Renta wdowia – zasady przyznawania nowego świadczenia

W wyniku nowelizacji ustawy emerytalnej wprowadzono nowe zasady nabywania prawa do świadczeń po śmierci małżonka oraz ich wypłaty. Zmienione przepisy przewidują możliwość pobierania łącznie renty rodzinnej oraz innego świadczenia emerytalno-rentowego, np. emerytury czy renty z tytułu niezdolności do pracy (tzw. renta wdowia).

Nowelizacja ustawy emerytalnej zakłada, że w razie zbiegu prawa do świadczeń, tj. renty rodzinnej oraz własnego świadczenia emerytalno-rentowego, osoba uprawniona decyduje, które świadczenie będzie pobierała w całości, a które w części (w zależności od wariantu). Dotyczy to świadczeń emerytalno-rentowych z systemu powszechnego oraz świadczeń mundurowych, rolniczych itp.

Prawo do renty rodzinnej

Renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń,

Przy ocenie prawa do renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.

Do renty rodzinnej po zmarłym członku rodziny uprawniony jest m.in. małżonek (wdowa lub wdowiec), jeżeli:

• w chwili śmierci małżonka miał skończone 50 lat lub był niezdolny do pracy albo

• wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym współmałżonku, które nie ukończyło 16 lat, a jeśli uczy się w szkole – 18 lat;

• sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy i do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej;

• ukończył 50 lat lub stał się niezdolny do pracy już po śmierci współmałżonka, lecz nie później niż 5 lat od jego śmierci albo od zaprzestania wychowywania dzieci.

Małżonka lub małżonek rozwiedziony albo wdowa lub wdowiec, którzy w chwili śmierci współmałżonka nie pozostawali z nim we wspólności małżeńskiej, mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli – oprócz spełnienia ww. warunków – mieli w dniu śmierci współmałżonka prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową.

Obecnie osoba uprawniona po śmierci małżonka może otrzymać tylko jedno świadczenie. Może ona pozostać przy swoim świadczeniu lub pobierać rentę rodzinną, która zasadniczo wynosi 85% świadczenia pobieranego przez zmarłego małżonka (jeżeli do ww. świadczenia uprawniona jest jedna osoba). 

Osoba uprawniona musi dokonać wyboru świadczenia – jeśli tego nie zrobi, to organ rentowy będzie jej wypłacał wyższe świadczenie.

Osoby uprawnione do renty wdowiej

Prawo do renty wdowiej będzie przysługiwać osobie uprawnionej do renty rodzinnej oraz do świadczeń emerytalno-rentowych, tj. m.in. emerytury, emerytury rolniczej, wojskowej, policyjnej, zasiłku przedemerytalnego, renty z tytułu niezdolności do pracy.

Ponadto konieczne będzie spełnienie następujących warunków:

• osiągnięcie wieku emerytalnego – 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn,

• pozostawanie we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci małżonka,

• nabycie prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem ww. wieku emerytalnego.

Zasady wypłaty renty wdowiej

Ustawa przewiduje dwa warianty wypłaty nowego świadczenia:

1) renta rodzinna wypłacana w całości oraz 25% własnego świadczenia emerytalno-rentowego,

2) własne świadczenie emerytalno-rentowe wypłacane w całości oraz 25% renty rodzinnej.

Przy czym nowelizacja zakłada tzw. kroczący model dochodzenia do ostatecznej, docelowej wysokości (25%) drugiego, podlegającego wypłacie świadczenia w razie zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego. Oznacza to, że drugie świadczenie byłoby wypłacane w części w okresie:

• od 1 lipca 2025 r. do 31 grudnia 2026 r. w wysokości 15% tego świadczenia,

• od 1 stycznia 2027 r. w wysokości 25% tego świadczenia.

W 2028 r. Rada Ministrów dokona weryfikacji wskaźnika wysokości świadczeń podlegających wypłacie w części (który docelowo ma wynieść 25%), w celu oceny możliwości i zasadności jego podwyższenia, uwzględniając, na tle sytuacji społeczno-gospodarczej kraju, sytuację dochodową grup osób uprawnionych do wypłaty renty wdowiej.

Wysokość sumy świadczeń (tj. renty rodzinnej i własnego świadczenia emerytalno-rentowego) nie będzie mogła przekroczyć 3-krotności kwoty najniższej emerytury.

W przypadku przekroczenia 3-krotności kwoty najniższej emerytury świadczenia ulegają pomniejszeniu o kwotę przekroczenia według następującej kolejności: 

1) świadczenia finansowane z budżetu państwa: 

a) świadczenia z zaopatrzenia emerytalno-rentowego żołnierzy zawodowych, 

b) świadczenia z zaopatrzenia emerytalno-rentowego funkcjonariuszy: Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Biura Ochrony Rządu, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej,

c) inne świadczenia;

2) świadczenia finansowane z Funduszu Emerytalno-Rentowego KRUS; 

3) świadczenia finansowane z Funduszu Pracy; 

4) świadczenia finansowane z Funduszu Emerytur Pomostowych; 

5) świadczenia finansowane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W przypadku gdy suma świadczeń w zbiegu przekracza 3-krotność kwoty najniższej emerytury, decyzję o pomniejszeniu świadczeń w celu wypłaty świadczeń w zbiegu (tj. renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego) wydaje organ rentowy albo organ emerytalny dokonujący pomniejszenia.

Osobie uprawnionej do renty rodzinnej oraz do zbiegu świadczeń wymienionych w ustawie wypadkowej (tj. renty z ubezpieczenia wypadkowego i emerytury na podstawie odrębnych przepisów) trzeba będzie wypłacić: 

• przysługującą rentę rodzinną, 25% emerytury i 50% renty z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypadkowego albo 

• przysługującą emeryturę, 50% renty z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypadkowego i 25% renty rodzinnej, albo 

• przysługującą rentę z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypadkowego, 50% emerytury i 25% renty rodzinnej. 

Dotyczy to także zbiegu renty rodzinnej oraz zbiegu świadczeń określonych w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych.

Wypłata wdowiej renty będzie ustawać z dniem poprzedzającym dzień zawarcia nowego związku małżeńskiego przez osobę uprawnioną.

Powyższe zasady mają zastosowanie także do osób pobierających świadczenia emerytalno-rentowe spoza systemu powszechnego, tj. mundurowe (m.in. policyjne, wojskowe) oraz rolnicze i nauczycielskie.

Organy rentowe i emerytalne wypłacające ww. świadczenia będą zobowiązane poinformować (poprzez zamieszczenie na stronie internetowej) osoby uprawnione o zasadach wypłaty renty wdowiej.

Wniosek o rentę wdowią

Wypłata renty wdowiej następuje na wniosek osoby uprawnionej. Wzór wniosku zostanie opublikowany na stronie internetowej ZUS. Wnioski będzie można składać drogą elektroniczną.

Zasadniczo omawiana nowelizacja wejdzie w życie 1 stycznia 2025 r. Prawo do świadczeń w zbiegu i ich wypłaty lub wyłącznie ich wypłaty powstaje nie wcześniej niż od 1 lipca 2025 r. Osoby, które spełniają warunki do wypłaty ww. świadczeń, mogą składać wnioski o ustalenie zbiegu świadczeń od 1 stycznia 2025 r. W przypadku wniosków złożonych do 30 czerwca 2025 r. prawo do wypłaty świadczeń w tym zbiegu powstaje z dniem 1 lipca 2025 r.

Małgorzata Kozłowska

radca prawny, specjalista i praktyk, od wielu lat zajmuje się prawem ubezpieczeń społecznych