Straż Graniczna – zwolnienie lekarskie lub urlop w związku z trudną sytuacją na granicy?

Straż Graniczna powołana jest do ochrony granicy państwowej, kontroli ruchu granicznego oraz zapobiegania i przeciwdziałania nielegalnej migracji. Czy w związku z kryzysem migracyjnym na granicy z Białorusią i wytężoną służbą funkcjonariusze mają prawo do zwolnień lekarskich lub urlopów w celu regeneracji i odbudowania równowagi psychofizycznej?

Kryzys migracyjny a służba funkcjonariuszy Straży Granicznej

Wschodnia ściana Polski to nie tylko granica kraju, ale również Unii Europejskiej. Na działania funkcjonariuszy Straży Granicznej związane z sytuacją kryzysową na granicy z Białorusią skierowane są oczy nie tylko Polaków, lecz także wielu innych Europejczyków. Z jednej strony, zmiany zachodzące w organizacji służby, natłok obowiązków, poczucie odpowiedzialności, stres i nieprzewidywalność, a z drugiej strony - oczekiwania społeczeństwa polskiego i dwa zupełnie inne sposoby postrzegania kryzysu migracyjnego przez naród mogą prowadzić do nasilenia takich symptomów i zaburzeń psychofizycznych funkcjonariuszy jak wypalenie zawodowe. Coraz częściej podejmowany jest temat wypalenia. W mediach pojawiła się informacja, że od 2022 r. będzie ono mogło stanowić podstawę zwolnienia lekarskiego. Jednak taka sytuacja nie nastąpi. WHO nie uznała w nowej wersji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD (ICD-11) wypalenia zawodowego jako osobnej jednostki chorobowej. Wypalenie widnieje w ICD-11 jako syndrom przewlekłego stresu w miejscu pracy.

Czy funkcjonariusze Straży Granicznej na granicy polsko-białoruskiej mają do czynienia z przewlekłym stresem w miejscu pracy? Można tak powiedzieć. Spotykają się z traumatycznymi wydarzeniami związanymi z ciężką sytuacją uchodźców, a nawet z przypadkami śmierci. Dodatkowo nakłada się na to przemęczenie, co może prowadzić do wyczerpania emocjonalnego.

- Wśród funkcjonariuszy SG jest obecnie ogromna mobilizacja, czują ciężar odpowiedzialności, jaki na nich spoczywa - za ochronę granic państwa, za bezpieczeństwo Polaków. Fala podziękowań, jaka do nas spływa, sprawia, że codziennie odważnie mierzą się z trudem służby na granicy polsko-białoruskiej - powiedziała por. SG Anna Michalska, p.o. rzecznika prasowego Komendanta Głównego Straży Granicznej. - Działania funkcjonariuszy SG na granicy wspierane są przez inne służby, przede wszystkim przez żołnierzy WP - obecnie bezpośrednio na linii granicy jest prawie 10 tys. żołnierzy. W przyszłym roku planujemy zwiększenie limitów przyjęć. Chcemy, żeby w 2022 r. szeregi SG zasiliło ponad 700 nowych funkcjonariuszy, dokładna liczba będzie uzależniona od potrzeb i zagrożeń na granicy. Planujemy wzmocnienie etatowe przede wszystkim oddziałów na granicy zewnętrznej. Obserwujemy bardzo duże zainteresowanie służbą w SG, po raz pierwszy od wielu lat liczba osób zatrudnionych będzie większa niż zwolnionych (w tym tych, którzy odeszli na emerytury).

Wspomniane wsparcie żołnierzy WP i planowane zwiększenie liczby funkcjonariuszy SG w 2022 r. na pewno przyczyni się do odciążenia poszczególnych osób w codziennej służbie.

Na wstępie należy zaznaczyć, że ustawa o Straży Granicznej w art. 1 ust. 1 stanowi: Straż Graniczna jest jednolitą, umundurowaną i uzbrojoną formacją przeznaczoną do ochrony granicy państwowej, kontroli ruchu granicznego oraz zapobiegania i przeciwdziałania nielegalnej migracji. Już z samego założenia istnienia tej formacji wynika obowiązek ochrony granicy państwowej, zapobiegania i przeciwdziałania nielegalnej migracji. Osoba kandydująca do Straży Granicznej musi przejść odpowiednie badania sprawdzające predyspozycje psychofizyczne do danego rodzaju pracy. Funkcjonariusze powinni więc być silni psychicznie.

