(1)

Odłączenie energii ma miejsce, gdy gospodarstwo domowe zostaje pozbawione dostępu do podstawowych usług energetycznych, takich jak dostawa energii elektrycznej lub gazu. Często wynika to z niepłacenia rachunków, co można przypisać połączeniu czynników ściśle związanych z ubóstwem energetycznym, w tym niskich dochodów, wysokich kosztów energii oraz niewystarczającego dostępu do rozwiązań i finansowania w zakresie efektywności energetycznej.

(2)

Ochronę przed odłączaniem energii oraz zakaz takich działań w sytuacjach krytycznych wprowadzono po raz pierwszy w 2009 r. i wzmocniono dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/944 (1), a następnie dodatkowo wzmocniono dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1711 (2) i dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1788 (3) w celu zapewnienia wszystkim konsumentom dostępu do podstawowych usług energetycznych dzięki nowym przepisom i obowiązkom dostawców w zakresie praw i ochrony konsumentów.

(3)

Dostęp do mieszkań i podstawowych usług energetycznych jest warunkiem wstępnym prawa do godnego poziomu życia, zgodnie z zasadami 19 i 20 Europejskiego filaru praw socjalnych oraz Europejskim planem na rzecz przystępnych cenowo mieszkań (4). Zapewnienie ochrony przed odłączeniem przyczynia się zatem bezpośrednio do realizacji celów społecznych Unii i pełnego wdrożenia tej zasady.

(4)

Jak podkreślono w komunikacie w sprawie planu działania na rzecz przystępnej cenowo energii (5), wysokie koszty energii ograniczają zdolność coraz większej liczby Europejczyków do opłacania rachunków za energię. Dotyczy to odbiorców wrażliwych, którzy wydają nieproporcjonalnie większą część swoich dochodów na energię, oraz wielu osób o średnich dochodach.

(5)

Niniejsze zalecenie dotyczy „ubóstwa energetycznego” zdefiniowanego w art. 2 pkt 52 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1791 (6) oraz „odbiorców wrażliwych”, o których mowa w art. 28 dyrektywy (UE) 2019/944 i art. 26 dyrektywy (UE) 2024/1788. Komisja opublikowała dwa zalecenia (7) dotyczące ubóstwa energetycznego, które odnoszą się również do odbiorców wrażliwych.

(6)

W art. 10 ust. 11 dyrektywy (UE) 2019/944 i art. 11 ust. 10 dyrektywy (UE) 2024/1788 zobowiązano państwa członkowskie do zapewnienia, aby dostawcy energii dostarczali odbiorcom będącym gospodarstwami domowymi adekwatne informacje dotyczące rozwiązań alternatywnych w stosunku do odłączenia z odpowiednim wyprzedzeniem przed planowanym odłączeniem. Takie rozwiązania alternatywne mogą odnosić się do źródeł wsparcia w celu uniknięcia odłączenia, systemów przedpłat, audytów energetycznych, usług doradztwa w zakresie energii, alternatywnych planów płatności, doradztwa w zakresie zarządzania długiem lub moratorium na odłączanie energii elektrycznej i nie mogą generować dodatkowych kosztów dla odbiorców, którym grozi odłączenie. W wielu państwach członkowskich Unii wdrożono już skuteczne praktyki, które można powielać i rozszerzać w celu ochrony odbiorców najbardziej wrażliwych - którzy, w przypadku korzystania z liczników przedpłatowych, mogliby czuć się zmuszeni do samodzielnego odłączenia się - oraz zapewnienia stałego dostępu do energii.

(7)

Terminowa transpozycja przepisów UE dotyczących odbiorców wrażliwych i ubóstwa energetycznego, w szczególności art. 28a dyrektywy (UE) 2019/944 i art. 28 dyrektywy (UE) 2024/1788, ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia kompleksowego podejścia do ochrony gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji przed odłączeniem energii poprzez skoordynowane i oparte na współpracy zarządzanie na wielu szczeblach i z udziałem wielu zainteresowanych stron oraz wymianę najlepszych praktyk między wszystkimi zainteresowanymi podmiotami.

(8)

Dokładna identyfikacja odbiorców wrażliwych i osób dotkniętych ubóstwem energetycznym ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych środków wsparcia. Niezbędne są regularne przeglądy i aktualizacje odpowiednich danych, aby ocenić, czy beneficjenci powinni otrzymywać stałe wsparcie czy też ich indywidualna sytuacja uległa poprawie, oraz aby w odpowiednim czasie kierować ukierunkowaną pomoc do osób potrzebujących.

(9)

Wyeliminowanie pierwotnych przyczyn ubóstwa energetycznego, ochrona odbiorców wrażliwych i zapobieganie odłączeniom wymagają nadania priorytetowego znaczenia długoterminowym środkom strukturalnym poprzez finansowanie unijne i krajowe. Środki te obejmują efektywność energetyczną, dostęp do odnawialnych źródeł energii, prosumpcję energii, dzielenie się energią, społeczności energetyczne, a także upowszechnianie inteligentnych liczników i monitorowanie zużycia energii w czasie rzeczywistym.

