienia przedsiębiorstwa w 2007 r.

(9)

W wyniku zmiany z 2017 r. przepisy krajowe wymagają, aby umowy koncesji na dystrybucję przyznane gminom były łączone i były przedmiotem wspólnego przetargu w celu wyznaczenia nowego koncesjonariusza (ustawa nr 31/2017) (3). Ponieważ umowa koncesji wygasła w dniu 28 października 2021 r., po przeprowadzeniu postępowania o udzielenie zamówienia publicznego ma zostać zawarta nowa umowa. Nowa umowa koncesji powinna obowiązywać przez 20 lat. Ze względu na zmianę rządu i opóźnienia proceduralne nowa umowa koncesji jeszcze nie została zawarta. Tymczasem poprzednia umowa pozostaje w mocy na podstawie automatycznego przedłużenia przewidzianego w art. 285 ust. 1 dekretu z mocą ustawy nr 15/2022 z dnia 14 stycznia 2022 r. (4) Dekret ten rozszerzył wszystkie gminne umowy koncesji na sieci dystrybucyjne energii elektrycznej niskiego napięcia. Ogólne przedłużenie wygaśnie z chwilą rozpoczęcia eksploatacji tych koncesji przez przyszłych operatorów, po zakończeniu procedury przetargowej zgodnie z zarządzeniem (Portaria) nr 397/2023 opublikowanym w dniu 28 listopada 2023 r. Na pierwszym etapie tego postępowania przetargowego określono wymogi prawne i techniczne dotyczące udzielania koncesji na dystrybucję energii elektrycznej niskiego napięcia w Portugalii kontynentalnej. Ponadto uchwałą Rady Ministrów nr 27/2024 z dnia 23 lutego 2024 r. (5) ustanowiono zasady i harmonogram udzielania gminnych koncesji na dystrybucję energii elektrycznej niskiego napięcia. W uchwale tej wyznaczono termin 30 czerwca 2025 r. na wszczęcie przez przedstawiciela grupy podmiotów zamawiających postępowania o udzielenie koncesji na dystrybucję energii elektrycznej niskiego napięcia w Portugalii.

(10)

Do czasu wszczęcia postępowania o udzielenie koncesji poprzednia umowa, o której mowa w motywie 8, została przedłużona na podstawie dekretu z mocą ustawy nr 15/2022 i ustawy nr 31/2017.

(11)

Po zakończeniu obecnej umowy koncesji, o której mowa w motywach 7-9, wszystkie powiązane aktywa zostaną zwrócone gminie Peniche, a następnie mogą zostać udostępnione nowemu koncesjonariuszowi. Dotyczy to aktywów objętych projektem, w odniesieniu do którego wnioskuje się o odstępstwo. E-REDES jest koncesjonariuszem sieci lokalnej, która wchodzi w zakres koncesji na komunalną sieć niskiego napięcia w Peniche, oraz jest właścicielem i operatorem sieci dystrybucyjnej i aktywów wytwórczych na wyspie do czasu wygaśnięcia koncesji na sieć niskiego napięcia.

(12)

Odstępstwo dotyczy zaangażowania obecnego koncesjonariusza (E-REDES), a następnie nowego koncesjonariusza po podpisaniu nowej umowy koncesji, w działania wykraczające poza dystrybucję energii elektrycznej. Chodzi w szczególności o wytwarzanie energii elektrycznej oraz posiadanie na własność i eksploatację instalacji magazynowych na wyspie Berlenga.

(13)

We wniosku zwrócono się o przyznanie odstępstwa od art. 4, 5, 6, 35 i 36 dyrektywy (UE) 2019/944 w odniesieniu do wyspy Berlenga.

(14)

O odstępstwo wnioskuje się w celu realizacji projektu modernizacji systemu elektroenergetycznego wyspy i zastąpienia energii elektrycznej wytwarzanej z paliw kopalnych rozwiązaniami bardziej zrównoważonymi środowiskowo i odnawialnymi.