Sprawdźmy zatem, czy przepisy prawa pozwalają na skorzystanie z urlopu lub zwolnienia lekarskiego w związku z długotrwałym narażeniem na stres w pracy. Jeśli chodzi o wypalenie zawodowe, lepiej przeciwdziałać niż dopuścić do utraty zdrowia, a w konsekwencji obniżenia efektywności zawodowej. Długotrwały stres może przyczynić się do poważnych problemów zdrowotnych i w przyszłości licznych absencji chorobowych.

Czas pracy funkcjonariuszy Straży Granicznej

Aby nie dochodziło do sytuacji przemęczenia organizmu, normy czasu służby funkcjonariuszy ustala się w celu zapewnienia równowagi między pracą a wypoczynkiem. Zasadą jest, że czas pełnienia służby określony jest wymiarem obowiązków, ale z uwzględnieniem prawa do wypoczynku (art. 37 ust. 1 ustawy o Straży Granicznej). Wynosi przeciętnie 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym od 1 stycznia do 30 czerwca danego roku oraz od 1 lipca do 31 grudnia danego roku.

Przewiduje się możliwość przedłużenia czasu służby funkcjonariusza ponad przeciętną normę, ale nie może spowodować to przekroczenia 48-godzinnego tygodniowego wymiaru czasu służby w okresie rozliczeniowym. Do wydłużenia norm czasu pracy, np. w związku z kryzysem na granicy z Białorusią, może więc dojść, ale w pewnych granicach. Co więcej, w zamian za czas służby przekraczający normę przeciętnie 40 godzin tygodniowo przysługuje w tym samym okresie rozliczeniowym czas wolny od służby. Wymiar czasu wolnego powinien być równy wymiarowi pracy ponad normę. Jeśli funkcjonariusz nie otrzyma do końca okresu rozliczeniowego stosownej rekompensaty czasu wolnego, wówczas przysługuje mu rekompensata pieniężna. Jeśli jednak preferuje wolne, może w terminie do 10. dnia od zakończenia okresu rozliczeniowego wystąpić z wnioskiem o udzielenie czasu wolnego od służby.

Oddanie czasu wolnego lub rekompensata pieniężna za pracę ponadwymiarową nie dotyczy funkcjonariusza uprawnionego do dodatku funkcyjnego.

Zwolnienie lekarskie

Funkcjonariusze SG wyczerpani sytuacją na granicy zawsze mogą stawić się na wizytę u lekarza, który po odpowiednim wywiadzie i badaniu oceni stan psychofizyczny pacjenta. Warto jednak mieć na uwadze art. 125e ust. 1 ustawy o SG. Traktuje on o kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do służby z powodu choroby i wykorzystywania zwolnień lekarskich. Taką kontrolę przeprowadzają:

• komisje lekarskie podległe ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych - w zakresie prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do służby z powodu choroby oraz prawidłowości wykorzystania zwolnienia lekarskiego;
• przełożony funkcjonariusza właściwy do spraw osobowych - w zakresie prawidłowości wykorzystania zwolnienia lekarskiego i spełnienia wymogów formalnych zaświadczeń lekarskich oraz w zakresie oświadczenia funkcjonariusza, o którym mowa w art. 125c ust. 1 pkt 3.

Jeżeli w wyniku kontroli zostanie ustalone nieprawidłowe wykorzystanie zwolnienia lekarskiego, funkcjonariusz traci prawo do uposażenia za cały okres zwolnienia. W okresie przebywania na zwolnieniu lekarskim funkcjonariusz otrzymuje 80% uposażenia. Ze zwolnienia lekarskiego należy korzystać zgodnie z jego przeznaczeniem, a więc w przypadku rzeczywistego występowania choroby.

W czasie pełnienia służby zawsze mogą zdarzyć się takie sytuacje, które uprawniają do otrzymywania w czasie zwolnienia lekarskiego uposażenia w wysokości 100%. Dotyczy to przypadków, kiedy funkcjonariusz jest zwolniony od zajęć służbowych m.in. z powodu:

• wypadku pozostającego w związku z pełnieniem służby,
• choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby,
• wypadku w drodze do miejsca pełnienia służby lub w drodze powrotnej ze służby,
• przebywania na obserwacji w podmiocie leczniczym w wyniku skierowania przez komisję lekarską,
• stwierdzenia zakażenia lub zachorowania na chorobę, o której mowa w przepisach o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, przy czym stwierdzone zakażenie lub zachorowanie powstało w związku z wykonywaniem zadań służbowych w okresie ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii z powodu tej choroby

