Przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu – obowiązki i procedury w JST

Wstęp

W obliczu rosnących zagrożeń związanych z nielegalnym przepływem środków finansowych oraz zaostrzających się regulacji prawnych przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu staje się kolejnym wyzwaniem dla administracji publicznej. System przeciwdziałania tym przestępstwom obejmuje nie tylko rynek finansowy (np. sektor bankowy czy ubezpieczeniowy) i pozafinansowy (np. rynek gier hazardowych, nieruchomości, fundacje i stowarzyszenia) oraz organy kontroli, nadzoru i administracji rządowej, ale również jednostki samorządu terytorialnego. W efekcie na organach JST spoczywają określone obowiązki związane z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Szczególną rolę w tym zakresie odgrywają starostowie, którzy muszą sprawować nadzór nad działalnością stowarzyszeń i fundacji.

Choć działalność JST koncentruje się na realizacji zadań publicznych, muszą one spełniać określone obowiązki wynikające z przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Obowiązki te dotyczą przede wszystkim wdrożenia odpowiednich procedur, identyfikacji ryzyk oraz współpracy z instytucjami odpowiedzialnymi za nadzór i kontrolę.

Darmo jednak szukać w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu odrębnego rozdziału poświęconego obowiązkom JST. To rodzi po stronie samorządów liczne pytania – jakie konkretnie mają obowiązki w tym zakresie i jak powinny się z nich wywiązywać.

W Poradniku wyjaśniono procedury, które JST powinny wdrożyć, aby zapewnić zgodność działania z regulacjami prawnymi i skutecznie minimalizować ryzyko związane z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu.

Z Poradnika można się dowiedzieć m.in.:

• czym jest pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu,
• które obszary działalności JST są szczególnie narażone na ryzyko związane z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu,
• jaką rolę w systemie przeciwdziałania tym przestępstwom pełnią JST,
• jakie obowiązki w tym zakresie spoczywają na JST i jak je prawidłowo realizować,
• kto odpowiada za wykonywanie poszczególnych obowiązków,
• jakie zasady obowiązują przy współpracy między JST a Generalnym Inspektorem Informacji Finansowej (GIIF),
• w jaki sposób JST uczestniczą w opracowaniu krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu,
• jaki wpływ na strategię przeciwdziałania tym zagrożeniom mają JST,
• jak opracować i wdrożyć instrukcję postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy i finansowania terroryzmu,
• kiedy i w jaki sposób należy zgłaszać podejrzenia do GIIF,
• nad jakimi stowarzyszeniami i fundacjami starosta musi sprawować kontrolę w kontekście przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

Poszczególne zagadnienia zostały zilustrowane licznymi przykładami. Poradnik zawiera również przykładowe wzory, m.in. wzór powiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, wzór postanowień instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu dotyczących obowiązków koordynatora związanych z przekazywaniem powiadomień do GIIF o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu oraz odnoszących się do roli pracowników JST, a także wzór oświadczenia pracownika JST w sprawie zapoznania się z ww. instrukcją.

Dopełnieniem jest checklista „Obowiązki JST jako jednostki współpracującej w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu”.

1. Czym jest i na czym polega pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu

Pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu to poważne zagrożenia, które mogą mieć istotny wpływ na stabilność systemów finansowych i bezpieczeństwo społeczne. Te nielegalne działania polegają na ukrywaniu źródeł przestępczych dochodów oraz finansowaniu działalności terrorystycznej, co stanowi poważne naruszenie prawa międzynarodowego i krajowego.

Przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (AML – anti-money laundering and counter-terrorism financing) to zbiór regulacji prawnych, procedur i działań mających na celu zapobieganie popełnianiu tych przestępstw. Przeciwdziałanie tym przestępstwom wymaga współpracy różnych instytucji i wdrożenia skutecznych regulacji prawnych.

Zasady i tryb przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu reguluje ustawa z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (dalej: ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). Oprócz przepisów normujących środki bezpośrednio służące przeciwdziałaniu tym zjawiskom ustawa ta określa również pewne obowiązki organów JST, mające na celu ochronę interesu publicznego. Aby omówić ciążące na samorządach obowiązki w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, niezbędne jest wyjaśnienie istoty tych zjawisk. Jest to szczególnie ważne w kontekście obowiązku przekazywania przez organy JST zawiadomień o podejrzeniu popełnienia któregoś z tych przestępstw.

Zrozumienie podstawowych pojęć związanych z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu jest pierwszym krokiem do skutecznej realizacji obowiązków w tym zakresie.

1.1. Co oznacza pranie pieniędzy

Termin „pranie pieniędzy” (dosłowne tłumaczenie angielskiego sformułowania „money laundering”) w uproszczeniu odnosi się do procesu, którego celem jest ukrycie źródła nielegalnych dochodów i „przekształcenie” ich w pieniądze, które wydają się pochodzić z legalnych źródeł.

Pranie pieniędzy może przybrać różne formy działań. Przede wszystkim polegają one na przenoszeniu posiadania lub własności wartości majątkowych pochodzących z korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego. Praniem pieniędzy będzie także pomocnictwo, usiłowanie popełnienia tego przestępstwa czy też podżeganie do jego popełnienia. Działania te mają na celu stworzenie wrażenia pochodzenia takich pieniędzy z legalnych źródeł, a w efekcie wykorzystywanie ich w legalnym obiegu finansowym.

Pranie pieniędzy jest przestępstwem regulowanym przez art. 299 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (dalej: k.k.). Odesłanie do tego przepisu zawiera definicja tego pojęcia podana w art. 2 ust. 2 pkt 14 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Przez pranie pieniędzy należy zatem rozumieć:

• przyjmowanie, posiadanie, używanie, przekazywanie lub wywożenie za granicę, ukrywanie, dokonywanie transferu lub konwersji środków płatniczych, instrumentów finansowych, papierów wartościowych, wartości dewizowych, praw majątkowych lub innego mienia ruchomego lub nieruchomości, pochodzących z korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego,
• pomaganie w przenoszeniu własności ww. wartości majątkowych lub ich posiadania,
• podejmowanie innych czynności, które mogą udaremnić lub znacznie utrudnić stwierdzenie przestępnego pochodzenia lub miejsca umieszczenia ww. wartości majątkowych, ich wykrycie, zajęcie albo orzeczenie przepadku.

Można z tego wyciągnąć dwa zasadnicze wnioski. Po pierwsze, „pranie” pieniędzy obejmuje wiele różnych działań, takich jak np. przyjmowanie, posiadanie, używanie, przekazywanie lub wywożenie za granicę, ukrywanie, transfer, konwersję, pomaganie w przenoszeniu wartości majątkowych oraz podejmowanie innych działań mogących utrudnić wykrycie przestępnego pochodzenia tych środków. Po drugie, „brudne pieniądze” to nie tylko gotówka, ale również inne wartości majątkowe.

Schemat 1. Działania uznawane za pranie pieniędzy

Schemat 2. Brudne pieniądze – co nimi może być

„Wyprać” można różne wartości majątkowe, w tym polską i obcą walutę, akcje, prawa do akcji, warranty subskrypcyjne, kwity depozytowe, obligacje, weksle, czeki, prawa rzeczowe, wierzytelności, prawa na dobrach niematerialnych o charakterze majątkowym (np. majątkowe prawa autorskie), lokale, grunty czy inne dobra materialne (np. samochody, zegarki).

Decydującym czynnikiem jest tutaj, czy wartości majątkowe pochodzą z korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego. Dotyczy to zarówno korzyści pochodzących bezpośrednio z przestępstwa, jak i tych pochodzących z niego tylko pośrednio.

Przykładami korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego w sposób pośredni są np.:

• odsetki z lokaty, na której ulokowane są środki pochodzące z kradzieży (np. włamania),
• czynsz z tytułu wynajęcia lokalu zakupionego za pieniądze zarobione na nielegalnym handlu alkoholem,
• grunt zakupiony za środki pozyskane z handlu narkotykami,
• samochód zakupiony za pieniądze pochodzące ze stręczycielstwa.

Scenariuszy popełniania przestępstwa prania pieniędzy jest wiele. Najczęściej występujące przypadki zostały szczegółowo opisane w Aneksie nr 2 do Krajowej Oceny Ryzyka Prania Pieniędzy i Finansowania Terroryzmu – „Analiza ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu według sektorów”. Dokument ten jest opublikowany na stronie internetowej Generalnego Inspektora Informacji Finansowej ⇢ https://www.gov.pl/web/finanse/krajowa-ocena-ryzyka-prania-pieniedzy-oraz-finansowania-terroryzmu.

Zasadniczo celem osób popełniających przestępstwo prania pieniędzy jest odseparowanie nielegalnie zdobytych wartości majątkowych, tzw. brudnych pieniędzy, od źródła ich pochodzenia, czyli od przestępstwa. Chodzi o stworzenie wrażenia, że „brudne pieniądze” zostały pozyskane legalnie, czyli że pochodzą z legalnego źródła. Jedną z metod wykorzystywanych przez przestępców może być wpłacanie „brudnych pieniędzy” na rachunki bankowe legalnie działających podmiotów. Już choćby z tego powodu działalność JST jest narażona na ryzyko wykorzystania jej do prób „wyprania brudnych pieniędzy”.

Z uwagi na specyfikę działalności JST szczególne znaczenie może mieć ostatni sposób popełnienia przestępstwa prania pieniędzy, czyli podejmowanie innych czynności, które mogą udaremnić lub znacznie utrudnić stwierdzenie przestępnego pochodzenia lub miejsca umieszczenia wartości majątkowych, ich wykrycie, zajęcie albo orzeczenie przepadku. Taki wniosek można wyprowadzić na podstawie analizy zapisów ujętych przez JST w przygotowanych i obowiązujących instrukcjach postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. W instrukcjach tych są wymienione liczne sytuacje, mogące budzić podejrzenie o popełnienie przestępstwa prania pieniędzy. Przykłady działań, które mogą sugerować nielegalne źródło środków finansowych, obejmują m.in. przypadki podane w ramce.