(15)

Aby w pełni zdekarbonizować wytwarzanie energii elektrycznej na wyspie i wyeliminować zagrożenia dla środowiska i bezpieczeństwa związane z obecnym systemem wytwarzania energii elektrycznej, Portugalia uruchomiła projekt „Zrównoważona Berlenga”. Budowę zakończono, a projekt zainaugurowano 29 lipca 2020 r. Celem projektu jest zapewnienie alternatywnych dostaw energii elektrycznej, które są zrównoważone pod względem środowiskowym i technicznie wykonalne, poprzez zastąpienie generatorów wysokoprężnych wytwarzających energię elektryczną odnawialnymi źródłami energii. Projekt obejmuje instalację paneli fotowoltaicznych o mocy 70 kWp i akumulatora o mocy 150 kWh oraz rezerwowego generatora wysokoprężnego. Warunki rynkowe na wyspie, opisane w motywie 5, pozostają niezmienione do czasu wygaśnięcia obecnej umowy koncesji.

(16)

Według władz portugalskich E-REDES jest właścicielem i operatorem magazynów energii objętych projektem „Zrównoważona Berlenga”, które wspierają wytwarzanie energii słonecznej, magazynują nadwyżkę energii elektrycznej i wprowadzają ją do sieci, gdy produkcja energii fotowoltaicznej jest niewystarczająca. W związku z tym instalacja magazynowa będzie wykorzystywana nie tylko do celów sieciowych, ale również jako część infrastruktury wytwórczej i do celów bilansowania, aby zapewnić niezakłócone dostawy energii elektrycznej na wyspie.

(17)

Ponieważ projekt „Zrównoważona Berlenga” nie ma daty zakończenia i ma na celu zapewnienie długoterminowych dostaw energii na wyspie Berlenga, władze portugalskie ubiegają się o odstępstwo na maksymalny okres dopuszczony przepisami Unii.

(18)

Zgodnie z art. 66 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy (UE) 2019/944 odstępstwo od odpowiednich przepisów art. 7 i 8 oraz rozdziałów IV, V i VI może zostać przyznane, jeżeli państwo członkowskie ubiegające się o takie odstępstwo może wykazać, że występują istotne problemy w eksploatacji małych systemów wydzielonych lub małych systemów połączonych.

(19)

Zgodnie z art. 66 ust. 1 akapit drugi dyrektywy (UE) 2019/944 małe systemy wydzielone mogą również ubiegać się o odstępstwo od art. 4, 5 i 6 tej dyrektywy.

(20)

Zgodnie z art. 66 ust. 2 dyrektywy (UE) 2019/944, z wyjątkiem regionów najbardziej oddalonych, odstępstwo ma być ograniczone w czasie i podlegać warunkom mającym na celu zwiększenie konkurencji i integracji na rynku wewnętrznym energii elektrycznej. Ponadto należy zapewnić, aby odstępstwo nie utrudniało przejścia na odnawialne źródła energii, większej elastyczności, magazynowania energii, elektromobilności i odpowiedzi odbioru.

(21)

W swoim wniosku władze portugalskie twierdzą, że wyspa Berlenga jest małym systemem wydzielonym w rozumieniu dyrektywy (UE) 2019/944.

(22)

Na podstawie art. 2 pkt 42 dyrektywy (UE) 2019/944 „mały system wydzielony” jest to „system, który w 1996 r. osiągnął zużycie mniejsze niż 3 000 GWh i w którym mniej niż 5 % rocznego zużycia uzyskuje się przez wzajemne połączenie z innymi systemami”.

(23)

Zgodnie z informacjami przekazanymi przez władze portugalskie roczne zużycie energii elektrycznej na wyspie Berlenga wynosi około 30 MWh i od 30 lat utrzymuje się na stosunkowo niezmienionym poziomie.

(24)

Między wyspą a kontynentalnym systemem elektroenergetycznym kraju nie ma połączenia międzysystemowego. System elektroenergetyczny na wyspie jest stosunkowo prosty i obsługuje tylko kilku odbiorców o niskim całkowitym rocznym zużyciu.

(25)

Komisja stwierdza zatem, że wyspa Berlenga jest małym systemem wydzielonym w rozumieniu art. 2 pkt 42 i w związku z tym wchodzi w zakres art. 66 ust. 1 dyrektywy (UE) 2019/944.

