Dni przed wyborami prezydenckimi pracowite również dla włodarzy

Odpowiednie przygotowanie lokali wyborczych, spotkanie z komendantem policji, dopilnowanie przewozów obywateli, wywieszenie urzędowych obwieszczeń i informacji – kalendarz wójta, burmistrza lub prezydenta miasta na ostatniej prostej jest bogaty. Jednak w dniu głosowania włodarz nie może przebywać w lokalach bez uzasadnionej potrzeby

Do wyborów głowy państwa pozostało pięć dni (I tura odbędzie się 18 maja), a to oznacza, że przed włodarzami pracowite dni. Mimo że w ostatnich latach ustawodawca ograniczył zakres obowiązków wyborczych samorządów (w myśl art. 294 kodeksu wyborczego wybory prezydenta Rzeczypospolitej przeprowadzają Państwowa Komisja Wyborcza, okręgowe i obwodowe komisje wyborcze), jednak gmina nadal odgrywa istotną rolę przy organizacji głosowania.

Z art. 156 par. 1 ustawy z 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (dalej: k.w.) wynika, że samorządy mają obowiązek zapewnienia obsługi i techniczno-materialnych warunków pracy obwodowych i terytorialnych komisji wyborczych oraz wykonania zadań związanych z organizacją i przeprowadzeniem wyborów na obszarze gminy, powiatu i województwa. Są to zadania zlecone jednostek samorządu terytorialnego. Jakie zadania realizuje zatem wójt w ostatnich dniach przed wyborami i w dniu głosowania?

Uzgodnienia z policją

Najpóźniej do końca przedwyborczego tygo dnia wójt (burmistrz lub prezydent miasta) musi nawiązać kontakt z właściwym komendantem powiatowym (miejskim, rejonowym) policji. Ten – w ramach zapewnienia bezpieczeństwa w trakcie wyborów – musi udzielić wskazówek przedstawicielom administracji samorządowej w zakresie ochrony lokali wyborczych.

Włodarz gminy (lub jego upoważniony przedstawiciel) oraz komendant muszą omówić potencjalne zagrożenia, które mogły by zakłócić przebieg wyborów. Powinni uzgodnić też zakres działań – zwłaszcza w sytuacji, gdyby konieczna była przerwa w głosowaniu spowodowana nadzwyczajnymi okolicznościami, takimi jak ewakuacja z budynku, awaria infrastruktury czy sytua cje związane z bezpieczeństwem. Komendant powinien przedstawić aktualną ocenę ryzyka i omówić możliwe scenariusze zagrożeń, które mogą wpłynąć na bezpieczeństwo w lokalu wyborczym.

Strony powinny uzgodnić jasną procedurę kontaktowania się z policją przedstawicieli odpowiedzialnych za ochronę lokalu w sytuacji, gdy wystąpi konieczność interwencji – np. w przypadku prób wtargnięcia, nieuprawnionego dostępu do materiałów wyborczych czy zagrożenia porządku publicz nego. Istotne jest, aby osoby te znały konkretne numery telefonów alarmowych, zasady identyfikacji oraz schemat działania do momentu przybycia policji.

Celem powyższych uzgodnień jest zapewnienie gotowości na wszelkie sytuacje kryzysowe, które mogą wystąpić w dniu wyborów i zagwarantowanie sprawnego powrotu do głosowania po ustaniu zagrożenia. Szczególnie ważne jest zabezpieczenie integralności materiałów wyborczych – w tym urny, kart do głosowania oraz dokumentacji komisji – tak, aby nie było żadnych wątpliwości co do uczciwości i legalności procesu wyborczego.

Przykład 1

Zapewnienie transportu dla osób niepełnosprawnych i seniorów...

Trzy dni przed wyborami, czyli 15 maja, upływa termin poinformowania wyborców niepełnosprawnych oraz wyborców, którzy najpóźniej w dniu głosowania kończą 60 lat, o godzinie transportu w dniu głosowania (art. 37e par. 8 k.w.). Chodzi tutaj o osoby, które zgłosiły wcześniej wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi zamiar skorzystania z prawa transportu do lokalu wyborczego. Przypomnijmy, że wyborcom przysługuje prawo do bezpłatnego transportu:

• z miejsca zamieszkania lub – w przypadku złożenia stosownego wniosku – z miejsca pobytu do lokalu wyborczego właściwego dla obwodu, w którego spisie wyborców dana osoba została ujęta (tzw. transport do lokalu);
• a także z lokalu wyborczego z powrotem do miejsca, z którego rozpoczęto podróż (tzw. transport powrotny).