Podane przykłady pokazują, jak różnorodne mogą być sytuacje wskazujące na ryzyko prania pieniędzy w JST. Należy zwracać szczególną uwagę na nietypowe transakcje i zachowania, które mogą świadczyć o nielegalnym przepływie środków finansowych. Wszelkie te sytuacje trzeba dokładnie analizować, aby zminimalizować ryzyko wykorzystywania JST do celów prania pieniędzy.

1.2. Czym jest finansowanie terroryzmu

Finansowanie terroryzmu jest poważnym przestępstwem, które może mieć dalekosiężne skutki m.in. dla bezpieczeństwa państwa. Każde działanie mające na celu finansowanie działalności terrorystycznej jest karalne. Trzeba wiedzieć, jak rozpoznać takie zachowania i jak skutecznie im przeciwdziałać.

Finansowanie terroryzmu jest przestępstwem uregulowanym w art. 165a k.k. Odesłanie do tego przepisu zawiera definicja tego pojęcia podana w art. 2 ust. 2 pkt 6 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Finansowaniem terroryzmu jest:

1) gromadzenie, przekazywanie lub oferowanie środków płatniczych, instrumentów finansowych, papierów wartościowych, wartości dewizowych, praw majątkowych albo innego mienia – zarówno ruchomego, jak i nieruchomości – w zamiarze sfinansowania przestępstwa o charakterze terrorystycznym lub przestępstwa polegającego na:

• stosowaniu środka masowej zagłady (art. 120 k.k.),
• wytwarzaniu, gromadzeniu, nabywaniu, zbywaniu, przechowaniu, przewożeniu lub przesyłaniu środków masowej zagłady lub środków walki bądź prowadzeniu badań mających na celu wytwarzanie lub stosowanie takich środków (art. 121 k.k.),
• czynnej napaści na głowę obcego państwa lub akredytowanego szefa przedstawicielstwa dyplomatycznego takiego państwa albo osobę korzystającą z podobnej ochrony, lub na osobę należącą do personelu dyplomatycznego przedstawicielstwa obcego państwa albo urzędnika konsularnego obcego państwa, w związku z pełnieniem przez nich obowiązków służbowych, bądź też polegającego na znieważeniu którejkolwiek z ww. osób (art. 136 k.k.),
• przejęciu kontroli nad statkiem wodnym lub powietrznym albo nad publicznym środkiem transportu lądowego, przy zastosowaniu podstępu albo gwałtu na osobie lub groźby bezpośredniego użycia takiego gwałtu (art. 166 k.k.),
• umieszczaniu na statku wodnym lub powietrznym albo w publicznym środku transportu lądowego urządzenia lub substancji zagrażającej bezpieczeństwu osób lub mieniu znacznej wartości, lub niszczeniu, uszkadzaniu lub czynieniu niezdatnym do użytku urządzenia nawigacyjnego albo uniemożliwianiu jego obsługi, jeżeli może to zagrażać bezpieczeństwu osób (art. 167 k.k.),
• wyrabianiu, przetwarzaniu, gromadzeniu, posiadaniu, posługiwaniu się lub handlowaniu, bez wymaganego zezwolenia lub wbrew jego warunkom, substancją lub przyrządem wybuchowym, materiałem radioaktywnym, urządzeniem emitującym promienie jonizujące lub innym przedmiotem lub substancją, która może sprowadzić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach, lub polegającego na odstępowaniu takich przedmiotów osobie nieuprawnionej (art. 171 k.k.),
• wzięciu lub przetrzymywaniu zakładnika w celu zmuszenia organu państwowego lub samorządowego, instytucji, organizacji, osoby fizycznej lub prawnej albo grupy osób do określonego zachowania się (art. 252 k.k.),
• rozpowszechnianiu lub publicznym prezentowaniu treści mogących ułatwić popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym w zamiarze, aby przestępstwo takie zostało popełnione, lub polegającego na uczestniczeniu w szkoleniu mogącym umożliwić popełnienie takiego przestępstwa lub samodzielnym zapoznawaniu się z takimi treściami w celu popełnienia przestępstwa o charakterze terrorystycznym (art. 255a k.k.),
• przekraczaniu granicy Rzeczypospolitej Polskiej w celu popełnienia przestępstwa o charakterze terrorystycznym lub przestępstwa określonego w art. 255a (dotyczącego m.in. rozpowszechniania treści mogących ułatwić popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym) lub art. 258 § 2 czy § 4 k.k. (dotyczącego m.in. udziału w zorganizowanej grupie przestępczej mającej na celu popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym (art. 259a k.k.);

2) udostępnianie ww. mienia zorganizowanej grupie lub związkowi mającym na celu popełnienie któregoś z ww. przestępstw albo osobie biorącej udział w takiej grupie lub związku lub osobie, która ma zamiar popełnienia któregoś z ww. przestępstw;

3) pokrywanie, mimo braku obowiązku ustawowego, kosztów związanych z zaspokojeniem potrzeb lub wykonaniem zobowiązań finansowych ww. grupy, związku lub osoby.

Za finansowanie terroryzmu uważa się zarówno bezpośrednie wspieranie zamierzeń terrorystycznych poprzez przekazywanie środków finansowych lub mienia, jak i wszelkie działania mające na celu zapewnienie zasobów osobom lub grupom powiązanym z tego rodzaju przestępstwami. Ustawodawca obejmuje tą definicją również sytuacje, w których sprawca, mimo braku obowiązku prawnego, pokrywa koszty działalności podmiotów zaangażowanych w przygotowanie lub popełnienie przestępstw o charakterze terrorystycznym.

Przestępstwo finansowania terroryzmu i przestępstwo prania pieniędzy niejednokrotnie są ze sobą powiązane, ponieważ nierzadko terroryści finansują swoją przestępczą działalność pieniędzmi, które zostały pozyskane w sposób nielegalny. Odbywa się to często przy wykorzystaniu takich samych metod jak w przypadku prania pieniędzy.

2. Jak działa polski system przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu

Polski system przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu to sieć powiązań instytucjonalnych, której funkcjonowanie opiera się na współdziałaniu wielu podmiotów – zarówno z sektora publicznego, jak i prywatnego. Celem jest szybka identyfikacja podejrzanych działań oraz zapobieganie przestępstwom o charakterze finansowym i terrorystycznym. Kluczowe znaczenie mają tu stały monitoring, analiza ryzyka oraz sprawna wymiana informacji między zaangażowanymi instytucjami.

Skuteczne funkcjonowanie systemu na poziomie krajowym zapewniają trzy podstawowe grupy podmiotów (patrz schemat 3).

Schemat 3. Struktura krajowego systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu

2.1. Jaka rolę pełni Generalny Inspektor Informacji Finansowej (GIIF)

Organami administracji rządowej odpowiedzialnymi za przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, zwanymi organami informacji finansowej, są:

• minister właściwy ds. finansów publicznych – pełni rolę naczelnego organu informacji finansowej, tj. sprawuje ogólny nadzór nad całym systemem przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu,
• Generalny Inspektor Informacji Finansowej (GIIF) – pełni centralną rolę w analizie i przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, działa przy pomocy Departamentu Informacji Finansowej Ministerstwa Finansów, który wspiera jego działania administracyjne i operacyjne.

Status ten wynika z art. 10 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Choć formalnie nadzór nad systemem przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu sprawuje minister, GIIF jest tym organem, do którego instytucje obowiązane oraz JST muszą kierować swoje działania. GIIF pełni rolę centralnego punktu kontaktowego w zakresie przeciwdziałania przestępstwom prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.

Zadania GIIF są określone w art. 12 ust. 1 w zw. z art. 130 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Obowiązkiem GIIF jest podejmowanie działań w celu przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, w tym w szczególności:

• analizowanie informacji dotyczących wartości majątkowych, co do których powziął podejrzenie, że mogą mieć związek z przestępstwem prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu,
• przeprowadzanie procedury wstrzymania transakcji lub blokady rachunku,
• żądanie przekazania informacji o transakcjach i ich udostępnianie,
• przekazywanie uprawnionym organom informacji i dokumentów uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa,
• wymiana informacji z jednostkami współpracującymi,
• sporządzanie krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu oraz strategii przeciwdziałania tym przestępstwom razem z jednostkami współpracującymi i instytucjami obowiązanymi,
• sprawowanie kontroli nad przestrzeganiem przepisów dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu,
• wydawanie decyzji w sprawach wpisu na listę osób i podmiotów, wobec których stosuje się szczególne środki ograniczające, lub skreślenia z niej oraz prowadzenie tej listy,
• współpraca z właściwymi organami innych państw, a także zagranicznymi instytucjami i międzynarodowymi organizacjami zajmującymi się przeciwdziałaniem praniu pieniędzy lub finansowaniu terroryzmu,
• wymiana informacji z zagranicznymi jednostkami analityki finansowej, w tym prowadzenie punktu kontaktowego na potrzeby tej wymiany,
• nakładanie kar administracyjnych zgodnie z ustawą,
• udostępnianie wiedzy i informacji z zakresu przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej urzędu obsługującego ministra właściwego ds. finansów publicznych,
• kontrola przestrzegania przez instytucje obowiązane obowiązków nałożonych na nie przepisami z zakresu przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

GIIF jest tym organem administracji rządowej, z którym w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu zobowiązane są współpracować organy JST.