100% uposażenia należy się m.in. także przy zwolnieniu funkcjonariusza od zajęć służbowych:

• w wyniku popełnienia przez inną osobę umyślnego czynu zabronionego w związku z wykonywaniem przez funkcjonariusza czynności służbowych, stwierdzonego orzeczeniem wydanym przez uprawniony organ,
• na skutek czynów o charakterze bohaterskim dokonanych w szczególnie niebezpiecznych warunkach, z wykazaniem wyjątkowej odwagi, z narażeniem życia lub zdrowia, w obronie prawa, nienaruszalności granic państwowych, życia, mienia lub bezpieczeństwa obywateli,
• na skutek podlegania obowiązkowej kwarantannie, izolacji lub izolacji w warunkach domowych, o których mowa w przepisach o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, jeżeli podleganie tej kwarantannie lub izolacji powstało w związku z wykonywaniem zadań służbowych w okresie ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii z powodu tej choroby.

Warto przytoczyć w tym miejscu statystyki na temat korzystania ze zwolnień lekarskich przez funkcjonariuszy SG. - Rok temu [2020 - przyp. red.] pod koniec listopada na zwolnieniach lekarskich przebywało 689 funkcjonariuszy, w tym roku [2021 - przyp. red.] o tej samej porze tylko 584 funkcjonariuszy SG - mówi por. SG Anna Michalska. Wygląda na to, że kryzys migracyjny nie wpłynął na zwiększenie liczby zwolnień lekarskich funkcjonariuszy SG.

Skierowanie na badanie lekarskie

Decydując się na wizytę u lekarza w celu uzyskania zwolnienia lekarskiego ze względu na przemęczenie i wyczerpanie emocjonalne, należy dobrze to przemyśleć. Przełożony ma bowiem uprawnienie do skierowania funkcjonariusza do komisji lekarskiej. Warto przyjrzeć się bliżej art. 44 ust. 1 ustawy o SG, który daje taką możliwość:

1) z urzędu lub na jego wniosek - w celu określenia stanu zdrowia oraz ustalenia zdolności fizycznej i psychicznej do służby, jak również związku poszczególnych chorób ze służbą;

2) z urzędu - w celu sprawdzenia prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do służby z powodu choroby lub prawidłowości wykorzystania zwolnienia lekarskiego.

W takiej sytuacji funkcjonariusz ma obowiązek poddać się badaniom zleconym przez komisję lekarską, także badaniom specjalistycznym, psychologicznym i dodatkowym. Jeśli przeprowadzone badania i zgromadzona dokumentacja nie pozwalają na wydanie orzeczenia, funkcjonariusz może dodatkowo zostać skierowany na obserwację w podmiocie leczniczym. Warunkiem w tym przypadku jest jego zgoda.

Wydaje się więc, że art. 44 ust. 1 pkt 1 może zostać zastosowany do funkcjonariusza w złej kondycji psychofizycznej. Niewykluczone, że wynikiem przeprowadzenia tej procedury będzie stwierdzenie niezdolności funkcjonariusza do służby.

Badanie okresowe lub kontrolne

Kolejnym tematem w kontekście zdrowia psychofizycznego funkcjonariuszy są badania okresowe i kontrolne. Funkcjonariusze Straży Granicznej podlegają, zgodnie z art. 75c ust. 4 ustawy o SG, okresowym i kontrolnym badaniom lekarskim. Lekarz uwzględnienia wszystkie czynniki szkodliwe lub uciążliwe i inne wynikające z warunków pełnienia służby (oznaczone w skierowaniu na badanie). Może również wyznaczyć krótszy termin następnego badania okresowego (niż określony w przepisach), jeśli uzna, że jest to konieczne dla ustalenia zdolności do wykonywania zadań na zajmowanym stanowisku służbowym. Obecna sytuacja na granicy może stanowić przyczynę wcześniejszego ustalenia terminu następnego badania. Lekarz przy ocenie zdolności do pełnienia służby powinien wziąć pod uwagę obciążenia psychiczne funkcjonariuszy. Badania te kończą się bowiem orzeczeniem lekarskim stwierdzającym brak przeciwwskazań zdrowotnych do służby na określonym stanowisku służbowym albo istnienie przeciwwskazań zdrowotnych do służby na określonym stanowisku służbowym.