Dodatkowo, jeżeli stan zdrowia uniemożliwia wyborcy samodzielne przemieszczanie się, może on podróżować w towarzystwie opiekuna.

Organizacja dowozu oraz powrotu dla takich osób należy do zadań wójta, bur mistrza lub prezydenta miasta, w przypadku gdy na terenie danej gminy nie funkcjonuje w dniu wyborów publiczny gminny przewóz pasażerski.

Kiedy wyborca niepełnosprawny może w dniu wyborów skorzystać z bezpłatnego transportu?

Aby skorzystać z tego prawa, zainteresowany wyborca musiał zgłosić taki zamiar najpóźniej do 5 maja 2025 r. właściwemu włodarzowi gminy. Mógł to zrobić ustnie, pisemnie lub elektronicznie.

Przykład 2

Wyborca, który wcześniej zgłosił zamiar skorzystania z transportu do lokalu wyborczego i z powrotem, może wycofać swój wniosek albo zrezygnować np. z transportu powrotnego nie później niż na dwa dni przed dniem głosowania (czyli nie później niż 16 maja).

...a także wszystkich mieszkańców

W niektórych gminach włodarze muszą dopilnować, by w dniu wyborów działał również transport na wybory dla mieszkańców. Przypomnijmy, że zgodnie z art. 37f k.w. wójt gminy wiejskiej lub miejsko-wiejskiej ma obowiązek zapewnienia w dniu wyborów bezpłatnego transportu dla wszystkich wyborców, jeśli w dniu głosowania na terenie gminy nie funkcjonuje publiczny transport zbiorowy, lub jeśli co prawda funkcjonuje, ale najbliższy przystanek komunikacji zbiorowej oddalony jest od lokalu wyborczego o więcej niż 1,5 km. Wymóg ten wprowadziła nowelizacja k.w. z 2023 r. – chodzi o to, aby każdy wyborca – nawet z najbardziej oddalonej części gminy – miał zapewnioną możliwość dotarcia do lokalu wyborczego i oddania głosu bez ponoszenia kosztów podróży.

W myśl art. 37f par. 2 k.w. trasa gminnego przewozu pasażerskiego musi zostać zaplanowana w taki sposób, aby obejmowała wszystkie jednostki osadnicze, takie jak miasta, osiedla, wsie, osady, kolonie i przysiółki, które znajdują się w obrębie stałego obwodu głosowania. Przystanki powinny zostać zlokalizowane w miejscach zamieszkania co najmniej pięciu wyborców wpisanych do spisu wyborców w danym obwodzie. W ramach tego przewozu muszą zostać zapewnione co najmniej dwa pełne kursy w trakcie godzin głosowania. Między jednym a drugim przejazdem musi upłynąć minimum cztery godziny, liczone od zakończenia pierwszego kursu.

Jak sprawdzić, czy w danej gminie działa w dniu wyborów transport dla mieszkańców?

Wójt był zobowiązany do 8 maja to ogłosić zarówno w drodze publikacji w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP), jak i w sposób przyjęty zwyczajowo w danej gminie, np. na tablicach informacyjnych. Ogłoszenie musiało zawierać szczegółowe dane na temat przebiegu trasy, rozmieszczenia przystanków oraz godzin odjazdu.

Przykład 3

Ważne! Zapewnienie bezpłatnego transportu w dniu wyborów jest zadaniem zleconym z zakresu administracji rządowej. Pieniądze na wykonanie tego zadania zapewnia wojewoda.

Przygotowanie lokali wyborczych

W myśl art. 186 k.w. wójt (burmistrz lub prezydent miasta) zapewnia lokale wyborcze dla obwodowych komisji wyborczych (art. 186 k.w.). Szczególną uwagę należy zwrócić na art. 39 par. 2a k.w., który wyraźnie stanowi, że w jednym pomieszczeniu może być zorganizowany tylko jeden lokal wyborczy. W praktyce oznacza to, że w obrębie jednego budynku mogą znajdować się różne lokale wyborcze – jednak każdy z nich musi mieścić się w osobnym, wyraźnie wydzielonym pomieszczeniu. Mówiąc inaczej, dla każdej obwodowej komisji wyborczej należy zapewnić odrębny lokal, niezależny od pozostałych. Przykładowo – w sali gimnastycznej szkoły można urządzić tylko jeden lokal wyborczy.

W przeszłości zdarzało się, że w jednym dużym pomieszczeniu, jak sala gimnastyczna, funkcjonowało kilka komisji wyborczych, co prowadziło do licznych niejasności i komplikacji. W takich sytuacjach wyborcy niejednokrotnie mylili urny i przez pomyłkę wrzucali swoje karty do głosowania do urny przeznaczonej dla innej komisji. Takie błędy skutkowały tym, że oddany głos był traktowany jako nieważny.