Jednostki samorządu terytorialnego mają obowiązek przekazywać do GIIF informacje dotyczące podejrzanych transakcji i działań, które mogą mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu. Ponadto muszą przestrzegać procedur określonych w przepisach prawa, w tym zapewniać odpowiednią dokumentację i raportowanie. Współpraca z GIIF obejmuje także wymianę informacji i w razie potrzeby udostępnianie wymaganych dokumentów.

Dbałość o zgodność z regulacjami oraz terminowe reagowanie na wskazówki GIIF są kluczowe dla zachowania pełnej zgodności z przepisami prawa.

2.2. Kto jest instytucją obowiązaną

Instytucje obowiązane są wymienione w art. 2 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Katalog ten jest zamknięty i obejmuje około 30 kategorii podmiotów. Są to zarówno instytucje z sektora typowo finansowego (np. banki krajowe i zagraniczne, spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe, instytucje pożyczkowe), jak i pozafinansowego (np. fundacje i stowarzyszenia). Wszystkie podmioty zaliczone do instytucji obowiązanych łączy to, że oferują usługi lub produkty, które potencjalnie mogą być wykorzystane, wbrew ich przeznaczeniu, do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.

Katalog instytucji obowiązanych nie obejmuje JST.

Na instytucjach obowiązanych spoczywa większość obowiązków przewidzianych w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. A obowiązków tych jest naprawdę sporo. Oto najważniejsze z nich:

1. Wyznaczanie odpowiedzialnych osób – instytucje obowiązane muszą wskazać osobę odpowiedzialną za realizację obowiązków wynikających z ustawy, osobę odpowiedzialną za wdrażanie tych obowiązków, a także pracownika odpowiedzialnego za zapewnienie zgodności działania instytucji obowiązanej, jej pracowników oraz innych osób wykonujących na jej rzecz czynności z obowiązującymi przepisami ustawy.

2. Ocena ryzyka – instytucje obowiązane muszą na bieżąco rozpoznawać i oceniać ryzyko prania pieniędzy i finansowania terroryzmu związane ze stosunkami gospodarczymi zawieranymi z klientami lub z transakcjami okazjonalnymi przez nich realizowanymi. Ponadto powinny przeprowadzać analizy ryzyka, dokumentować je i opracowywać odpowiednie procedury.

3. Środki bezpieczeństwa finansowego – kluczowym zadaniem jest identyfikacja klientów oraz monitorowanie ich działań. Zanim dojdzie do transakcji, instytucje obowiązane muszą zweryfikować tożsamość klienta i jego beneficjenta rzeczywistego.

4. Procedura identyfikacji osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne – instytucje obowiązane muszą ustalić, czy klient lub beneficjent rzeczywisty jest osobą zajmującą eksponowane stanowisko polityczne, członkiem rodziny takiej osoby lub osobą znaną jako jej bliski współpracownik. Wiąże się to z dodatkowymi wymogami dotyczącymi bezpieczeństwa transakcji.

5. Szkolenia i procedury wewnętrzne – pracownicy instytucji muszą przejść odpowiednie szkolenia, a sama instytucja obowiązana powinna wdrożyć wewnętrzne procedury przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

6. Zgłaszanie podejrzanych transakcji – instytucje obowiązane mają obowiązek zgłaszania do GIIF tzw. transakcji ponadprogowych, tj. wpłat lub wypłat środków pieniężnych przekraczających 15 000 euro, oraz wykonanych transferów środków pieniężnych również o tej wartości. Muszą także zgłaszać okoliczności, które mogą wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, jak również przypadki powzięcia uzasadnionego podejrzenia, że określona transakcja lub określone wartości majątkowe mogą mieć związek z jednym lub drugim z ww. przestępstw.

7. Blokowanie rachunków i transakcji – na żądanie GIIF instytucje obowiązane muszą blokować rachunki i wstrzymywać transakcje, a także stosować środki ograniczające wobec osób wskazanych na listach Ministerstwa Finansów.

Jednostki samorządu terytorialnego nie są instytucjami obowiązanymi wykazanymi przez ustawodawcę, dlatego nie mają obowiązku realizowania zadań nałożonych na podmioty należące do tej kategorii, np. przekazywania informacji o transakcjach ponadprogowych do GIIF. Nie oznacza to jednak, że są zwolnione z reagowania w razie podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Jednostki te muszą wypełniać obowiązki nałożone na jednostki współpracujące, np. muszą niezwłocznie zawiadamiać GIIF w przypadku powzięcia podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu – niezależnie od kwoty czy tytułu wpłaty.

2.3. Kim są jednostki współpracujące

Trzeci filar krajowego systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu tworzą jednostki współpracujące. Określenie „współpracujące” odnosi się do współpracy z GIIF.

Jednostkami współpracującymi są:

• organy administracji rządowej,
• organy jednostek samorządu terytorialnego,
• inne państwowe jednostki organizacyjne,
• Narodowy Bank Polski,
• Komisja Nadzoru Finansowego,
• Najwyższa Izba Kontroli.

Takie podmioty zostały wskazane w art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

2.3.1. Organy JST jako jednostki współpracujące

W definicji „jednostek współpracujących” zawartej w art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wskazano, że jednostkami współpracującymi są m.in. organy JST. Ustawodawca posługuje się ogólnym pojęciem „organy JST”, chociaż wiadomo, że w ramach JST funkcjonują zarówno organy stanowiące, jak i organy wykonawcze. W związku z tym rodzi się pytanie, które konkretnie organy JST są jednostkami współpracującymi, a więc których organów dotyczą obowiązki związane z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Zgodnie z przepisami ustrojowymi organy JST to:

• w gminie: rada gminy oraz wójt (burmistrz, prezydent miasta) – art. 11a ust. 1 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (dalej: ustawa o samorządzie gminnym),
• w powiecie: rada powiatu oraz zarząd powiatu – art. 8 ust. 2 ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (dalej: ustawa o samorządzie powiatowym),
• w województwie: sejmik województwa oraz zarząd województwa – art. 15 ustawy z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (dalej: ustawa o samorządzie województwa).

Choć w kontekście przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu ustawodawca nie wskazał wprost, które organy JST są jednostkami współpracującymi, w praktyce, biorąc pod uwagę charakter poszczególnych obowiązków związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu oraz przepisy ustrojowe, to organy wykonawcze JST są bezpośrednio zaangażowane w realizację tych obowiązków nałożonych przez ustawę na organy JST jako jednostki współpracujące.

Schemat 4. Organy JST pełniące funkcję jednostek współpracujących

2.3.2. Jednostki organizacyjne JST a status jednostek współpracujących

Aby prawidłowo zrozumieć przepisy dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, należy rozróżnić status jednostek organizacyjnych JST oraz organów JST jako jednostek współpracujących. Jednostkami współpracującymi są organy administracji rządowej, organy JST, inne państwowe jednostki organizacyjne, NBP, KNF i NIK (art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). W definicji jednostki współpracującej nie wymieniono więc ani jednostek budżetowych, ani zakładów budżetowych, ani nawet nie posłużono się ogólnym pojęciem „jednostki organizacyjne JST”. Oznacza to, że mówiąc o jednostce współpracującej na szczeblu samorządowym, ustawodawca ma na myśli wyłącznie organy JST, a nie jednostki organizacyjne JST. Dlatego też jednostki organizacyjne danej JST nie są jednostkami współpracującymi w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Jednostki budżetowe utworzone przez JST (szkoły, samorządowe CUW, przedszkola, ośrodki pomocy społecznej), samorządowe instytucje kultury czy samorządowe zakłady budżetowe nie są jednostkami współpracującymi w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Samorządowa jednostka organizacyjna nie jest organem JST, dlatego nie jest zobowiązana do realizowania obowiązków przewidzianych w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu i adresowanych do jednostek współpracujących.

Mimo braku statusu jednostki współpracującej w rozumieniu ustawy kierownicy jednostek organizacyjnych powinni zostać zaangażowani we współpracę z wyznaczonym w danej JST koordynatorem ds. przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Taka współpraca jest niezbędna, by koordynator – zazwyczaj pracownik odpowiednio urzędu gminy, starostwa powiatowego czy urzędu marszałkowskiego – mógł uzyskać informacje o podejrzeniach popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, jakie mogą pojawić się w jednostkach organizacyjnych.

W praktyce zasady współpracy kierowników jednostek organizacyjnych z koordynatorem określa instrukcja postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (art. 83 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). Współpraca ta z reguły sprowadza się do przekazywania koordynatorowi informacji o podejrzanych transakcjach lub innych okolicznościach mogących świadczyć o popełnieniu przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.

W przypadku podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu w jednostce organizacyjnej JST najczęściej obowiązują następujące kroki postępowania:

1. Powzięcie podejrzenia – kierownik jednostki organizacyjnej identyfikuje podejrzaną sytuację, która może wskazywać na pranie pieniędzy lub finansowanie terroryzmu.

2. Sprawdzenie instrukcji – kierownik jednostki organizacyjnej sprawdza, jaka procedura została określona w instrukcji obowiązującej w danej JST. Obowiązek opracowania tej instrukcji spoczywa na organie wykonawczym JST, np. na wójcie.

3. Zgłoszenie do koordynatora – jeśli instrukcja tak stanowi, kierownik jednostki organizacyjnej przekazuje informację o podejrzeniu do wyznaczonego w JST koordynatora ds. przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

4. Analiza przez koordynatora – koordynator dokonuje analizy sprawy, ocenia, czy podejrzenie jest zasadne i czy zachodzą przesłanki do dalszego działania.

5. Informowanie wójta – w razie potrzeby koordynator przedstawia sprawę wójtowi lub innemu właściwemu organowi wykonawczemu JST.

6. Powiadomienie GIIF – jeżeli koordynator (w porozumieniu z wójtem) uzna, że istnieją podstawy do złożenia zawiadomienia, przygotowuje i przekazuje powiadomienie do GIIF.