(26)

Brzmienie art. 66 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy (UE) 2019/944 jest bardzo szerokie i odnosi się do „istotnych problemów w działaniu systemu”. Termin „istotne problemy” nie jest prawnie zdefiniowany, a Komisja nie przedstawiła jego definicji w swojej praktyce decyzyjnej. To otwarte sformułowanie pozwala Komisji na uwzględnienie wszystkich potencjalnych problemów związanych ze szczególną sytuacją małych systemów, pod warunkiem że problemy te są istotne, a nie jedynie marginalne. Takie problemy mogą się znacznie różnić w zależności od specyfiki geograficznej, wzorców produkcji i zużycia w systemie oraz rozwoju technicznego, np. pod względem magazynowania energii elektrycznej i wytwarzania na małą skalę.

(27)

We wniosku zwrócono uwagę na następujące istotne problemy w eksploatacji małych systemów wydzielonych:

(28)

Biorąc pod uwagę wszystkie powody przedstawione w motywie 27, Komisja stwierdza, że występują istotne problemy w funkcjonowaniu systemu elektroenergetycznego na wyspie Berlenga jako małego systemu wydzielonego oraz że pełne stosowanie ram regulacyjnych mogłoby stwarzać problemy w funkcjonowaniu tego systemu.

(29)

We wniosku stwierdzono, że ze względu na ograniczenia geograficzne i izolację wyspy od kontynentalnego systemu elektroenergetycznego zapotrzebowanie na energię elektryczną na wyspie było dotychczas pokrywane przez trzy znajdujące się na miejscu generatory wysokoprężne działające naprzemiennie. Transport oleju napędowego drogą morską i jego rozładunek w trudnych warunkach pogodowych stanowi zagrożenie dla środowiska ze względu na potencjalne wypadki. Nowy system byłby bardziej przyjazny dla środowiska, ponieważ generatory wysokoprężne pełniłyby wyłącznie funkcję zapasową.

(30)

Komisja uważa, że w odniesieniu do realizacji projektu „Zrównoważona Berlenga” odstępstwo od przepisów, o których mowa w motywie 13, jest zgodne z warunkami określonymi w art. 66 ust. 2 dyrektywy (UE) 2019/944.

(31)

Art. 66 ust. 2 akapit pierwszy dyrektywy (UE) 2019/944 stanowi, że Komisja ma zapewnić, aby odstępstwo nie utrudniało przechodzenia na energię odnawialną, większej elastyczności, magazynowania energii, elektromobilności i odpowiedzi odbioru.

(32)

Celem odstępstwa, o które wystąpiła Portugalia, jest umożliwienie realizacji projektu mającego zwiększyć wykorzystanie odnawialnych źródeł energii i ułatwić stosowanie bardziej ekologicznych rozwiązań w zakresie dostaw energii na wyspie. Odstępstwo uwzględnia również rygorystyczne środki ochrony środowiska na wyspie, które znacznie ograniczają budowę nowych obiektów na tym obszarze. Nie stanowi zatem utrudnienia w przechodzeniu na odnawialne źródła energii.

(33)

Odstępstwo nie ma również zauważalnego wpływu na elektromobilność i odpowiedź odbioru.

(34)

Art. 66 ust. 2 akapit pierwszy dyrektywy (UE) 2019/944 wyraźnie stanowi, że odstępstwo ma być ograniczone w czasie i objęte warunkami mającymi na celu zwiększenie konkurencji i integracji na rynkiem wewnętrznym energii elektrycznej.

(35)

W swoim wniosku władze portugalskie zwracają się o przyznanie odstępstwa na maksymalny okres dozwolony przez prawo Unii. Ponieważ w przepisach Unii nie określono ram czasowych ważności odstępstw, okres obowiązywania niniejszej decyzji należy określić z uwzględnieniem szczególnych warunków technicznych i sytuacji rynkowej na wyspie. Władze portugalskie wyjaśniły ponadto, że składają wniosek o odstępstwo na okres 20 lat od daty inauguracji projektu, tj. od dnia 29 lipca 2020 r. do dnia 29 lipca 2040 r.

