Ryzyko uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu

Ryzyko uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu ma relewantny wpływ na przebieg procesu budowlanego. Celem artykułu jest przedstawienie znaczenia tego ryzyka podczas realizacji przedsięwzięć budowlanych oraz skutecznego sposobu jego ograniczania. Zaprezentowane w publikacji rozważania teoretyczne pełnią komplementarną funkcję wobec uzyskanych wyników badań ankietowych. Ankiety przeprowadzone zostały na grupie członków Śląskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa, którzy pełnili funkcje kierowników budowy.
Słowa kluczowe: budownictwo, przedsięwzięcie budowlane, zarządzanie ryzykiem.
The risk of damage to the underground utilities network. The risk of damage to the underground utilities network has a relevant effect on the course of the construction process. The purpose of the article is to present the significance of this risk during the implementation of construction projects and an effective method of its reduction. Theoretical considerations presented in the publication have a complementary function to the obtained results of the survey. Surveys were conducted on a group of members of the Silesian District Chamber of Civil Engineers who were the heads of a construction site.
Keywords: construction, construction project, risk management.

Wprowadzenie

Podejmowanie decyzji inwestycyjnych jest nieodłącznie związane z ryzykiem [5]. Przeprowadzenie analizy ryzyka stanowi zatem podstawowy element systemu zarządzania ryzykiem w przedsięwzięciach budowlanych. Od sposobu postrzegania analizy ryzyka przez kadry zarządzające procesami budowlanymi w znacznym stopniu zależy skuteczność działań inwestycyjnych oraz efektywność ekonomiczna przedsiębiorstw budowlanych [5]. Zagadnienie zarządzania ryzykiem - zgodnie z konstatacją D. Skorupki - należy natomiast pojmować w kategorii procesu rozpoznawania, oceny, monitorowania oraz ograniczania ryzyka występującego podczas realizacji inwestycji [8].

Pojęcie ryzyka w kontekście branży budowlanej

Branża budowlana jak każda gałąź gospodarki w sposób nieodłączny narażona jest na negatywne skutki ryzyka, rozumianego m.in. jako: wskaźnik stanu lub zdarzenia, którego rezultatem mogą być straty [6]. P. Dey oraz S. Ogunlana prezentują - w dyskursie swojego autorstwa - konstatację, że sektor budowlany jest działem gospodarki w największym stopniu narażonym na pejoratywny wpływ ryzyka [1]. W sformułowaniu zaproponowanym przez P. Kokot-Stępień ryzyko określane jest jako niebezpieczeństwo pojawiające się w następstwie podjęcia konkretnej decyzji lub zaistnienia określonego zdarzenia [3]. Przywołane definicje nie oddają jednak w pełni charakteru omawianego zjawiska. Ryzyko ma bowiem dychotomiczny charakter, co można egzemplifikować na przykładzie postrzegania przedmiotowego procesu przez pryzmat działalności gospodarczej. W konstatacji sformułowanej przez A. Zachorowską i Z. Ostraszewską ryzyko pojmowane jest jako brak możliwości osiągnięcia zamierzonych celów lub działania implikujące straty dla przedsiębiorstwa [6]. Omawiane zjawisko postrzegane w przywołany sposób ma zatem pejoratywny wydźwięk, co determinuje próby wyeliminowania lub zminimalizowania jego wpływu na funkcjonowanie podmiotów gospodarczych [6]. Negatywny wpływ ryzyka zmusza coraz większą liczbę przedsiębiorców - w tym również właścicieli organizacji - do wprowadzania nowych rozwiązań opartych na systemach zarządzania ryzykiem. K. Jajuga [2] prezentuje koncepcję rozpatrywania ryzyka w pozytywnym oraz negatywnym dla organizacji aspekcie. Autor twierdzi m.in., że ryzyko należy rozpatrywać jako rodzaj szansy na uzyskanie niezamierzonego, korzystnego dla przedsiębiorstwa efektu. Przedsiębiorcy - w intencjonalny sposób - podejmują zatem działania obarczone ryzykiem. Liczni właściciele przedsiębiorstw zakładają bowiem, że ryzykowne zachowania mogą się przyczynić do uzyskania intratnych rozwiązań biznesowych [2].