Właściwe rozplanowanie lokali wyborczych oraz ich wyraźne oddzielenie i oznakowanie ma zatem kluczowe znaczenie nie tylko z punktu widzenia zgodności z prawem, ale również zagwarantowania przejrzystości i poprawności całego procesu wyborczego [przykład 4].

Niezbędne warunki

Szczególną uwagę należy zwrócić na właś ciwe doświetlenie miejsc przeznaczonych do oddawania głosów w warunkach zapewniających tajność głosowania. Ponadto zaleca się, aby wnętrze lokalu było zorganizowane w taki sposób, by po otrzymaniu kart do głosowania wyborca miał możliwość bezpośredniego skierowania się do stanowiska z osłoną, umożliwiającego oddanie głosu w sposób dyskretny, a następnie mógł swobodnie przejść w kierunku urny wyborczej w celu wrzucenia kart.

Wygląd i aranżacja lokalu powinny oddawać powagę aktu głosowania – estetyka wnętrza oraz odpowiedni porządek mają wpływ na atmosferę i postrzeganie wyborów przez obywateli. Siedziba obwodowej komisji wyborczej powinna być również wyposażona w dostęp do telefonu, umożliwiający kontakt w sytuacjach wymagających szybkiej reakcji.

W lokalu wyborczym powinny znajdować się:

• godło Rzeczypospolitej Polskiej (w miejscu widocznym dla wyborców);
• urna wyborcza wykonana z przezroczystego materiału, zgodna z wzorem wynikającym z uchwały Państwowej Komisji Wyborczej z 21 marca 2016 r. w sprawie wzorów urn wyborczych (do przeprowadzenia głosowania komisja wykorzystuje jedną urnę wyborczą);
• pomieszczenia lub osłony zapewniające tajność głosowania, tj. łatwo dostępne miejsca umożliwiające każdemu wyborcy nieskrępowane zapoznanie się z kartą do głosowania oraz jej wypełnienie w sposób niewidoczny dla innych osób, w takiej liczbie, aby zapewnić sprawny jego przebieg. Kodeks wyborczy nie przewiduje obowiązku przygotowania w lokalu wyborczym osłoniętych kabin do głosowania, lecz ważne jest, aby miejsca przeznaczone do głosowania spełniały swoją funkcję, tj. zapewniały tajność głosowania. Należy też udostępnić w nich przybory do pisania oraz informację Państwowej Komisji Wyborczej (dalej: PKW) o sposobie głosowania oraz warunkach ważności głosu w wyborach Prezydenta RP.

W każdym lokalu wyborczym trzeba również wygospodarować odpowiednie miejsce do pracy dla mężów zaufania oraz obserwatorów społecznych i – jeśli się zgłoszą – także obserwatorów międzynarodowych.

Ważne! W myśl art. 186 k.w. co najmniej połowa lokali obwodowych komisji wyborczych w każdej gminie powinna być dostosowana do potrzeb wyborców niepełnosprawnych.

Urzędowe obwieszczenia i informacje

Na widocznym miejscu w lokalu wywiesza się urzędowe obwieszczenia i informacje o:

• kandydatach na Prezydenta RP w wyborach zarządzonych 18 maja 2025 r.;
• numerach i granicach obwodów głosowania oraz siedzibach komisji;
• sposobie głosowania oraz warunkach ważności głosu w wyborach Prezydenta RP;
• składzie komisji;
• skreśleniu kandydata na Prezydenta RP wraz z informacją o warunkach decydujących o ważności głosu oddanego na karcie do głosowania, na której pozostało nazwisko skreślonego kandydata (o ile sytuacja taka będzie miała miejsce).

Warto również podkreślić dodatkowe wymagania wynikające z art. 37a ust. 1 k.w. Ten przepis stanowi, że zarówno obwieszczenia wyborcze znajdujące się w lokalach, jak i te umieszczone na zewnątrz, a także ogłoszenia o wynikach głosowania w poszczególnych obwodach i okręgach wyborczych, muszą być rozmieszczane w miejscach dostępnych dla osób z niepełnosprawnością ruchową. Zasada ta ma zastosowanie do wszystkich lokali wyborczych, niezależnie od tego, czy są one specjalnie przystosowane dla osób z niepełnosprawnościami, czy nie.

Przykład 5

Obsługa informatyczna

Do obowiązków włodarza należy również zapewnienie obwodowym komisjom wyborczym niezbędnego wsparcia w zakresie organizacji i działania systemu informatycznego wykorzystywanego podczas wyborów.