3. Jakie obowiązki mają organy JST jako jednostki współpracujące

Kluczowym zadaniem organów JST jako jednostek współpracujących jest współpraca z GIIF, ukierunkowana na przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. W ramach tego podstawowego obowiązku organy JST realizują zadania określone w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu – o charakterze informacyjnym, dokumentacyjnym i sprawozdawczym, a także związane z udziałem w opracowaniu krajowej oceny ryzyka, wdrażaniem strategii przeciwdziałania oraz podejmowaniem działań w przypadku podejrzenia przestępstwa. Zakres tych obowiązków jest zróżnicowany i obejmuje zarówno działania o charakterze bieżącym, jak i obowiązki o charakterze incydentalnym, wynikające z konkretnych sytuacji.

3.1. Współpraca organów JST z GIIF

Na wniosek GIIF jednostki współpracujące, w tym organy JST, w granicach swoich ustawowych kompetencji, mają obowiązek przekazania lub udostępnienia posiadanych informacji lub dokumentów. Procedura ta obejmuje następujące kroki:

1. Wniosek GIIF – Generalny Inspektor może złożyć wniosek o przekazanie lub udostępnienie informacji lub dokumentów.

2. Zakres kompetencji – jednostki współpracujące, w tym organy JST, udostępniają tylko te informacje lub dokumenty, które są w granicach ich ustawowych kompetencji.

3. Termin i forma – w swoim wniosku GIIF może wskazać termin oraz formę przekazania lub udostępnienia danych.

4. Porozumienie – GIIF ma możliwość zawarcia porozumienia z jednostkami współpracującymi, w którym określone zostaną szczegółowe warunki techniczne dotyczące przekazywania lub udostępniania informacji lub dokumentów.

Takie zasady współpracy są przewidziane w art. 82 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

3.2. Udział w opracowaniu krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu

Generalny Inspektor Informacji Finansowej ma obowiązek podejmować różnego rodzaju działania mające na celu przeciwdziałanie praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Do jego obowiązków należy m.in. sporządzanie krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Opracowanie to jest kluczowe dla zrozumienia zagrożeń związanych z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu oraz identyfikacji obszarów wymagających szczególnej uwagi.

Dokumentu tego GIIF nie sporządza jednak samodzielnie, lecz m.in. we współpracy z jednostkami współpracującymi, w tym organami JST (art. 12 ust. 1 pkt 6 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

W związku z tym organy JST mają obowiązek aktywnie uczestniczyć w procesie przygotowania krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Są zobowiązane do przekazywania GIIF określonych dokumentów i informacji, które mogą obejmować dane dotyczące ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu w danej jednostce. Dokumenty te muszą być przekazywane w ustalonym trybie i terminie, zgodnie z wymaganiami GIIF, aby zapewnić prawidłowość i terminowość opracowania krajowej oceny ryzyka.

3.2.1. Cel i znaczenie krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu

Krajowa ocena ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu (dalej również: krajowa ocena ryzyka) to obszerny dokument opracowywany przez GIIF we współpracy z jednostkami współpracującymi, instytucjami obowiązanymi oraz Komitetem Bezpieczeństwa Finansowego. Krajowa ocena ryzyka musi zostać zaopiniowana przez Komitet, a następnie przekazana do akceptacji ministra właściwego ds. finansów publicznych i publikowana w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej urzędu obsługującego ministra właściwego ds. finansów publicznych (art. 25 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

Ocena ta ma istotne znaczenie praktyczne – stanowi podstawę do określania poziomu ryzyka w różnych obszarach życia publicznego i gospodarczego. Wskazuje, gdzie istnieje największe prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożeń związanych z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu, a tym samym wyznacza kierunki działań podejmowanych w ramach strategii przeciwdziałania tym zjawiskom.

Zakres treści krajowej oceny ryzyka został określony w art. 29 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Dokument ten zawiera w szczególności:

1) opis metodyki krajowej oceny ryzyka,

2) charakterystykę zjawisk związanych z praniem pieniędzy oraz finansowaniem terroryzmu,

3) przegląd obowiązujących regulacji dotyczących prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu,

4) wskazanie poziomu ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu w Polsce wraz z jego uzasadnieniem,

5) wnioski wynikające z przeprowadzonej oceny ryzyka,

6) identyfikację zagadnień związanych z ochroną danych osobowych w kontekście przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu,

7) wnioski wynikające z danych statystycznych gromadzonych na potrzeby rocznego sprawozdania z działalności GIIF,

8) wskazanie organów realizujących zadania jednostki analityki finansowej oraz jednostek współpracujących (w tym organów i podmiotów wskazanych w art. 104, art. 105 i art. 130, ustawy), a także opis procedur – zarówno ustawowych, jak i wewnętrznych – regulujących wykonywanie tych zadań,

9) informacje o zasobach ludzkich oraz środkach finansowych zaangażowanych przez ww. organy i podmioty w realizację obowiązków wynikających z ustawy – w zakresie, w jakim dane te są dostępne

(art. 29 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

Ostatnia Krajowa Ocena Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu została sporządzona i opublikowana w 2023 r. Pełna treść tego dokumentu jest dostępna na stronie Ministerstwa Finansów ⇢ https://www.gov.pl/web/finanse/krajowa-ocena-ryzyka-prania-pieniedzy-oraz-finansowania-terroryzmu

GIIF jest zobowiązany do regularnej weryfikacji aktualności krajowej oceny ryzyka. W razie potrzeby, nie rzadziej jednak niż co dwa lata, powinien przygotować nową wersję dokumentu (art. 25 ust. 3 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

3.2.2. Rola organów JST przy sporządzaniu krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu

Organy JST uczestniczą w pracach nad krajową oceną ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu poprzez współpracę z GIIF. Współpraca ta polega przede wszystkim na przekazywaniu:

1) dokumentów,

2) informacji.

Nie chodzi jednak o jakiekolwiek dokumenty czy informacje, lecz wyłącznie o te, które mogą mieć znaczenie dla sporządzania lub aktualizacji krajowej oceny ryzyka (art. 26 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

3.2.3. Wymagane dokumenty i informacje przekazywane przez organy JST na potrzeby krajowej oceny ryzyka

Zakres dokumentów i informacji, które organy JST przekazują GIIF na potrzeby krajowej oceny ryzyka, nie został określony w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Pojawia się zatem pytanie: jakie dokumenty i informacje, jednostka współpracująca, w tym organ JST, ma obowiązek przekazywać GIIF w ramach współpracy przy sporządzaniu krajowej oceny ryzyka?

Ustawa ogranicza się jedynie do wskazania, że chodzi o dokumenty i informacje, które mogą mieć wpływ na krajową ocenę ryzyka. Przy ustalaniu, jakie dane mogą być wymagane, warto odwołać się do treści, jaką musi zawierać krajowa ocena ryzyka zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Należy przy tym wziąć pod uwagę rolę jednostek współpracujących w systemie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, w tym zakres nałożonych na nie obowiązków. W tabeli 1 przyporządkowano przykładowe kategorie informacji, które mogą być przekazywane GIIF przez jednostki współpracujące, w tym organy JST, wraz z ich celem oraz odniesieniem do przepisów ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Tabela 1. Zakres informacji przekazywanych przez organy JST na potrzeby krajowej oceny ryzyka

Dokumenty i informacje przekazywane przez organy JST na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu powinny w szczególności dostarczać GIIF wiedzy:

• o ewentualnych przypadkach podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, ujawnionych w ramach działalności JST,
• o organizacyjnych aspektach zaangażowania organów JST w przeciwdziałanie tym zjawiskom jako jednostek współpracujących.

Słuszny wydaje się zatem wniosek, że w ramach współpracy przy sporządzaniu krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu organ JST powinien przekazywać do GIIF co najmniej informacje i dokumenty podane w ramce.

Pewne wątpliwości może budzić to, czy obowiązek przekazywania informacji o zasobach ludzkich i środkach faktycznie dotyczy organów JST jako jednostek współpracujących. Wątpliwości te wynikają z konstrukcji art. 29 ust. 1 pkt 9 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, który odsyła do organów i podmiotów wymienionych w pkt 8, a wśród nich znajdują się również jednostki współpracujące. Ponieważ organy JST należą do jednostek współpracujących, zasadne – z ostrożności – wydaje się przyjęcie, że także one powinny przekazywać GIIF dane o zasobach ludzkich i środkach przeznaczanych na realizację zadań w tym obszarze.

3.2.4. Tryb i termin przekazania GIIF dokumentów i informacji na potrzeby sporządzenia krajowej oceny ryzyka

Wykonanie obowiązku przekazania GIIF dokumentów i informacji, mogących mieć wpływ na krajową ocenę ryzyka, zgodnie z art. 26 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, odbywa się w dwóch trybach:

1) z własnej inicjatywy organu JST,

2) na żądanie GIIF.

Tryb 1: Z własnej inicjatywy organu JST

W przypadku gdy organ JST przekazuje dokumenty i informacje z własnej inicjatywy, ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nie precyzuje formatu ani terminu ich przekazania. Oznacza to, że organ JST nie jest zobowiązany do przestrzegania określonych terminów ani wzorców dokumentów, chyba że jest to wynikiem wewnętrznych procedur w jednostce.

Tryb 2: Na żądanie GIIF

W sytuacji gdy GIIF występuje z żądaniem przekazania dokumentów i informacji, jednostka współpracująca musi przekazać wymagane dane w określonym przez GIIF formacie i terminie. GIIF wskazuje zarówno format, jak i termin, w którym dokumenty i informacje powinny zostać dostarczone.