Ogólne rozważania na temat ryzyka implikują możliwość analizy przedmiotowego zagadnienia pod kątem specyfiki poszczególnych sektorów gospodarki. A. Korombel twierdzi w swojej publikacji, że wymiar ryzyka warunkowany jest specyfiką dyscypliny, w której występuje [4]. Autorka przywołanej monografii prezentuje tezę, że: podjęcie próby przekształcenia niepewności w jak najbardziej wymierne ryzyko przy zastosowaniu zróżnicowanych narzędzi stanowi wspólny cel wszystkich dyscyplin naukowych [4]. W przypadku budownictwa ryzyko jest nierozerwalnym elementem procesu budowlanego. Potwierdzenie niniejszego stwierdzenia można odnaleźć w dyskursach autorstwa D. Skorupki, P. Deya, S. Ogunlana, R.W. Bakera. P. Dey oraz S. Ogunlana prezentują tezę, że wielkość projektu, złożoność prac budowlanych, czas trwania budowy, lokalizacja przedsięwzięcia budowlanego, zastosowana technologia, jak również znajomość zasad prowadzenia robót budowlanych stanowią podstawowe determinanty ryzyka [1].

R.W. Baker wyodrębnił pięć rodzajów ryzyka występującego w budownictwie: ryzyko legislacyjne, ryzyko finansowe, ryzyko operacyjne, ryzyko zakończenia budowy oraz ryzyko polityczne [1]. D. Skorupka w swojej publikacji podejmuje próbę swego rodzaju klasyfikacji ryzyka na podstawie poszczególnych etapów przedsięwzięcia budowlanego. Autor postuluje wyodrębnienie w procesie budowlanym pięciu fundamentalnych etapów: wstępnego projektu, postępowania przetargowego, opracowania projektu wykonawczego, robót budowlanych oraz rozliczenia finansowego [8]. Przywołane fazy przedsięwzięcia budowlanego mają - według autora - ważne znaczenie w kontekście określenia determinantów ryzyka.

Przedmiotowa koncepcja znalazła odzwierciedlenie w publikacji D. Skorupki, w której zaprezentowany został następujący podział ryzyka:

• ryzyko na etapie wstępnego projektu obejmujące: ryzyko związane z niewłaściwym rozpoznaniem konkurencji i preferencji zamawiającego (inwestora), ryzyko wynikające z niedostosowania kosztów projektu do możliwości finansowych inwestora, ryzyko będące następstwem błędnej oceny własnych możliwości;
• ryzyko na etapie postępowania przetargowego obejmujące: ryzyko unieważnienia postępowania przetargowego; ryzyko zachowań korupcyjnych, ryzyko błędnego oszacowania granicy opłacalności projektu, ryzyko stosowania dumpingu przez konkurencję, ryzyko związane z poniesieniem niewystarczających (lub nadmiernych) kosztów na lobbing oraz działania marketingowe, ryzyko wynikające z zachowań inwestora;
• ryzyko na etapie opracowania projektu wykonawczego obejmujące: ryzyko niewłaściwego doboru personelu do zespołu projektowego, ryzyko obniżenia estetyki projektu ze względu na oczekiwania inwestora, ryzyko niewłaściwego doboru rozwiązań technologiczno-materiałowych, ryzyko opracowania błędnego harmonogramu robót budowlanych, ryzyko wynikające z przeszacowania nakładów finansowych na projekt;
• ryzyko na etapie prowadzenia robót budowlanych obejmujące: ryzyko związane z przeprowadzeniem akcji protestacyjnych np. przez organizacje proekologiczne, ryzyko związane z niezbadaniem warunków gruntowo-wodnych (np. dezorganizacja robót budowlanych z powodu kurzawki), ryzyko uszkodzenia sprzętu, ryzyko absencji pracowniczej (np. w wyniku problemów zdrowotnych lub uczestnictwa w akcji strajkowej), ryzyko wynikające z wydajności pracy pracowników, ryzyko niewłaściwego zarządzania zasobami ludzkimi oraz gospodarką materiałową, ryzyko niedostosowania terminu dostawy towaru do określonego etapu budowy, ryzyko związane z zachowaniem wymaganych standardów, ryzyko sprawowania niewłaściwej kontroli nad prowadzonymi robotami budowlanymi, ryzyko wystąpienia robót dodatkowych nieujętych np. w kosztach przedsięwzięcia, ryzyko niewłaściwej organizacji robót budowlanych;
• ryzyko na etapie rozliczenia finansowego przedsięwzięcia budowlanego obejmujące: ryzyko wystąpienia kryzysu gospodarczego, ryzyko wynikające z destabilizacji sytuacji gospodarczej oraz politycznej państwa, ryzyko związane z inflacją, ryzyko popełnienia błędów w planie finansowym, ryzyko dekoniunktury w budownictwie, ryzyko będące następstwem zachowań inwestora, ryzyko związane z treścią umowy (np. niesprecyzowanie zapisów dotyczących przedmiotu zamówienia), ryzyko nieegzekwowania zapisów legislacyjnych [8].

