Komentarz do ustawy Prawo Oświatowe - Art. 39

[Sieć publicznych szkół i obowiązek zapewnienia dowozu] Sieć publicznych szkół podstawowych powinna być zorganizowana w sposób umożliwiający wszystkim dzieciom spełnianie obowiązku szkolnego, w taki sposób, aby droga dziecka z domu do szkoły nie przekraczała:

1) 3 km – w przypadku uczniów klas I–IV szkół podstawowych,

2) 4 km – w przypadku uczniów klas V–VIII szkół podstawowych.

Jeżeli droga dziecka z domu do szkoły, w której obwodzie dziecko mieszka, przekracza wskazane odległości, wówczas obowiązkiem gminy jest zapewnienie bezpłatnego transportu i opieki w czasie przewozu dziecka albo zwrot kosztów przejazdu dziecka środkami komunikacji publicznej, jeżeli dowożenie zapewniają rodzice, a do ukończenia przez dziecko 7 lat – także zwrot kosztów przejazdu opiekuna dziecka środkami komunikacji publicznej. Natomiast, jeżeli droga z domu do szkoły, w której obwodzie dziecko mieszka, nie przekracza wskazanych odległości, wówczas gmina może (lecz nie musi) zorganizować bezpłatny transport, zapewniając opiekę w czasie przewozu.

Przepisy nie określają, w jaki sposób gmina jest zobowiązana zapewnić ten dowóz. Z pewnością może wykorzystać własne środki transportu, może jednak również wyłonić przedsiębiorcę (wykonawcę), który będzie wykonywał to zadanie. Rodzice mogą również wybrać dowóz i opiekę we własnym zakresie – wówczas gmina zobowiązana jest do zwrotu kosztów dowozu. W przypadku uczniów z niepełnosprawnościami ustalenie wysokości zwrotu kosztów następuje na zasadach określonych w art. 39a (w związku z tym uchylono ust. 4 pkt 3 komentowanego przepisu).

Analizując powyższy przepis, z uwzględnieniem zasad wykładni literalnej, należy zwrócić uwagę, że gmina ma obowiązek zapewnienia bezpłatnego transportu i opieki w czasie tego przewozu tylko z domu ucznia do szkoły, w której obwodzie uczeń mieszka. Gmina nie może zapewniać transportu uczniowi zdrowemu z domu do szkoły znajdującej się poza obwodem, w którym uczeń mieszka.

W orzecznictwie pojawiają się jednak również stanowiska akceptujące dowóz ucznia pełnosprawnego spoza szkoły obwodowej, w tym spoza gminy. W wyroku z 25 sierpnia 2015 r. (sygn. akt I SA/Rz 699/15) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie stwierdził, że uniemożliwienie finansowania dowozu dzieci spoza gminy prowadziłoby do nierównego traktowania ze względu na miejsce zamieszkania, mimo zagwarantowania przez prawo możliwości wyboru szkoły. Wojewódzki Sąd Administracyjny w szczególności stwierdził, że rodzicom (opiekunom dzieci) z mocy art. 32 Konstytucji RP przysługuje prawo wyboru szkoły, do której ma uczęszczać dziecko i jest to konstatacja gwarantująca równość podmiotów wobec prawa, to należy odrzucić, aby intencją ustawodawcy było uniemożliwienie gminom bezpłatnego dowozu dzieci do szkół, w sytuacji gdy zamieszkują one poza obwodem danej szkoły, albo nawet poza terytorium gminy. Tym samym WSA uznał za zasadną skargę gminy na uchwałę kolegium RIO w sprawie stwierdzenia nieważności uchwały rady gminy upoważniającej wójta do zaciągnięcia zobowiązania finansowego na realizację zadania dowozu uczniów spoza gminy. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził dodatkowo, że to, iż organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, zakazuje domniemywania kompetencji danego organu, a tym samym wskazuje, że działania władzy publicznej powinny być osadzone w normie kompetencyjnej. Należy tu odróżnić działania władcza i niewładcze. Wszędzie tam, gdzie gmina działa w sferze imperium, tzn. działa w sposób władczy, jednostronnie rozstrzygając o prawach i obowiązkach jednostki, organ powinien posiadać wyraźną podstawę prawną upoważniającą go do takiego działania. W przypadku natomiast, gdy gmina działa w sferze niewładczej – dominum – ma ona zagwarantowaną samodzielność, nie tylko co do przedmiotu działania, lecz także co do formy działania. Wykładnia językowa nie jest jedyną metodą interpretacji przepisów, gdyż w określonych sytuacjach może prowadzić, nawet do rezultatów niesprawiedliwych.