Termin przekazania dokumentów i informacji w trybie z własnej inicjatywy

Mimo braku szczegółowych przepisów dotyczących terminu przekazania dokumentów i informacji z własnej inicjatywy należy pamiętać, że GIIF weryfikuje aktualność krajowej oceny ryzyka co najmniej raz na dwa lata. Biorąc pod uwagę ten cykl, z ostrożności należałoby uznać, że jednostka współpracująca powinna przekazywać dane przynajmniej raz na dwa lata, przed upływem terminu aktualizacji krajowej oceny ryzyka.

W związku z brakiem szczegółowych regulacji w ustawie dopuszczalne jest uznanie za wystarczające przekazanie, na potrzeby sporządzenia krajowej oceny ryzyka, zbiorczego zestawienia, obejmującego informacje o przypadkach podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu w ciągu ostatnich dwóch lat, a także informacje o procedurach przyjętych w tym okresie, regulujących obowiązki jednostki współpracującej w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

3.3. Zaangażowanie w opracowanie strategii przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu

Strategia przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu to dokument opracowywany przez GIIF na podstawie krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Podobnie jak w przypadku tej oceny przygotowanie strategii odbywa się z udziałem jednostek współpracujących, czyli także organów JST (art. 12 ust. 1 pkt 6 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). Oznacza to, że również organy JST są zaangażowane w opracowanie tego dokumentu.

W tym zakresie istotne są m.in. ogólne założenia strategii, czyli określenie jej celów oraz zakresu tematycznego, a także obowiązek przekazywania przez jednostki współpracujące – w tym JST – informacji o sposobie wykorzystania zaleceń zawartych w strategii. Znaczenie ma również moment, w którym takie informacje powinny trafić do GIIF, jak też sama treść zaleceń wskazanych w strategii, które mogą wpływać na działania podejmowane w jednostce.

3.3.1. Założenia strategii przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu

Strategia zawiera plan działań, których celem jest ograniczenie ryzyka związanego z praniem pieniędzy oraz finansowaniem terroryzmu. Po zaopiniowaniu przez Komitet Bezpieczeństwa Finansowego i zaakceptowaniu przez ministra właściwego ds. finansów publicznych dokument ten jest przyjmowany w drodze uchwały przez Radę Ministrów, a następnie publikowany w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” (art. 31 i 32 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

Obowiązująca strategia przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu została ogłoszona 11 maja 2021 r. w Uchwale nr 50 Rady Ministrów z 19 kwietnia 2021 r. w sprawie przyjęcia strategii przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (M.P. z 2021 r. poz. 435).

3.3.2. Przekazywanie informacji o sposobie wykorzystania zaleceń zawartych w strategii

Strategia przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu może zawierać m.in. zalecenia adresowane do jednostek współpracujących, w tym także organów JST. Jeśli takie zalecenia zostaną ujęte w strategii, jednostki współpracujące mają obowiązek przekazać GIIF informację o tym, w jaki sposób zostały one wykorzystane. Obowiązek ten wynika wprost z art. 32 ust. 3 pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

3.3.3. Termin na przekazanie informacji o sposobie wykorzystania zaleceń zawartych w strategii

Dla ustalenia terminu, w jakim należy przekazywać do GIIF informacje o sposobie wykorzystania zaleceń zawartych w strategii przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, kluczowe jest to, że:

• należy to robić co najmniej raz na 6 miesięcy,
• okres ten należy liczyć od dnia ogłoszenia strategii w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”.

Po pierwsze, oznacza to, że informacje o sposobie wykorzystania zaleceń zawartych w strategii powinny być przekazywane co najmniej dwa razy w ciągu roku. Po drugie, w odniesieniu do aktualnie obowiązującej strategii termin ten należy liczyć od 11 maja 2021 r., czyli od dnia ogłoszenia uchwały Rady Ministrów z 19 kwietnia 2021 r. w sprawie przyjęcia strategii przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Należy pamiętać, że obowiązująca strategia z 2021 r. została opracowana na podstawie krajowej oceny ryzyka z 2019 r., którą zastąpiła nowa krajowa ocena ryzyka przyjęta w 2023 r. To oznacza, że GIIF powinien opracować nową strategię. Gdy to nastąpi:

• organy JST będą musiały zweryfikować zalecenia zawarte w nowym dokumencie,
• terminy przekazywania informacji o wykorzystaniu tych zaleceń będą liczone od dnia ogłoszenia nowej strategii w „Monitorze Polskim”.

3.3.4. Zalecenia zawarte w strategii przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu

Jednostki współpracujące są zobowiązane do przekazywania GIIF informacji o sposobie wykorzystania zaleceń zawartych w strategii przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (art. 32 ust. 3 pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). Pojawia się więc pytanie, jakie zalecenia skierowane do organów JST, jako jednostek współpracujących, zostały zawarte w obowiązującej strategii?

W punkcie 3.2 strategii, zatytułowanym „Plan działań”, przedstawiono zestawienie działań do realizacji w ramach poszczególnych priorytetów. Działania te są równoznaczne z zaleceniami, o których mowa w art. 32 ust. 3 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. W obowiązującej strategii wyodrębniono sześć priorytetów, w ramach których wyszczególniono łącznie dwadzieścia siedem działań (zaleceń). Ramy czasowe realizacji tych działań (zaleceń), a także organy i jednostki administracji publicznej odpowiedzialne za ich realizację, są sprecyzowane w tabeli nr 5 strategii.

Analiza tabeli nr 5 strategii wskazuje, że do realizacji konkretnego działania zobowiązano jednostki inne niż organy JST. Oznacza to, że zakres informacji o wykorzystaniu poszczególnych zaleceń zawartych w strategii będzie zależeć od konkretnej JST.

3.4. Powiadamianie GIIF o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy i finansowania terroryzmu

Jednostki współpracujące, w tym organy JST, są zobowiązane do niezwłocznego powiadamiania GIIF o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (art. 83 ust. 1 zd. drugie w zw. z art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

Obowiązek ten nie jest uzależniony od wcześniejszego postępowania czy potwierdzenia faktów – wystarczające jest zaistnienie podejrzenia.

Przy realizacji tego obowiązku istotne jest, aby organy JST zwracały uwagę m.in. na odpowiednią treść powiadomienia, sposób i formę jego przekazania, przestrzeganie terminu oraz zapewnienie poufności całego procesu. Równie ważne jest wyznaczenie osoby odpowiedzialnej za przekazanie informacji oraz jasne określenie roli pracowników urzędu, którzy mogą zgłaszać nieprawidłowości wewnętrznie. JST powinny też zadbać o właściwe dokumentowanie przekazanych informacji oraz współpracę z organami ścigania, jeśli dojdzie do wszczęcia postępowania.

3.4.1. Treść powiadomienia

Treść powiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu powinna odpowiadać wymaganiom określonym w art. 83 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Na jego podstawie można stwierdzić, że powiadomienie powinno składać się z trzech części:

• część I – dane podmiotów, których dotyczy powiadomienie,
• część II – stan faktyczny, czyli opis sytuacji, która wzbudziła podejrzenie,
• część III – uzasadnienie, czyli wyjaśnienie, dlaczego przekazanie powiadomienia jest zasadne.

Taki podział ma charakter pomocniczy i może ułatwić organom JST przygotowanie powiadomienia adresowanego do GIIF zgodnie z ustawowymi wymogami.

Część I – Dane podmiotów, których dotyczy powiadomienie

W pierwszej części powiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu należy wskazać dane identyfikacyjne osób lub podmiotów powiązanych z okolicznościami, które mogą świadczyć o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Zakres tych danych zależy od rodzaju podmiotu – inne informacje dotyczą osób fizycznych, a inne osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej.

Ustawodawca posługuje się zwrotem „w szczególności”, co oznacza, że przedstawiony katalog danych ma charakter otwarty.

Przy podawaniu danych dotyczących podmiotów pojawia się pytanie o konieczność zamieszczenia w powiadomieniu wszystkich danych wymienionych w art. 83 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Ustawa posługuje się określeniem wskazującym na to, że powiadomienie „powinno” zawierać „posiadane” dane. Można z tego wnioskować, że:

• nie ma obowiązku zamieszczenia wszystkich danych wymienionych w ustawie – tylko tych, którymi organ JST realnie dysponuje,
• brak posiadania pewnych danych identyfikujących dany podmiot nie jest przeszkodą do przekazania GIIF powiadomienia.

W praktyce do powiadomienia należy wprowadzić wszystkie dane, które są znane jednostce w chwili jego sporządzania – brak pełnego zestawu informacji nie stanowi przeszkody do jego przekazania.

To zrozumiałe, że jednostka nie zawsze posiada pełny zakres danych identyfikujących osobę fizyczną, wymaganych przepisami. Natomiast inaczej wygląda sytuacja, gdy podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu dotyczy osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej. W takim przypadku jednostka współpracująca powinna dochować należytej staranności przy przygotowywaniu powiadomienia i – w miarę możliwości – uzupełnić brakujące dane, korzystając z dostępnych rejestrów. Dla osób prawnych źródłem informacji może być w szczególności Krajowy Rejestr Sądowy, w którym rejestrowane są m.in. spółki prawa handlowego, stowarzyszenia czy fundacje.

Część II – Opis okoliczności wzbudzających podejrzenie

Druga część powiadomienia powinna zawierać szczegółowy opis stanu faktycznego, tj. opis okoliczności, które doprowadziły do powzięcia podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (art. 83 ust. 2 pkt 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

Wskazanie, jakiego rodzaju zachowania, dokumenty, decyzje finansowe lub działania beneficjentów środków publicznych wzbudziły wątpliwości, pozwala GIIF właściwie ocenić ryzyko prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.