W opinii autorki artykułu ryzyko uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu ma relewantny wpływ na przebieg procesu budowlanego. Prawdopodobieństwo przerwania przewodów oraz kabli - zwłaszcza w przypadku prowadzenia robót ziemnych - jest duże. Należy bowiem podkreślić, że uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu powstają przede wszystkim w wyniku ludzkich błędów. Destrukcja podziemnej sieci uzbrojenia terenu na skutek np. zdarzeń sejsmicznych czy powodzi - zwłaszcza w Polsce - dotyczy przede wszystkich określonych obszarów (terenów zalewowych, obszarów działalności górniczej).

Metodyka badania

Podziały ryzyka zaproponowane przez D. Skorupkę, P. Deya, S. Ogunlana, R.W. Bakera stanowiły asumpt do podjęcia próby udowodnienia postulowanego przez autorkę stwierdzenia, że ryzyko uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu ma istotne znaczenie dla przedsięwzięć budowlanych. Przeprowadzone przez autorkę artykułu badania ankietowe miały zatem - oprócz funkcji określającej znaczenie przywołanego rodzaju ryzyka na przebieg procesów budowlanych - ukazać częstotliwość występowania ryzyka uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu w przedsięwzięciach budowlanych oraz wskazać najskuteczniejsze (w opinii kierowników robót budowlanych) narzędzie wspomagające zarządzanie ryzykiem w analizowanym przypadku. Celem procedury badawczej było także ustalenie stosowania przez kierowników budowy najefektywniejszego w ich opinii narzędzia wspomagającego zarządzanie ryzykiem uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu w przedsięwzięciach budowlanych. Kontynuacja serii pytań skierowanych do członków Śląskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa miała również doprowadzić do określenia ewentualnych powodów niestosowania przez nich analizowanego narzędzia wspomagającego zarządzanie ryzykiem uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu.

Badanie ankietowe przeprowadzone zostało na grupie 50 członków Śląskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa, którzy pełnili od 1 stycznia 2017 r. do 1 listopada 2018 r. samodzielne funkcje techniczne w budownictwie (w rozumieniu art. 12 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane) polegające na „kierowaniu budową lub innymi robotami budowlanymi” (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1202). Ankieta została przeprowadzona w drugiej połowie listopada 2018 r. Należy jednocześnie podkreślić, że badana grupa składała się wyłącznie z osób, które kierowały w przywołanym czasie robotami ziemnymi prowadzonymi na terenie budowy, gdzie przebiegała istniejąca podziemna sieć uzbrojenia terenu. Użyta w ankiecie terminologia dostosowana została do wykształcenia oraz doświadczenia zawodowego uczestników badania. Ankietowane osoby miały zaznaczyć symbolem okręgu propozycję odpowiedzi, z którą się zgadzają.

Wyniki badania ankietowego

Wszyscy uczestnicy badania uznali, że ryzyko uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu podczas prowadzenia robót ziemnych istnieje. Na pytanie 1 (Jakie jest ryzyko uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu podczas prowadzenia robót ziemnych?) 100% ankietowanych odpowiedziało zatem w sposób twierdzący, co prezentuje wykres kołowy (rys. 1).