(36)

We wniosku stwierdzono, że szczególne warunki panujące na wyspie sprawiają, że inwestycje są mało prawdopodobne, a stworzenie konkurencji jest nieprawdopodobne ze względu na niewielkie zainteresowanie ze strony uczestników rynku.

(37)

Tymczasowy charakter odstępstwa powinien umożliwiać przyszły rozwój rynku na wyspie. Władze portugalskie powinny nadal dbać o to, aby nie było przeszkód dla tworzenia konkurencji lub integracji z rynkiem wewnętrznym energii elektrycznej. Odstępstwo jest bezpośrednio związane z procedurą przetargową dotyczącą nowej umowy koncesji, o której mowa w motywie 9. W związku z tym, o ile konkurencja „na rynku” Berlengi nie jest możliwa, o tyle procedura przetargowa zapewnia przynajmniej konkurencję „o rynek”.

(38)

Komisja uważa, że należy przyznać odstępstwo na okres 20 lat, o które wnioskowały władze portugalskie, w celu dostosowania go do okresu obowiązywania koncesji, o którym mowa w motywie 9. Komisja powinna zatem przyznać odstępstwo na okres od dnia 29 lipca 2020 r. do dnia 29 lipca 2040 r. Okres odstępstwa opiera się na ramach technicznych i regulacyjnych mających zastosowanie w momencie złożenia wniosku przez władze portugalskie w dniu 15 listopada 2019 r. i potwierdzonych w czerwcu 2025 r., które jednak mogą ulec zmianie. W związku z tym odstępstwo nie powinno już mieć zastosowania do małego systemu wydzielonego wyspy Berlenga, jeżeli wyspa zostanie wzajemnie połączona z systemem kontynentalnym lub jeżeli wystąpią jakiekolwiek istotne zmiany, które mogłyby wpłynąć na warunki, na jakich przyznano odstępstwo. Władze portugalskie powinny poinformować Komisję o wszelkich takich zmianach.

(39)

Odstępstwo powinno umożliwiać spółce E-REDES lub nowemu koncesjonariuszowi po podpisaniu nowej umowy koncesji posiadanie i eksploatację aktywów wytwórczych wyłącznie do celów projektu „Zrównoważona Berlenga”. Krajowy organ regulacyjny powinien [być w stanie] obserwować i monitorować koszty tej działalności.

(40)

Wymogi dotyczące rozdziału rachunkowości określone w art. 56 dyrektywy (UE) 2019/944 powinny mieć zastosowanie do projektu „Zrównoważona Berlenga”, a E-REDES lub nowy koncesjonariusz powinien prowadzić odrębne księgi rachunkowe w odniesieniu do własności i eksploatacji aktywów wytwórczych. Aby uniknąć subsydiowania skrośnego, władze portugalskie powinny dopilnować, aby koszty projektu „Zrównoważona Berlenga” nie były odzyskiwane za pomocą taryf sieci dystrybucyjnych, lecz za pomocą odrębnych zasobów.

(41)

Aby umożliwić Komisji ocenę, czy odstępstwo jest nadal konieczne w świetle ewentualnych przyszłych nowych informacji i zmian warunków rynkowych na wyspie Berlenga, władze portugalskie powinny poinformować Komisję co najmniej rok przed końcem okresu odstępstwa, czy uważają przedłużenie za konieczne. Umożliwiłoby to dogłębną analizę wniosku o przedłużenie oraz poinformowanie uczestników rynku z wyprzedzeniem na temat przyszłych ram regulacyjnych mających zastosowanie do wyspy Berlenga.

(42)

Aby w wystarczającym stopniu uwzględnić zmiany ram regulacyjnych oraz rozwój technologiczny i zmiany sytuacji rynkowej, wszelkie przyznane przedłużenia powinny być ograniczone w czasie.

(43)

Komisja otrzymała wniosek o odstępstwo przed rozpoczęciem realizacji projektu „Zrównoważona Berlenga”. Aby uniknąć nagłych i nieprzewidywalnych zmian w ramach regulacyjnych, które mogłyby poważnie zakłócić funkcjonowanie rynku na wyspie Berlenga, oraz aby umożliwić pełną realizację tego projektu, niniejsza decyzja powinna mieć zastosowanie od dnia 29 lipca 2020 r.,