Część III – Uzasadnienie przekazania powiadomienia

Ostatnia część powiadomienia powinna zawierać uzasadnienie przekazania powiadomienia (art. 83 ust. 2 pkt 3 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

Należy przedstawić argumenty, które – w ocenie JST – przemawiają za koniecznością zawiadomienia GIIF. Uzasadnienie może być powiązane z częścią II, zwłaszcza jeśli okoliczności faktyczne są na tyle niejednoznaczne, że wymagają interpretacji lub wskazania powiązań, których nie widać na pierwszy rzut oka.

W praktyce często części II i III powiadomienia będą się nawzajem przenikać. Opis okoliczności, mogących wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa, niejednokrotnie będzie jednocześnie też stanowić uzasadnienie przekazania powiadomienia.

3.4.2. Forma, sposób i tryb przekazywania powiadomień

Powiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu można przekazać do GIIF w jednej z dwóch postaci:

1) papierowej lub

2) za pomocą środków komunikacji elektronicznej.

Takie dwie możliwości przewiduje ustawodawca w art. 84 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Ustawa przewiduje również możliwość określenia szczegółowych zasad przesyłania powiadomień za pomocą środków komunikacji elektronicznej. W związku z tym minister właściwy ds. finansów publicznych został upoważniony do wydania rozporządzenia w tym zakresie. Rozporządzenie to ma określić sposób i tryb przekazywania powiadomień za pomocą środków komunikacji elektronicznej – z uwzględnieniem konieczności zapewnienia ich szybkiego, wiarygodnego i bezpiecznego przekazania.

Na dzień 22 maja 2025 r. rozporządzenie to nie zostało jednak wydane. Należy monitorować ten stan prawny – jeśli rozporządzenie wejdzie w życie, jego przepisy będą musiały być stosowane przy elektronicznym składaniu powiadomień.

3.4.3. Wzór powiadomienia

Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu zawiera upoważnienie do określenia wzoru powiadomienia przekazywanego zarówno w postaci papierowej, jak i w formie dokumentu elektronicznego.

Wzór powiadomienia w formie dokumentu elektronicznego ma określić minister właściwy ds. finansów publicznych, natomiast wzór powiadomienia przekazywanego w postaci papierowej – GIIF (art. 84 ust. 3 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). Wzór powiadomienia przekazywanego w postaci papierowej GIIF powinien zamieścić w Biuletynie Informacji Publicznej, na stronie podmiotowej urzędu obsługującego ministra właściwego ds. finansów publicznych.

Na dzień 22 maja 2025 r. żaden z tych wzorów nie został jeszcze określony. Dlatego przedstawiamy przykładowy wzór powiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy przekazywanego do GIIF zgodnie z art. 83 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Wzór ten może również mieć odpowiednie zastosowanie w przypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa finansowania terroryzmu.

Należy jednak pamiętać, że po ustaleniu wzoru przez ministra lub GIIF jednostki współpracujące, w tym organy JST, powinny go stosować.

Wzór 1. Powiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy

Neptunowo, dnia ......................

Generalny Inspektor Informacji Finansowej

Departament Informacji Finansowej

Ministerstwo Finansów

ul. Świętokrzyska 12

00-916 Warszawa

Jednostka współpracująca: Burmistrz Gminy Neptunowo

Powiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy

Działając na podstawie art. 83 ust. 1 i ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (j.t. Dz.U. z 2023 r. poz. 1124 z późn.zm.) w zw. z art. 30 ust. 1 i art. 31 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (j.t. Dz.U. z 2024 r. poz. 1465 z późn.zm.), jako Burmistrz Gminy Neptunowo, będący jednostką współpracującą w rozumieniu art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, niniejszym powiadamiam Generalnego Inspektora Informacji Finansowej o powzięciu podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy.

I

Dane osób pozostających w związku z okolicznościami mogącymi wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy

Zgodnie z art. 83 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 36 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu poniżej wskazuję posiadane dane:

1) osób fizycznych pozostających w związku z okolicznościami mogącymi wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy:

a) imię i nazwisko: ....................................................................................................................................,

b) obywatelstwo: .....................................................................................................................................,

c) numer PESEL lub data urodzenia (w przypadku gdy nie nadano numeru PESEL) oraz państwo urodzenia: .....................................................................................................................,

d) seria i numer dokumentu stwierdzającego tożsamość osoby: .............................,

e) adres zamieszkania: ...........................................................................................,

f) nazwa (firma), NIP oraz adres głównego miejsca wykonywania działalności gospodarczej – w przypadku osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą: ................................................................,

2) osób prawnych lub jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej pozostających w związku z okolicznościami mogącymi wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy:

a) nazwa (firma): ......................................................................................................................................,

b) forma organizacyjna: ............................................................................................................................,

c) adres siedziby lub adres prowadzenia działalności: ..............................................................................,

d) NIP, a w przypadku braku takiego numeru – państwo rejestracji, nazwa właściwego rejestru oraz numer i data rejestracji: ..........................................,

e) dane identyfikacyjne osoby reprezentującej osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej:

– imię i nazwisko: ...............................................................................................................................,

– PESEL lub data urodzenia – w przypadku gdy nie nadano PESEL: ....................................................,

– państwo urodzenia: .................................

II

Opis okoliczności mogących wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy

Zgodnie z art. 83 ust. 2 pkt 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu poniżej przedstawiam opis okoliczności, mogących wskazywać na podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy .................................................................................................................................

.........................................................................................................................................................

Opisane wyżej okoliczności znajdują potwierdzenie w następujących dokumentach, stanowiących załączniki do niniejszego powiadomienia:

– ............................................

– ............................................

III

Uzasadnienie przekazania powiadomienia

Zgodnie z art. 83 ust. 2 pkt 3 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu poniżej przedstawiam uzasadnienie przekazania powiadomienia.

Przestępstwo prania pieniędzy uregulowane jest w art. 299 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (j.t. Dz.U. z 2025 r. poz. 383) (dalej: k.k.). Zgodnie z art. 299 § 1 k.k.: „Kto środki płatnicze, instrumenty finansowe, papiery wartościowe, wartości dewizowe, prawa majątkowe lub inne mienie ruchome lub nieruchomości, pochodzące z korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego, przyjmuje, posiada, używa, przekazuje lub wywozi za granicę, ukrywa, dokonuje ich transferu lub konwersji, pomaga do przenoszenia ich własności lub posiadania albo podejmuje inne czynności, które mogą udaremnić lub znacznie utrudnić stwierdzenie ich przestępnego pochodzenia lub miejsca umieszczenia, ich wykrycie, zajęcie albo orzeczenie przepadku, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.”

Mając na uwadze okoliczności opisane w punkcie II niniejszego powiadomienia oraz załączone dokumenty w ocenie jednostki współpracującej uzasadnione jest podejrzenie, że podmioty wskazane w punkcie I powiadomienia, dokonując ................................., podejmowały czynności, które mogą udaremnić lub znacznie utrudnić stwierdzenie przestępnego pochodzenia pieniędzy.

O tym, że pieniądze, o których mowa w niniejszym powiadomieniu, mogą pochodzić z przestępstwa, może świadczyć z kolei to, że ...................................................................................................................................

Biorąc powyższe pod uwagę, jednostka współpracująca powzięła podejrzenie co do popełnienia przestępstwa prania pieniędzy.

Tym samym w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu skierowanie niniejszego powiadomienia do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej należy uznać za konieczne i uzasadnione.

Załączniki:

– ............................................

– ............................................

.............................................

Burmistrz Gminy Neptunowo

3.4.4. Termin przekazania powiadomienia

W ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nie ma konkretnego terminu, w jakim należy przekazać GIIF powiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. W art. 83 ust. 1 tej ustawy wskazano jedynie, że należy zrobić to niezwłocznie.

Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nie zawiera definicji legalnej tego pojęcia, dlatego dla jego zrozumienia należy odnieść się do interpretacji przyjętej w orzecznictwie.

Użytego w art. 455 k.c. terminu „niezwłocznie” nie należy utożsamiać z terminem natychmiastowym, termin „niezwłocznie” oznacza bowiem termin realny, mający na względzie okoliczności miejsca i czasu, a także regulacje zawarte w art. 354 i art. 355 k.c.

Wyrok SN z 13 grudnia 2006 r., sygn. akt II CSK 293/06

Terminu „niezwłocznie”, o którym mowa w art. 455 k.c., nie można utożsamiać z terminem natychmiastowym. Brak jest też podstaw do uznania, że w typowych sytuacjach, gdy z okoliczności nic innego nie wynika, należy przyjmować, że spełnienie świadczenia oznacza spełnienie w terminie 14 dni od wezwania. (...) termin „niezwłocznie” oznacza termin realny. (...) o zakresie pojęcia „niezwłocznego świadczenia” powinny decydować każdorazowo okoliczności konkretnego przypadku, analizowane zgodnie z ogólnymi regułami art. 354 i art. 355 k.c.

Wyrok SN z 28 kwietnia 2004 r., sygn. akt V CK 461/03

Terminu „niezwłocznie” nie można utożsamiać z terminem natychmiastowym. Brak jest też podstaw do uznania, że w typowych sytuacjach, gdy z okoliczności nic innego nie wynika, należy przyjmować, że spełnienie świadczenia oznacza spełnienie w terminie 14 dni od wezwania (taki termin wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 maja 1991 r., II CR 623/90, „Problemy Ustawodawstwa Gospodarczego”, wkładka 1991, nr 10–11, poz. 50).

W najnowszej literaturze prawniczej trafnie podkreśla się, że termin „niezwłocznie” oznacza termin realny. Zwraca się uwagę, że o zakresie pojęcia „niezwłocznego świadczenia” powinny decydować każdorazowo okoliczności konkretnego przypadku, analizowane zgodnie z ogólnymi regułami art. 354 i art. 355 k.c. Dopiero w ten sposób sprecyzowany termin stanowi podstawę formułowania zarzutu opóźnienia dłużnika i daje wierzycielowi roszczenie o zapłatę odsetek na podstawie art. 481 § 1 k.c.

