Wyrok WSA w Szczecinie z dnia 21 marca 2024 r., sygn. II SA/Sz 1046/23
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska Sędziowie Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.), Asesor WSA Joanna Świerzko-Bukowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 marca 2024 r. sprawy ze skargi M. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 24 października 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
1. Organ pierwszej instancji na wniosek pana M. S. (dalej przywoływany jako: "Skarżący") z dnia 31 maja 2023 r. decyzją nr [...] z dnia 07 lipca 2023 r. odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bratem panem A. S. legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe z powodu niespełnienia przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a, z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a oraz art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
2. Skarżący odwołał się od powyższej decyzji pismem z dnia 13 lipca 2023 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie uznając, że rozstrzygnięcie Organu pierwszej instancji jest dla niego krzywdzące. Bowiem nie może podjąć zatrudnienia ze względu na opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem A. , a jest inwalidą II grupy utrzymującym się z renty inwalidzkiej, obecnie w kwocie 1 100 zł. Dlatego też wnosi o przyznanie świadczenia w wyżej wysokości, tj. 2 458 zł. Deklaruje iż gotowy jest w przypadku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego do zawieszenia pobierania renty na czas sprawowania opieki nad bratem. Wskazuje, iż z wielu orzeczeń sądów administracyjnych wynika, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyznać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad osobą, której niepełnosprawność w stopniu znacznym powstała po 25-tym roku życia. Na poparcie swojego stanowiska przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r. nr K 18/13.
3. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie rozpatrując odwołanie, decyzją z dnia 24 października 2023 r. nr [...], działając na podstawie:
- art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r Kodeksu postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej przywoływana jako: "K.p.a.") oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej przywoływana jako: "u.ś.r."), orzekło o utrzymaniu zaskarżonej decyzji w mocy. W uzasadnieniu Organ odwoławczy wskazał, że brat Skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym na stałe na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 01 czerwca 2021 r. Symbol przyczyny niepełnosprawności 04-0 (choroby narządu wzroku). Znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 15 kwietnia 2020 r. Niepełnosprawność istnieje od 55 roku życia. Jak z orzeczenia wynika, wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji spowodowanej niepełnosprawnością w stopniu znacznym. Osoba niepełnosprawna ma 62 lata, jest osobą rozwiedzioną, posiada syna mieszkającego od 1998r. za granicą RP (w N. ). Syn, osoba dorosła (31 lat) w wieku produkcyjnym. Wraz z matką w 1986 r. wyjechał do N. i nie utrzymuje kontaktów z ojcem. Opiekę nad bratem sprawuje od 2020 r. Skarżący - wnioskodawca świadczenia pielęgnacyjnego, z którym zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Opiekun osoby niepełnosprawnej, jest w wieku przedemerytalnym, jako inwalida II grupy ze wskazaniem do zatrudnienia w warunkach specjalnych, pobiera rentę inwalidzką. Nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (orzeczenie o zaliczeniu do II grupy inwalidztwa, traktowane jest na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności).
Organ uznał zatem, że w powyższym przypadku jest pełnoletni syn, który jest zobowiązany alimentacyjnie wobec ojca w pierwszej kolejności, a w dalszej kolejności - brat.
W świetle art. 17 ust. 1a ustawy, jak podkreślił Organ, skoro osoba niepełnosprawna ma pełnoletniego syna, to przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dla brata może nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że syn, jako osoby spokrewniona w pierwszym stopniu, nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem, który jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W powyższym przypadku, w ocenie Kolegium okolicznością która przesądza o tym, że wnioskodawca świadczenia pielęgnacyjnego - brat osoby wymagającej opieki nie może legitymować się prawem do świadczenia pielęgnacyjnego jest to, że nie on jest zobowiązany alimentacyjnie względem brata w pierwszej kolejności, ze względu na to, że żyje syn osoby wymagającej opieki, który nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (z dokumentacji zgromadzonej w sprawie nie wynika że ww. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności).
Organ przywołał także uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022r. w składzie siedmiu sędziów, wydaną na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 06 kwietnia 2022 r. znak III.7064.45.2022.JA, (sygn. akt I OPS 2/22). Zgodnie z uchwałą, warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a ustawy).