Urlop wypoczynkowy funkcjonariuszy Straży Granicznej

Jeśli nie ma podstaw do zwolnienia lekarskiego, najlepszym sposobem na regenerację fizyczną i psychiczną jest urlop. Trwa stan podwyższonej gotowości. Czy to oznacza, że funkcjonariusze nie mogą brać wolnego? Por. SG Anna Michalska, p.o. rzecznika prasowego Komendanta Głównego Straży Granicznej informuje, że funkcjonariusze mogą brać urlopy, nie są one przesunięte w czasie. Zasadą jest więc, że można normalnie korzystać z urlopów. Istnieje jednak obowiązek stawiennictwa w razie wystąpienia takiej potrzeby. Gdy zadzwoni telefon, funkcjonariusz musi stawić się w odpowiednim czasie na służbie (ma na to np. 3 godziny). Racjonalne wydaje się więc odsunięcie planów urlopowych na spokojniejsze czasy.

Warto jednak przybliżyć regulację urlopów funkcjonariuszy Straży Granicznej. Oprócz podstawowego urlopu, mają oni przywilej dodatkowych urlopów, co wiąże się z charakterem pracy, jakim jest służba ochronie granicy państwowej. Urlop wypoczynkowy funkcjonariuszy SG wynosi 26 dni roboczych na rok kalendarzowy (art. 86 ustawy o SG). Nabywa się do niego prawo po roku służby. Natomiast w pierwszym roku służby pierwszy urlop otrzymuje się po 6 miesiącach w wymiarze 13 dni.

Warto zwrócić uwagę na możliwość odwołania funkcjonariusza z urlopu z ważnych względów służbowych. Dotyczy to również dodatkowych urlopów, które zostaną omówione w dalszej części artykułu. Można także wstrzymać udzielenie urlopu w całości lub w części. Nawet gdyby nie obowiązywał stan podwyższonej gotowości, przełożony miałby więc prawo do odwołania funkcjonariusza z urlopu. Trwająca sytuacja kryzysowa stanowi usprawiedliwienie dla takiego działania.

Dodatkowe urlopy wypoczynkowe

Ustawa o SG przewiduje kilka dodatkowych urlopów wypoczynkowych dla funkcjonariuszy SG. Jeśli funkcjonariuszowi przysługują uprawnienia do dodatkowego urlopu z kilku tytułów, przyznaje się jeden urlop w wymiarze dla niego najkorzystniejszym. Nie dotyczy to urlopu z tytułu służby w warunkach uciążliwych i szkodliwych dla zdrowia. Nabycie prawa do wyższego wymiaru urlopu dodatkowego w ciągu roku kalendarzowego, powoduje przyznanie prawa do urlopu uzupełniającego.

1. Dodatkowy urlop dla weterana poszkodowanego

Jeśli funkcjonariusz posiada status weterana poszkodowanego, przysługuje mu corocznie dodatkowe 5 dni urlopu wypoczynkowego. Taki dodatkowy urlop nie należy się jednak, gdy funkcjonariusz uprawniony jest do urlopu w wymiarze wyższym niż 26 dni na rok z tytułu urlopu wypoczynkowego oraz urlopów dodatkowych. Nie dotyczy to urlopu dodatkowego z tytułu pełnienia służby w warunkach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia.

2. Dodatkowy urlop za staż służby

Co więcej, funkcjonariuszowi Straży Granicznej przysługuje coroczny, płatny urlop dodatkowy ze względu na staż służby w wymiarze:

3. Dodatkowy urlop ze względu na wiek

4. Dodatkowy urlop za służbę w warunkach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia

Ostatnim powodem przyznania dodatkowego urlopu w Straży Granicznej jest służba w warunkach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia. Dla ustalenia długości dodatkowego urlopu ważny jest tutaj stopień szkodliwości:

Urlop z tytułu służby w warunkach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia przyznaje się z dniem upływu roku nieprzerwanego pełnienia służby w warunkach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 28 września 2020 r. w sprawie urlopów funkcjonariuszy Straży Granicznej w § 5 wymienia cztery stopnie szkodliwości. Nie wydaje się, by praca przy pilnowaniu granicy polsko-białoruskiej mogła być zaliczona do jednego z wymienionych niżej stopni.

Urlop zdrowotny

Artykuł 89 ustawy o SG stanowi o możliwości udzielenia funkcjonariuszowi płatnego urlopu zdrowotnego oraz urlopu bezpłatnego z ważnych przyczyn. Urlop zdrowotny udzielany jest w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia. Jednorazowo urlop ten nie może przekraczać wymiaru 6 miesięcy. Ustawodawca przewidział także limit urlopu zdrowotnego na cały okres służby i wynosi on 18 miesięcy. Urlop zdrowotny może być środkiem stosowanym przez lekarzy w celu odzyskania przez funkcjonariuszy równowagi psychofizycznej po okresie intensywnej służby na granicy z Białorusią. Udziela się go na podstawie orzeczenia komisji lekarskiej podległej ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych. Jaka jest procedura skierowania funkcjonariusza do komisji? Lekarz lub sam funkcjonariusz występuje z wnioskiem do przełożonego funkcjonariusza, a ten kieruje go do komisji.