Wyrok SN z 22 marca 2001 r., sygn. akt V CKN 769/00

Można zatem wywnioskować, że powiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu należy przekazać w terminie realnym – z uwzględnieniem okoliczności miejsca i czasu, celu społeczno-gospodarczego, a także przyjętych w tym zakresie zwyczajów oraz z dochowaniem staranności ogólnie wymaganej w tego rodzaju sprawach.

Z uwagi na brak określonego terminu ustawowego organy JST jako jednostki współpracujące powinny wdrożyć wewnętrzne procedury zapewniające niezwłoczne (tj. realne, rozsądnie szybkie) przekazywanie powiadomień GIIF. W szczególności należy:

• niezwłocznie po zaistnieniu przesłanek podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu podjąć działania wyjaśniające w ramach dostępnych kompetencji,
• zabezpieczyć dokumentację i informacje uzasadniające podejrzenie,
• przeanalizować, czy zachodzą przesłanki do złożenia powiadomienia,
• przygotować powiadomienie bez zbędnej zwłoki po uzyskaniu danych koniecznych do jego sporządzenia,
• udokumentować termin podjęcia działań oraz datę przekazania powiadomienia, co może mieć znaczenie dowodowe w przypadku ewentualnych postępowań wyjaśniających.

Wskazane jest, aby każda jednostka współpracująca (w tym organ JST) określiła w dokumentacji wewnętrznej (np. w instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu) maksymalny termin przekazania powiadomienia, przy założeniu, że musi uwzględniać zasadę działania niezwłocznego, ale realnego – zgodnie z cytowanym orzecznictwem.

3.4.5. Osoba odpowiedzialna za przekazanie powiadomienia

Obowiązek przekazania GIIF powiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu spoczywa na organie JST jako jednostce współpracującej (art. 83 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). Z uwagi na charakter tego obowiązku to organy wykonawcze JST (np. wójt, burmistrz, prezydent miasta) muszą dbać o realizację tego zadania.

Z uwagi na praktyczne aspekty realizacji tego obowiązku warto wskazać, kto w strukturze urzędu będzie odpowiedzialny za przygotowanie i przekazanie powiadomienia GIIF. Takie rozwiązanie nie znosi odpowiedzialności organu wykonawczego JST, ale usprawnia i porządkuje działania w ramach urzędu.

Nie ma zatem przeszkód, by ze względów organizacyjnych i praktycznych wyznaczyć osobę odpowiedzialną za przekazywanie GIIF powiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.

Dobrą praktyką jest wyznaczanie koordynatora ds. przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Choć wyznaczenie koordynatora nie jest obowiązkowe, jego powołanie może znacząco ułatwić realizację zadań wynikających z ustawy, zapewnić ciągłość działań oraz uniknąć ryzyka opóźnień czy pomyłek. W zakres obowiązków takiego koordynatora może wchodzić wówczas właśnie również realizacja obowiązku przekazywania powiadomień GIIF w trybie art. 83 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

W wewnętrznej dokumentacji (np. instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu) warto wskazać osobę odpowiedzialną za wykonanie obowiązku przekazania powiadomienia GIIF, a także określić sposób jej działania, np. w porozumieniu z radcą prawnym lub po zatwierdzeniu przez organ wykonawczy JST.

Wzór 2. Postanowienia instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu odnoszące się do obowiązków koordynatora związanych z przekazywaniem powiadomień GIIF

1. Osobą odpowiedzialną za niezwłoczne przekazywanie GIIF powiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, jest ...................... zwany dalej Koordynatorem.

2. Koordynator:

1) przyjmuje od pracowników notatki służbowe zawierające opis sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, wraz z kopiami dokumentów dotyczących tej sytuacji,

2) poddaje analizie notatki i dokumenty, o których mowa w pkt 2.1, pod kątem występowania przesłanek do przekazania powiadomienia GIIF o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, i ocenia zasadność przekazania takiego powiadomienia GIIF,

3) w przypadku stwierdzenia zasadności przekazania GIIF powiadomienia, o którym mowa w pkt 2.2, przygotowuje projekt powiadomienia zgodny z art. 83 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, i przedstawia go wójtowi do akceptacji,

4) w przypadku stwierdzenia bezzasadności przekazania GIIF powiadomienia, o którym mowa w pkt 2.2, sporządza opinię w tej sprawie i przedstawia ją wójtowi w celu podjęcia decyzji co do przekazania powiadomienia GIIF,

5) w przypadku podjęcia przez wójta decyzji o przekazaniu powiadomienia GIIF w sytuacji, o której mowa w pkt 2.4, przygotowuje projekt powiadomienia zgodny z art. 83 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, i przedstawia wójtowi do akceptacji,

6) w przypadku zaakceptowania przez wójta projektu powiadomienia, o którym mowa w pkt 2.3. lub 2.5, przekazuje powiadomienie GIIF zgodnie z art. 84 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu,

7) prowadzi rejestr powiadomień, o których mowa w pkt 2.6.

3.4.6. Rola pracowników w powiadomieniu GIIF

Choć przepisy nie regulują tego wprost, istotną rolę w realizacji obowiązku przekazywania do GIIF powiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu pełnią pracownicy JST. Dotyczy to przede wszystkim pracowników właściwych merytorycznie w zakresie dokonywania transakcji.

Zgodnie z art. 2 ust. 2 pkt 21 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu:

Transakcja to czynność prawna lub faktyczna, na podstawie której dokonuje się przeniesienia własności lub posiadania wartości majątkowych, lub czynność prawna lub faktyczna dokonywana w celu przeniesienia własności lub posiadania wartości majątkowych.

To właśnie poszczególni pracownicy, podczas wykonywania swoich codziennych obowiązków związanych z realizacją transakcji, mogą jako pierwsi zauważyć sytuacje mogące budzić podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Chodzi tu o przypadki, których okoliczności mogą sugerować próbę wprowadzania do obrotu wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych źródeł.

Z tego względu dobrą praktyką jest zobowiązywanie pracowników urzędu gminy, starostwa powiatowego, urzędu marszałkowskiego, a także kierowników jednostek organizacyjnych JST oraz ich pracowników, do zwracania szczególnej uwagi na transakcje o podejrzanym charakterze.

Ponieważ jest to kwestia organizacyjna, powinna zostać jednoznacznie uregulowana w instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (art. 83 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

Każdy pracownik JST, który w ramach realizowanych obowiązków poweźmie podejrzenie popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, powinien mieć świadomość, że ma obowiązek niezwłocznego przekazania tej informacji zgodnie z zasadami przyjętymi w jednostce. Zaniechanie takiego działania, szczególnie gdy doszło do oczywistego naruszenia obowiązku, może zostać potraktowane jako niedopełnienie obowiązków służbowych i skutkować odpowiedzialnością dyscyplinarną.

3.4.7. Sytuacje wymagające powiadomienia

Największą trudnością w realizacji obowiązku przekazywania GIIF powiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu jest zazwyczaj stwierdzenie, że ma się do czynienia z podejrzaną transakcją.

Pojawia się więc pytanie: jakie okoliczności mogą wzbudzać podejrzenia, że dochodzi do popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu? Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nie zawiera katalogu takich okoliczności. Nie wskazuje nawet przykładowych sytuacji, które w kontekście działalności jednostek współpracujących mogłyby świadczyć o tym, że być może dochodzi do popełnienia któregoś z tych przestępstw.

Analiza treści instrukcji postępowania przyjmowanych przez organy JST prowadzi do wniosku, że w praktyce najczęściej wskazuje się na określone typy zachowań lub transakcji, które mogą uzasadniać powzięcie podejrzenia.

Wystąpienie jednej z sytuacji podanych w ramce nie oznacza automatycznie, że doszło do popełnienia przestępstwa. Niemniej jednak jeśli okoliczności budzą uzasadnione wątpliwości co do legalności danej transakcji lub działania, należy je potraktować poważnie i skonsultować z koordynatorem ds. przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. To właśnie na tym etapie możliwe jest dokonanie wstępnej oceny ryzyka i ewentualne podjęcie dalszych działań, w tym przygotowanie powiadomienia adresowanego do GIIF.

3.4.8. Prowadzenie rejestru powiadomień

Przepisy ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nie określają zasad dokumentowania przekazywania GIIF powiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Z uwagi na to, że przekazywanie takich powiadomień jest ustawowym obowiązkiem, zasadne jest odpowiednie dokumentowanie nie tylko każdego przypadku przekazania powiadomienia GIIF, ale również każdego przypadku zgłoszenia podejrzanej transakcji przez pracownika.

Optymalnym rozwiązaniem jest prowadzenie rejestru, który potwierdza wywiązywanie się z obowiązku wynikającego z art. 83 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu – choćby z myślą o ewentualnej kontroli, a więc dla celów dowodowych.

Zasadne jest zatem, aby w rejestrze znajdowały się informacje, które pozwolą uzyskać odpowiedź na następujące pytania:

• Który pracownik zauważył podejrzaną transakcję?
• Czego dotyczyła ta transakcja i kiedy miała miejsce?
• Kto uczestniczył w tej transakcji?
• Kogo dotyczyła transakcja?
• Jakie dokumenty dotyczą transakcji?
• Kiedy notatka pracownika o podejrzanej transakcji została przekazana koordynatorowi?
• Jakie stanowisko zajął koordynator? Czy uznał przekazanie powiadomienia GIIF za zasadne, czy za bezzasadne?
• Kiedy o sprawie poinformowano organ JST (np. w gminie – wójta)?
• Jaką decyzję w sprawie przekazania powiadomienia GIIF podjął organ JST? Czy uznał je za zasadne, czy za bezzasadne?
• Kiedy powiadomienie zostało przesłane GIIF?