(10)

Łatwo dostępne informacje i wskazówki, ukierunkowane szkolenia, proste narzędzia i aktywne zaangażowanie przed odłączeniem mają zasadnicze znaczenie dla wzmocnienia pozycji i ochrony odbiorców wrażliwych i odbiorców dotkniętych ubóstwem energetycznym. Zwiększą one świadomość i zaufanie do dostawców.

(11)

Dostępne narzędzia cyfrowe, w tym dane dotyczące zużycia dostępne do zdalnego odczytu, inteligentne liczniki i narzędzia służące do interakcji między dostawcą a klientem, umożliwiają wykrywanie wczesnych oznak trudności w regulowaniu płatności. Przewidywalne finansowanie przejrzystych narzędzi doradczych i instrumentów pomocy, takich jak punkty kompleksowej obsługi świadczące zintegrowane usługi w zakresie renowacji energetycznej, jak określono w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1275 (8) w sprawie charakterystyki energetycznej budynków, ma zasadnicze znaczenie dla zaspokojenia indywidualnych potrzeb gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji.

(12)

W pewnych szczególnych okolicznościach i w przypadku wyraźnego ukierunkowania na gospodarstwa domowe znajdujące się w trudnej sytuacji ważnym środkiem pomagającym odbiorcom wrażliwym w zarządzaniu rachunkami za energię i zapobieganiu odłączeniu energii, uzupełniającym środki strukturalne i długoterminowe, jest bezpośrednie ukierunkowane wsparcie publiczne (np. dotacje, bony energetyczne, ukierunkowane programy wsparcia).

(13)

Aby chronić odbiorców przed odłączeniem energii, środki ustawodawcze mogą obejmować sezonowe zakazy odłączania, pomoc dla odbiorców mających trudności z opłacaniem rachunków za energię oraz zabezpieczenia mające na celu uniknięcie negatywnych skutków systemów przedpłatowych, takich jak koszty instalacji i konserwacji, oraz zapewnienie, aby taryfy dla użytkowników liczników przedpłatowych nie były wyższe niż dla innych odbiorców energii.

(14)

W art. 27a dyrektywy (UE) 2019/944, wprowadzonym dyrektywą (UE) 2024/1711, zobowiązano państwa członkowskie do ustanowienia systemu w odniesieniu do sprzedawców rezerwowych. W art. 29 dyrektywy (UE) 2024/1788 zobowiązano państwa członkowskie do ustanowienia systemu dostawcy z urzędu lub do wprowadzenia równoważnych środków w celu zapewnienia ciągłości dostaw co najmniej odbiorcom będącym gospodarstwami domowymi. Wyżej wymienione przepisy nakładają również na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia, aby w przypadku przeniesienia odbiorcy końcowego do sprzedawcy rezerwowego taki sprzedawca informował o swoich warunkach umów i zapewniał tym odbiorcom niezakłóconą ciągłość świadczenia usług przez okres niezbędny do znalezienia nowego dostawcy.

(15)

Dostawcy energii mają do odegrania kluczową rolę w ochronie odbiorców wrażliwych i zapobieganiu odłączeniom energii. Zasadnicze znaczenie ma przyjęcie zrozumiałych, łatwych i stopniowych procedur odłączenia, uwzględniających potrzeby i sytuację tych odbiorców. Kodeksy dobrowolnego zaangażowania obejmujące dostawców, organizacje konsumenckie i operatorów systemów dystrybucyjnych mogą pomóc w zapobieganiu odłączeniom energii, propagować sprawiedliwe i przejrzyste traktowanie odbiorców oraz zapewniać dostęp do jasnych informacji i wsparcia.

(16)

Aby zrozumieć specyfikę i skalę sytuacji odbiorców odłączonych lub zagrożonych odłączeniem, kluczowe znaczenie ma monitorowanie procesów odłączenia, ich częstotliwości, przyczyn i skutków, a także skarg składanych przez odbiorców będących gospodarstwami domowymi. Obejmuje to przegląd okresów wypowiedzenia określonych przez dostawców energii, ocenę dostępności i przystępności planów płatności oraz poziomu wsparcia oferowanego odbiorcom wrażliwym. Krajowe organy regulacyjne odgrywają ważną rolę w gromadzeniu i przekazywaniu istotnych informacji na podstawie art. 59 ust. 1 lit. o) dyrektywy (UE) 2019/944, a tym samym odgrywają zasadniczą rolę w zapewnianiu wszystkim odbiorcom odpowiedniej ochrony i wsparcia za pomocą skutecznych środków.

(17)

Jeżeli chodzi o ochronę odbiorców wrażliwych i odbiorców dotkniętych ubóstwem energetycznym podczas planowania i wdrażania procesów wycofywania gazu ziemnego lub podczas wycofywania z eksploatacji sieci dystrybucyjnych gazu ziemnego, w art. 27 dyrektywy (UE) 2024/1788 zobowiązano Komisję do zapewnienia państwom członkowskim wytycznych.

(18)

Niedawne wahania cen energii w następstwie wojny Rosji przeciwko Ukrainie i wynikające z nich przejście na droższy import skroplonego gazu ziemnego wyraźnie wskazują na potrzebę przyspieszenia przejścia na przystępną cenowo, produkowaną lokalnie czystą energię.