Urlop bezpłatny

W celu regeneracji zarówno psychicznej, jak i fizycznej po okresie wytężonej służby, można zastanowić się również nad urlopem bezpłatnym, który udzielany jest funkcjonariuszom z ważnych przyczyn. Istotne jest, aby urlop bezpłatny nie zakłócał toku służby. Nie jest to również najlepsze rozwiązanie, ponieważ za ten czas funkcjonariusze nie otrzymują żadnego wynagrodzenia. Decydując się na dłuższy niż 3-miesięczny urlop, należy mieć na uwadze, że przełożony może przewidzieć dopuszczalność odwołania z urlopu z ważnych względów służbowych w każdym czasie. Musiałby uprzednio poinformować o tym funkcjonariusza co najmniej 14 dni przed terminem przewidzianego podjęcia służby. Mogłoby się to zdarzyć np. w przypadku ponownego pogorszenia się sytuacji na granicy.

Świadczenia pieniężne dla funkcjonariuszy

Oprócz odpowiedniego wypoczynku, czy to w ramach zwolnienia lekarskiego, czy urlopu, ważna jest również pochwała i nagroda za wytężoną służbę. Liczne badania dowodzą, że dodatkowe wynagrodzenie i docenianie przez przełożonych wpływa pozytywnie na osoby zagrożone wypaleniem zawodowym. Artykuł 112 ust. 1 ustawy o SG wymienia, jakie świadczenia pieniężne przysługują funkcjonariuszom. Wśród nich jest m.in.:

• nagroda roczna,
• dodatkowe wynagrodzenie za wykonywanie zleconych zadań wykraczających poza obowiązki służbowe,
• rekompensata pieniężna w zamian za czas służby przekraczający normę.

Nagroda roczna przyznawana jest w wysokości 1/12 uposażenia otrzymanego w roku kalendarzowym, za który ta nagroda przysługuje. Jej wypłata powinna nastąpić nie później niż do końca marca roku następnego. Nagrodę za 2021 r. należy wypłacić najpóźniej do 31 marca 2022 r.

Natomiast rekompensata za przedłużony czas służby wynosi 1/172 uposażenia zasadniczego wraz z dodatkami o charakterze stałym należnego funkcjonariuszowi na stanowisku zajmowanym w ostatnim dniu okresu rozliczeniowego za każdą godzinę służby przekraczającą normę z art. 37 ust. 2. Po zsumowaniu czasu służby ponad normę w danym okresie rozliczeniowym należy zaokrąglić otrzymaną liczbę w górę do pełnej godziny. Rekompensatę wylicza i wypłaca komórka finansowa jednostki organizacyjnej Straży Granicznej, która zajmuje się wypłatą uposażenia. Powinna być wypłacona w terminie do końca kwartału następującego po okresie rozliczeniowym, o którym mowa w art. 37 ust. 2, lecz nie później niż w dniu zwolnienia ze służby.

Dodatkowo art. 114 ust. 1 wymienia możliwość przyznawania nagród uznaniowych, co również może stanowić formę docenienia funkcjonariuszy za służbę podczas kryzysu na granicy.

Podsumowanie

Służba na granicy polsko-białoruskiej z jednej strony może negatywnie wpływać na kondycję psychofizyczną funkcjonariuszy Straży Granicznej, ale z drugiej strony - jest okazją do uzyskania dodatkowego wynagrodzenia. Funkcjonariusze powinni, na tyle, na ile pozwala im zdrowie psychiczne i fizyczne, wykonywać polecenia przełożonych. Jeśli jednak obecna sytuacja ich przerasta, mogą zwrócić się o pomoc do lekarza lub skorzystać z urlopu.

• ustawa z 12 października 1990 r. o Straży Granicznej (Dz.U. z 1990 r. Nr 78, poz. 462),

• rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 28 września 2020 r. w sprawie urlopów funkcjonariuszy Straży Granicznej (Dz.U. z 2020 r. poz. 1676).

Emilia Panufnik

redaktor portalu infor.pl,

specjalizuje się w tematyce kadrowej