Kolegium uznało zatem, że w powyższym przypadku brak jest podstaw do zastosowania przesłanki pozytywnej dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego, jako osobie w następnej kolejności zobowiązanej alimentacyjnie względem osoby wymagającej opieki. Sprawowanie opieki jest prawnym i moralnym obowiązkiem dzieci względem rodziców, a tylko uzasadnione, obiektywnie występująca przeszkoda, może spowodować zwolnienie z niego osoby zobowiązanej, którą jest niepełnosprawność w stopniu znacznym orzeczona przez organ uprawniony.
Jednocześnie Organ odwoławczy podkreślił, że nie neguje, że sprawowana opieka nad bratem przez Skarżącego ma charakter opieki stałej uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia nawet w niewielkim zakresie.
Jednocześnie SKO wskazało, że na powyższe rozstrzygniecie Kolegium nie ma wpływu zastosowanie przez organ pierwszej instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczącego osoby wymagającej opieki oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a tej ustawy dotyczącego opiekuna osoby wymagającej opieki jako przesłanek negatywnych do przyznania opiekunowi osoby wymagającej opieki j/w wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Organ pierwszej instancji nieprawidłowo zastosował art. 17 ust. 1b ustawy z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13 który orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Organ odwoławczy podkreślił także, że Organ pierwszej instancji bez uzasadnienia zastosował art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. (sygn. akt SK 2/17), uznał art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyrok ten, jak uwypuklił Organ odwoławczy, odnosi się wyłącznie do osób pobierających rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W powyższej sprawie Organ pierwszej instancji w przeprowadzonym postępowaniu jednoznacznie nie ustalił rodzaju renty pobieranej przez opiekuna osoby wymagającej opieki. Kolegium jednak nie rozważało prawidłowości zastosowania art. 17 ust.5 pkt 1 lit. a ponieważ, w ocenie Organu nie miało to znaczenia w sprawie.
4. Niezadowolony z treści rozstrzygnięcia Skarżący wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy – art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na Organie II instancji obowiązkowi i niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz naruszenie art. 8 K.p.a. poprzez brak pogłębionego zaufania obywateli do organów administracji publicznej, tj. brak podejmowania wszelkich kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia sprawy. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.
W uzasadnieniu wskazał, że brat jest osoba niepełnosprawną, niedowidzącą, wymagającą stałej opieki. Ponadto jest osoba rozwiedzioną, posiada jedno dziecko – syna K. , którego matka zrzekła się alimentów na rzecz syna, odeszła do innego mężczyzny całkowicie zaprzestając kontaktów z ojcem dziecka, i którego w wieku 6 lat zabrała do N. (1998 r.). Skarżący wskazał, że brat nie ma żadnych od tego czasu kontaktów z synem, nie zna jego miejsca pobytu, nie wie, czym się zajmuje, nawet nie wie, czy syn żyje.
Stąd Skarżący wywiódł, że co prawda między braćmi obowiązek alimentacyjny istnieje w dalszej kolejności, to jednak w sytuacji takiej, jak u brata Skarżącego, obowiązek alimentacyjny spoczywający na synu jest niewykonalny, a skoro tak, to opieka brata winna temu czynić zadość. Wskazał, że przepisy ustawy nie wyjaśniają, w jakich przypadkach przyjąć należy, iż osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie jest w stanie tej opieki świadczyć, zaś ocena tej okoliczności winna być dokonana zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego. Brak relacji ojca z synem i brak możliwości ustalenia jego pobytu uzasadnia przyjęcia spoczywania obowiązku alimentacji na osobach w dalszej kolejności. Przebywanie syna poza granicami kraju już samo w sobie powoduje iluzoryczność sprawowania opieki nad ojcem i wypełnienie obowiązku alimentacyjnego.
Ponadto Skarżący wyjaśnij swoją sytuację materialną i uzasadnił dlaczego nie jest w stanie podjąć zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.