Wymaga to nie tylko wyposażenia komisji w odpowiedni sprzęt komputerowy i zapewnienia niezawodnego połączenia z siecią, ale także zatrudnienia wykwalifikowanych informatyków, którzy będą odpowiedzialni za sprawne działanie systemu elektronicznej obsługi wyborów.

Zasady pomocniczego wykorzystania technologii informatycznych ustala PKW. Także oprogramowanie używane przez komisje jest tworzone zgodnie ze standardami określonymi przez PKW i pod jej nadzorem.

Weryfikacja lokali wyborczych

Wójt, burmistrz lub prezydent musi usunąć nieprawidłowości stwierdzone przez obwodową komisję wyborczą w lokalu wyborczym. W terminie uzgodnionym z włodarzem, nie później jednak niż w przeddzień głosowania, komisja kontroluje stan wyposażenia lokalu oraz oznakowania budynku, w którym się ono odbędzie.

Podczas tej kontroli komisja ma bezwzględny obowiązek:

• sprawdzenia, czy zapewniono odpowiednią liczbę miejsc zapewniających tajność głosowania;
• niezwłocznego powiadomienia włodarza i urzędnika wyborczego o stwierdzonych nieprawidłowościach w tym zakresie, o ile one wystąpiły;
• ponownego sprawdzenia, czy ewentualne nieprawidłowości zostały usunięte.

Dodatkowo komisja właściwa dla lokalu dostosowanego do potrzeb wyborców niepełnosprawnych sprawdza, czy lokal oraz elementy jego wyposażenia bezwzględnie spełniają wszystkie warunki, o których mowa w rozporządzeniu ministra infrastruktury z 29 lipca 2011 r. w sprawie lokali obwodowych komisji wyborczych dostosowanych do potrzeb wyborców niepełnosprawnych. O tych brakach lub nieprawidłowościach komisja również zawiadamia włodarza i urzędnika wyborczego, a następnie sprawdza, czy zostały one usunięte.

Jak w dniu wyborów włodarz musi reagować, gdy stwierdzi agitację wyborczą poza lokalem?

Zgodnie z przepisami, agitacja w dniu głosowania jest zabroniona (cisza wyborcza obowiązuje zarówno w lokalu, jak i poza nim). Wprawdzie włodarz nie ma uprawnień do egzekwowania ciszy wyborczej, ale jako gospodarz gminy ma obowiązek reagować i powiadamiać właściwe służby, gdy cisza ta jest naruszana. W takiej sytuacji ma on obowiązek:

• niezwłocznie poinformować policję – np. jeśli zauważy rozdawanie ulotek, głośne zachęcanie do głosowania na kandydata, eksponowanie materiałów wyborczych. Funkcjonariusze muszą podjąć interwencję i mogą nałożyć mandat lub skierować sprawę do sądu;
• poinformować komisarza wyborczego – np. w sytuacji rażącego naruszenia przepisów o ciszy wyborczej, szczególnie gdy działania agitacyjne mogą mieć wpływ na przebieg głosowania.

Ważne! Wójt nie może samodzielnie usuwać materiałów wyborczych, legitymować osób ani podejmować interwencji fizycznych. Są to wyłączne kompetencje policji.

Czy w dniu wyborów prezydenckich włodarz może odwiedzać lokale wyborcze?

Może to robić, ale wyłącznie w ramach realizacji zadań związanych z organizacją i zabezpieczeniem wyborów, czyli może:

• sprawdzać stan techniczny i organizacyjny lokali wyborczych, np. oświetlenie, oznaczenia, dostępność dla osób z niepełnosprawnościami;
• zapewniać pomoc w usuwaniu ewentualnych awarii (np. brak prądu, problemy z ogrzewaniem, awarie łączności);
• współpracować z policją i służbami porządkowymi w razie zagrożeń dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa lokalu;
• zapewniać pomoc w sytuacjach nagłych, np. organizacja transportu dla komisji, gdy zachodzi nagła potrzeba.

Natomiast włodarzowi nie wolno:

• przebywać w lokalu wyborczym bez uzasadnionej potrzeby, szczególnie podczas głosowania;
• wpływać na członków komisji lub komentować przebieg głosowania;
• prowadzić rozmów z wyborcami na temat wyborów lub kandydatów (może to zostać uznane za agitację);
• pozostawać w lokalu dłużej niż jest to konieczne do wykonania zadań organizacyjnych.

Wójt powinien działać dyskretnie, w porozumieniu z przewodniczącym komisji obwodowej, nie przeszkadzając w pracy komisji ani zakłócając ciszy wyborczej. ©℗

Leszek Jaworski