(19)

Kilka państw członkowskich uruchomiło już krajowe lub regionalne strategie wycofywania gazu ziemnego, uznając, że przejście to będzie procesem stopniowym i długoterminowym.

(20)

Aby zapewnić bezpieczeństwo energetyczne i przystępność cenową energii, odbiorcy muszą mieć możliwość przejścia z gazu ziemnego na czystsze, oparte na energii elektrycznej alternatywy. Chociaż gazy odnawialne mogą odgrywać pewną rolę na niektórych obszarach, przewiduje się, że znaczna część istniejącej sieci dystrybucyjnej gazu stanie się zbędna. Będzie to wymagało kontrolowanego wycofywania z eksploatacji i strategicznego planowania inwestycji, aby uniknąć powstania aktywów osieroconych.

(21)

Ochrona gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji oraz zapewnienie przystępnego cenowo i sprzyjającego włączeniu społecznemu dostępu do czystej energii powinny być zasadą przewodnią procesów wycofywania gazu ziemnego. Ma to kluczowe znaczenie dla zapewnienia płynnego przejścia na czystsze alternatywy energetyczne większości odbiorców dotkniętych ubóstwem energetycznym oraz dla zapobieżenia ryzyku, że rosnące ceny energii dotkną ich w nieproporcjonalnie większym stopniu i jeszcze bardziej narażą ich na ubóstwo energetyczne.

(22)

Skuteczna koordynacja między organami krajowymi, regionalnymi i lokalnymi, operatorami w sektorze gazu i innymi odpowiednimi operatorami w sektorach energii elektrycznej oraz ogrzewania i chłodzenia, a także partnerami społecznymi, organizacjami konsumenckimi, społeczeństwem obywatelskim i lokalnymi zainteresowanymi stronami, jest niezbędna do zapewnienia wspólnego, międzysektorowego i zintegrowanego podejścia do planowania systemu wycofywania gazu ziemnego, opartego na wspólnych scenariuszach dotyczących zmian podaży energii i popytu na energię we wszystkich sektorach energetycznych i opracowanego z udziałem wszystkich odpowiednich zainteresowanych stron. Taka koordynacja stanowiłaby wsparcie dla spójnego planowania i wdrażania, w tym w odniesieniu do dostępności odpowiednich zasobów i dostępu do finansowania dla władz lokalnych jako kluczowych podmiotów realizujących te działania, a także dla opracowywania elastycznych i przejrzystych długoterminowych strategii sieciowych.

(23)

Niewłaściwie przygotowane, zakomunikowane lub wdrożone procesy wycofywania gazu ziemnego grożą wywołaniem sprzeciwu społecznego oraz nieufności wobec korzyści płynących z elektryfikacji i niezależności energetycznej. Państwa członkowskie powinny zatem stawiać ludzi w centrum uwagi i opierać swoją pracę na wspólnych zasadach ochrony konsumentów, przejrzystości, sprawiedliwości, dostępności, przystępności cenowej i udziału społeczeństwa.

(24)

Państwa członkowskie różnią się pod względem stopnia uzależnienia od gazu ziemnego, charakterystyki swoich zasobów budowlanych, sposobu wycofywania kotłów zasilanych paliwami kopalnymi na podstawie art. 17 ust. 15 dyrektywy (UE) 2024/1275 oraz zdolności do wspierania gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji. W swoich krajowych planach renowacji budynków muszą one określić strategie i środki mające na celu osiągnięcie tego wycofania w 2040 r. Ścieżki krajowe będą odzwierciedlać szczególne uwarunkowania krajowe i lokalne, a jednocześnie będą zgodne ze wspomnianymi wspólnymi zasadami.

(25)

Instrumenty finansowania dostępne na poziomie Unii, takie jak Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Fundusz Spójności i Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, mogą być wykorzystywane do wspierania sprawiedliwego i sprzyjającego włączeniu społecznemu odchodzenia od gazu ziemnego, zgodnie z zasadami komplementarności i uproszczenia procedur administracyjnych.

(26)

Aby uwzględnić cele planu działania na rzecz przystępnej cenowo energii oraz zobowiązanie Komisji do lepszego stanowienia prawa, wdrażania i upraszczania (9) oraz zapewnienia spójności polityki, niniejsze zalecenie ma na celu usprawnienie wdrażania na szczeblu krajowym i lokalnym poprzez zapewnienie jasnych i praktycznych wytycznych, unikanie niepotrzebnych obciążeń administracyjnych oraz zapewnienie, aby środki były dostępne i łatwe do zrozumienia zarówno dla osób fizycznych, jak i dla organów.

(27)

Zgodnie z Europejskim filarem praw socjalnych i europejską strategią na rzecz równouprawnienia płci na lata 2020-2025 państwa członkowskie powinny zapewnić, aby przy opracowywaniu i wdrażaniu środków wycofywania gazu ziemnego kładziono nacisk na równouprawnienie płci i niedyskryminację, a także prawa osób z niepełnosprawnościami,