Kolejny etap ankiety obejmował pytanie 2 (Jak często stykał/stykała się Pani/Pan - podczas kierowania przez Panią/Pana robotami ziemnymi - z sytuacją uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu lub z przypadkiem odkrycia na przykład kabla, którego przebieg jest niezgodny z przebiegiem podziemnej sieci uzbrojenia terenu określonym na mapie do celów projektowych?). Spośród prezentowanych sugestii odpowiedzi najczęściej wybierano odpowiedzi: bardzo często (64% uczestników badania), często (22% badanych), sporadycznie (8% ankietowanych). Dwóch kierowników robót budowlanych zaznaczyło odpowiedź: zawsze (4% badanej grupy). Jedna osoba nie zetknęła się podczas kierowania przez nią robotami ziemnymi z sytuacją uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu lub z przypadkiem odkrycia np. kabla, którego przebieg jest niezgodny z przebiegiem podziemnej sieci uzbrojenia terenu określonym na mapie do celów projektowych (2% ankietowanych). Odpowiedzi na pytanie 2 przedstawiono na wykresie (rys. 2).

Analiza odpowiedzi zadanych w pytaniu 3 (Jakie są najskuteczniejsze w opinii kierowników robót budowlanych narzędzia wspomagające zarządzanie ryzykiem uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu w przedsięwzięciach budowlanych, w których występują roboty ziemne?) miała na celu określenie najskuteczniejszego narzędzia wspomagającego zarządzanie ryzykiem uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu w przedsięwzięciach budowlanych. Procentowy udział odpowiedzi uczestników badania prezentował się następująco: georadar i urządzenia działające na podobnych zasadach (96 % ankietowanych), mapa do celów projektowych (4% badanych). Żaden kierownik robót budowlanych nie zaznaczył odpowiedzi: inne (0% uczestników badania). Odpowiedzi respondentów przedstawia wykres (rys. 3).

W przypadku pytania 4 (Jakie są stosowane przez kierowników budowy najskuteczniejsze w ich opinii narzędzia wspomagające zarządzanie ryzykiem uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu w przedsięwzięciach budowlanych?) zdecydowana większość respondentów odpowiedziała, że nie korzysta z georadaru i urządzeń działających na podobnych zasadach (96% ankietowanych) podczas kierowania robotami ziemnymi. Dwóch kierowników budowy stosowało w swojej pracy analizowane urządzenia (4% badanych). Odpowiedzi członków Śląskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa prezentuje wykres (rys. 4).

W pytaniu 5 (Jakie są najczęstsze powody niestosowania przez kierowników budowy najskuteczniejszego w ich opinii narzędzia wspomagającego zarządzanie ryzykiem uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu w przedsięwzięciach budowlanych?) najczęściej zaznaczano odpowiedzi: „nieuwzględnienie kosztów usług georadarowych w dokumentacji przetargowej/ograniczone środki finansowe indywidualnego inwestora” (88% badanych), „wydłużenie czasu realizacji inwestycji” (10% respondentów), „georadar nie jest potrzebny” (2% ankietowanych), „problem z dostępem do usług georadarowych” (0% badanej grupy). Wybór odpowiedzi członków Śląskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa został przedstawiony na wykresie (rys. 5).

Ankieta badawcza składała się z pięciu pytań wraz z propozycjami odpowiedzi. Wyniki przeprowadzonego badania ankietowego posłużyły twórczyni przedmiotowego artykułu do przedstawienia znaczenia ryzyka uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu podczas realizacji przedsięwzięć budowlanych.