5. W uzupełnieniu skargi profesjonalny pełnomocnik Skarżącego wskazał dodatkowo, że jeśli Organ uznawałby wyjaśnienia Skarżącego oraz jego brata za niewystarczające, powinien przeprowadzić postepowanie dowodowe, czego nie uczynił. Podniósł także, że nie można zgodzić się z ustaleniem Organu, że syn brata Skarżącego ma jakikolwiek obowiązek alimentacyjny względem biologicznego ojca, byłoby to bowiem sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
6. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
Skarga wobec istotnej zmiany przepisów prawa jest niezasadna.
7. Na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 – j.t.), dalej jako "p.p.s.a.", sprawa ta została rozpoznana w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym.
8. Spór zaś dotyczy świadczenia pielęgnacyjnego przyznawanego na podstawie przepisów art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednak podkreślić już na tym etapie należy, że stan prawny w dacie orzekania przez organy obu instancji był inny a przepisy, które mają zastosowanie w sprawie w sposób istotny i jednocześnie pomocny dla Skarżącego i jego brata – się zmieniły.
9. Zatem na wstępie wywodu należy nakreślić ramy prawne sprawy.
Według art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, obowiązującego w dacie orzekania przez Organy obu instancji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Równocześnie zgodnie z wówczas obowiązującym art. 17 ust. 1a ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 ww. przepisu, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługiwało świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy spełnione były łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zestawienie treści art. 17 ust. 1 pkt 4 z treścią art. 17 ust. 1a jednoznacznie wskazuje, że uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego była tylko taka osoba sprawująca opiekę nad osobą niepełnosprawną określoną w art. 17 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, na której w świetle obowiązujących przepisów k.r.o. ciążył obowiązek alimentacyjny i wystąpiły okoliczności wymienione w art. 17 ust. 1 a ustawy.
Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - dalej k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Art. 129 k.r.o. reguluje kolejność obowiązku alimentacyjnego. Obciąża on zstępnych (dzieci) przed wstępnymi (rodzicami), a wstępnych przed rodzeństwem. Jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi, a obowiązek alimentacyjny zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie czynić zadość swojemu obowiązkowi, gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).
10. W sprawie sporne było, czy Skarżący jako brat osoby niepełnosprawnej faktycznie się nią opiekujący i osoba zobowiązana alimentacyjnie w dalszej kolejności, może być świadczeniobiorcą świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba niepełnosprawna ma syna.
W tej kwestii Sąd wypowie się krótko: gdyby przytoczone powyżej przepisy u.ś.r. jeszcze obowiązywały, Sąd uchyliłby obie decyzje uznając, że Organy w żaden sposób nie wykazały, że rzeczywiście istnieje osoba zobowiązana alimentacyjnie w pierwszym stopniu, innymi słowy, że syn, jako osoba spokrewniona w pierwszym stopniu żyje i jest w stanie sprawować stałą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Samo bowiem oświadczenie Skarżącego i jego brata, że ma/miał syna, który w 1998 r. w wieku 6 lat opuścił wraz z matką kraj i od tego czasu nie było z nim kontaktu, a nawet nie wiadomo, czy żyje, nie może skutecznie stanowić o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia Skarżącemu.
11. W tym miejscu Sąd podkreśla, że od 1 stycznia 2024 r. obowiązują nowe przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych regulujące warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, które wprowadziła ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. W następstwie powyższej nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych, mający istotne znaczenie dla uprawnień Skarżącego art. 17 ust. 1a u.ś.r. został uchylony.
Powyższe może mieć znacznie dla aktualnych uprawnień osoby niepełnosprawnej i jej opiekuna w razie wystąpienia do ZUS z odpowiednim nowym wnioskiem.
Istotne dla Skarżącego i jego brata może się zatem okazać, że w związku ze wskazaną zmianą przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadzoną ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429), opiekunowie osób niepełnosprawnych, które ukończyły 18. rok życia zostali pozbawieni możliwości ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Możliwe natomiast stało się ubieganie się przez samą osobę niepełnosprawną o przyznanie świadczenia wspierającego na warunkach określonych w ustawie o świadczeniu wspierającym.
Z powyższych względów Sąd oddalił skargę, o czym orzeczono na podstawie art. 151 p.p.s.a.
POTRZEBUJESZ POMOCY?