Podsumowanie i wnioski z badania

Odpowiedzi udzielone na pytania ankiety udowodniły słuszność koncepcji, że ryzyko uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu ma istotne znaczenie dla przedsięwzięć budowlanych. Wszyscy ankietowani kierownicy robót budowlanych potwierdzili bowiem możliwość wystąpienia tego rodzaju ryzyka podczas prowadzenia robót ziemnych. Jednocześnie 98% respondentów doświadczyło podczas kierowania robotami budowlanymi sytuacji uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu lub zna z autopsji przypadek odkrycia np. kabla, którego przebieg jest niezgodny z przebiegiem podziemnej sieci uzbrojenia terenu określonym na mapie do celów projektowych. Warto tutaj podkreślić, że 64% ankietowanych spotykało się z przywołanymi sytuacjami bardzo często. Uzyskany wynik badania w opinii autorki artykułu wskazuje na istotny problem dotyczący zarówno kadry zarządzającej procesami budowlanymi, jak i właścicieli przedsiębiorstw. Uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu wiążą się bowiem z poniesieniem dodatkowych kosztów w ramach prowadzonej inwestycji. Ton supozycyjny w sformułowaniach autorki niniejszego artykułu w sposób jednoznaczny został wyrażony w tezie, w której postulowane jest stosowanie przez kierowników budowy georadaru oraz urządzeń działających na podobnych zasadach każdorazowo podczas prowadzenia przez nich robót ziemnych. Autorka opiera swoją konstatację na analizie wyników badania. 96% respondentów uznało bowiem georadar oraz urządzenia działające na podobnych zasadach za najskuteczniejsze narzędzia wspomagające zarządzanie ryzykiem uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu. Jednocześnie wyniki badania ankietowego dowiodły, że mimo posiadanej wiedzy na temat skuteczności georadaru członkowie Śląskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa nie korzystają z tego rodzaju urządzeń podczas kierowania robotami ziemnymi. Przyczyn zaistniałej sytuacji należy upatrywać przede wszystkim w nieuwzględnieniu kosztów usług georadarowych w dokumentacji przetargowej oraz w ograniczonych środkach finansowych indywidualnego inwestora. Zdaniem autorki znaczną rolę w zarządzaniu ryzykiem uszkodzenia podziemnej sieci uzbrojenia terenu w przedsięwzięciach budowlanych mogłoby odegrać wprowadzenie prawnego obowiązku stosowania usług georadarowych w postępowaniach przetargowych lub zobligowanie (poprzez wprowadzenie odpowiednich zapisów legislacyjnych) organizacji odpowiedzialnych za Geodezyjną Ewidencję Sieci Uzbrojenia Terenu do dodatkowej weryfikacji przebiegu podziemnej sieci uzbrojenia terenu za pomocą georadaru lub urządzeń działających na podobnych zasadach. 

mgr inż. Izabela Szerszeniewska*

^* Studia doktoranckie, Politechnika Częstochowska.

BIBLIOGRAFIA

[1] Dey P., Ogunlana S. (2004), Selection and application of risk management tools and techniques for build-operate-transfer projects, Industrial Management & Data Systems, Vol. 104 Issue: 4, pp.334-346, https://doi.org/10.1108/02635570410530748 [dostęp: 16.11.2018 r.].

[2] Jajuga K., Zarządzanie ryzykiem, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.

[3] Kokot-Stępień P. (2015), Identyfikacja ryzyka jako kluczowy element zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie, [w:] Gos W. (red.), Rynek kapitałowy, wycena przedsiębiorstw, inwestycje, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2015.

[4] Korombel A., Apetyt na ryzyko w zarządzaniu przedsiębiorstwami. Seria Monografie nr 268, Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 2013.

[5] Kycko M., Zabłocki W., Metodologiczne podstawy oceny ryzyka inwestycji kolejowych, [w:] Żurowska J. (red.), Zeszyty Naukowo-Techniczne Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Komunikacji w Krakowie. Seria: Materiały Konferencyjne, Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Komunikacji Rzeczpospolitej Polskiej Oddział w Krakowie, Kraków 2017.

[6] Mierzejewska S., Zarządzanie ryzykiem, „Inżynieria Przetwórstwa Spożywczego” 2017, Nr 2.

[7] Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7.06.2018 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Prawo budowlane (Dz.U. z 2018 r. poz. 1202).

[8] Skorupka D., Zarządzanie ryzykiem w przedsięwzięciach budowlanych, http://www.yadda.icm.edu.pl [dostęp: 6.11.2018 r.].

[9] Wróblewski D. (red.), Zarządzanie ryzykiem - przegląd wybranych metodyk, Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej im. Józefa Tuliszkowskiego Państwowy Instytut Badawczy, Józefów 2015.