Wzór 3. Rejestr zgłoszeń i powiadomień o podejrzeniu prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu

* Uwagi – np. informacje o dalszych krokach, powtórzeniu transakcji, dodatkowej analizie.

3.4.9. Zapewnienie poufności

Jednostki współpracujące (w tym organy JST), ich pracownicy i funkcjonariusze mogą wymieniać między sobą informacje o przekazaniu lub pozyskaniu informacji w trybie przewidzianym w ustawie, gdy jest to konieczne do zapewnienia prawidłowości realizowanych przez nich zadań (art. 101 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

W celu zapewnienia zgodności z przepisami ustawy JST powinny szczególnie dbać o to, aby wszelkie informacje dotyczące przekazywania lub pozyskiwania danych o podejrzeniu prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu były udostępniane wyłącznie w ramach określonych przez ustawę i tylko wtedy, gdy jest to niezbędne do prawidłowego wykonywania zadań. Zachowanie poufności tych informacji jest kluczowe dla ochrony osób i instytucji zaangażowanych w proces.

3.4.10. Przekazanie danych na żądanie prokuratora

Przekazanie przez organ JST GIIF powiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu nie kończy sprawy. Proces ma swoje dalsze etapy – najpierw nad sprawą pochyli się GIIF, a potem może nawet prokurator.

Po otrzymaniu powiadomienia GIIF przeprowadza własną analizę zasadności takiego zgłoszenia. Jeżeli uzna, że podejrzenie faktycznie jest uzasadnione, powinien przekazać sprawę prokuratorowi wraz z dołączonymi odpowiednimi dokumentami i informacjami, które uzasadniają to podejrzenie.

Gdy sprawa trafi do prokuratury, organ JST powinien spodziewać się informacji o tym fakcie. GIIF ma 30 dni od zawiadomienia prokuratora na poinformowanie jednostki współpracującej, która przekazała powiadomienie, o przekazaniu sprawy do prokuratury.

Prokurator, w celu weryfikacji danych zawartych w przekazanym przez GIIF zawiadomieniu, może żądać od GIIF udostępnienia dodatkowych informacji lub dokumentów, także objętych tajemnicami chronionymi prawnie. Jeśli GIIF nie będzie dysponować wymaganymi informacjami lub dokumentami, wówczas może zwrócić się do jednostki współpracującej (w tym do organów JST), która sprawę zainicjowała.

3.5. Opracowanie instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy i finansowania terroryzmu

Jednostki współpracujące, w tym organy JST, są zobowiązane do opracowania instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Wymóg ten wynika z art. 83 ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Przepisy tej ustawy nie precyzują jednak, jak dokładnie ma wyglądać taka instrukcja ani jakie kwestie powinna regulować. Dlatego przy jej opracowywaniu należy wziąć pod uwagę przede wszystkim:

• cel wprowadzenia instrukcji,
• specyfikę zadań i organizacji w JST, w której ta instrukcja będzie obowiązywać.

Celem instrukcji jest określenie sposobu postępowania w sytuacji, gdy np. pracownik urzędu gminy podejrzewa, że doszło do popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Obowiązek opracowania instrukcji jest ściśle związany z obowiązkiem przekazywania GIIF powiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzm (art. 83 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

Specyfika JST będzie zależała od tego, z jakim szczeblem samorządu terytorialnego mamy do czynienia. Na przykład w przypadku podatku od nieruchomości organem właściwym jest wójt gminy, co oznacza, że problem podejrzanej transakcji związanej z nadpłatą podatku od nieruchomości może wystąpić w gminie, ale nie na poziomie województwa (art. 1 pkt 1 w zw. z art. 1c ustawy z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych).

Z punktu widzenia organów JST przygotowanie instrukcji nie powinno być traktowane wyłącznie jako realizacja obowiązku ustawowego – to przede wszystkim element zabezpieczenia jednostki na wypadek sytuacji kryzysowej, w której niezbędne będzie szybkie, spójne i zgodne z przepisami działanie.

Warto zwrócić uwagę, jaka jest prawna podstawa opracowania takiego dokumentu i jakie ogólne założenia powinien on realizować. Nie mniej istotne jest to, by przyjęta instrukcja nie została potraktowana jedynie jako dokument „na półkę”. Jej postanowienia muszą być znane i stosowane przez osoby odpowiedzialne w jednostce – od wyznaczonego koordynatora po kierowników referatów, a w określonych przypadkach także pracowników merytorycznych.

Równie ważne jest to, w jakim trybie instrukcja zostanie wprowadzona – wskazane jest przyjęcie aktu wewnętrznego, który zapewni jej formalne obowiązywanie i ułatwi egzekwowanie przestrzegania zawartych w niej procedur.

Na koniec – sedno sprawy, czyli treść samej instrukcji. Powinna być ona dostosowana do rodzaju i specyfiki zadań realizowanych przez daną JST. Inaczej będzie wyglądać procedura w dużym urzędzie marszałkowskim, a inaczej w gminie wiejskiej. Dlatego tak ważne jest, aby w treści instrukcji zawrzeć nie tylko ogólne zasady, ale i konkretne przykłady sytuacji, które mogą budzić podejrzenia, oraz określić, kto, kiedy i w jaki sposób powinien reagować.

3.5.1. Obowiązek opracowania instrukcji

Obowiązek opracowania instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu został nałożony na jednostki współpracujące, w tym na organy każdej JST (art. 83 ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). W praktyce oznacza to, że obowiązek ten dotyczy każdej gminy, powiatu i województwa w takim samym zakresie. Ustawodawca nie wprowadził żadnych wyjątków ani kryteriów wyłączających.

Obowiązek opracowania takiej instrukcji nie został nałożony na jednostki organizacyjne gminy, powiatu czy województwa, takie jak ośrodki pomocy społecznej, szkoły czy instytucje kultury. Nie oznacza to jednak, że temat przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu w żaden sposób nie dotyczy tych jednostek. Wręcz przeciwnie – skoro są tworzone odpowiednio przez gminę, powiat czy województwo i wykonują zadania JST, mogą mieć realny wpływ na zidentyfikowanie podejrzanych sytuacji. Taka specyfika funkcjonowania JST powoduje zasadność uwzględniania w instrukcji także roli samorządowych jednostek organizacyjnych – zarówno jako potencjalnych źródeł sygnałów o podejrzanych działaniach, jak i jako podmiotów, które w praktyce mogą zostać zobowiązane do przekazania określonych informacji lub dokumentów.

Dlatego przy przygotowaniu instrukcji warto spojrzeć na nią z perspektywy całej JST, a nie wyłącznie organu ją opracowującego – uwzględnienie roli jednostek organizacyjnych zwiększy jej skuteczność i użyteczność w sytuacjach wymagających szybkiego i skoordynowanego działania.

3.5.2. Przestrzeganie postanowień instrukcji

Instrukcja powinna regulować zasady postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Obowiązek jej opracowania jest więc ściśle powiązany z obowiązkiem przekazywania GIIF powiadomień o takich podejrzeniach. Dlatego też kluczową rolę w praktycznej realizacji tych obowiązków pełnią pracownicy JST. W szczególności nieocenione może się okazać zaangażowanie pracowników, których obowiązki są związane z transakcjami. To właśnie oni mają realną możliwość dostrzeżenia sytuacji, która może budzić wątpliwości co do legalności środków lub celu finansowania. Z tego względu dobrą praktyką jest wskazanie w instrukcji konkretnych obowiązków dla pracowników urzędów gminy, starostw powiatowych, urzędów marszałkowskich, a także dla poszczególnych pracowników samorządowych jednostek organizacyjnych.

Przede wszystkim powinni być oni zobowiązani do dokonywania bieżącej analizy i oceny poszczególnych transakcji pod kątem podejrzenia popełnienia któregoś z ww. przestępstw. Chodzi więc o uczulenie ich na to, by zwracali uwagę na podejrzane transakcje.

W praktyce spośród pracowników odpowiednio urzędu gminy, starostwa powiatowego i urzędu marszałkowskiego wyznaczany jest koordynator, często zwany koordynatorem ds. przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

Choć jednostki organizacyjne JST nie mają statusu jednostek współpracujących w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, ich rola nie powinna być pomijana. Powinny zostać zaangażowane we współpracę z wyznaczonym w danej JST koordynatorem. Dzięki takiemu rozwiązaniu koordynator, którym zazwyczaj jest pracownik odpowiednio urzędu gminy, starostwa powiatowego czy urzędu marszałkowskiego, ma realną możliwość dowiedzieć się o tym, że w danej samorządowej jednostce organizacyjnej powzięto podejrzenie co do popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Właśnie dlatego za dobrą praktykę należy uznać wprowadzenie w instrukcji postanowień zobowiązujących kierowników samorządowych jednostek organizacyjnych do przekazywania koordynatorowi informacji o zidentyfikowanych w ramach ich jednostki podejrzanych transakcjach (o sytuacjach podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu).

Z uwagi na cel, dla którego wprowadza się instrukcję, zasadne jest, by jej adresatami byli także:

• pracownicy odpowiednio urzędu gminy, starostwa powiatowego i urzędu marszałkowskiego,
• kierownicy jednostek organizacyjnych odpowiednio gminy, powiatu i województwa,
• poszczególni pracownicy jednostek organizacyjnych odpowiednio gminy, powiatu i województwa.

Wzór 4. Postanowienia instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu odnoszące się do roli pracowników JST

1. Do zapoznania się z postanowieniami niniejszej instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (zwanej dalej: „instrukcją”) oraz do jej przestrzegania i stosowania zobowiązuje się:

a) pracowników Starostwa Powiatowego w .....,

b) kierowników jednostek organizacyjnych powiatu .....,

c) pracowników jednostek organizacyjnych powiatu ....., którzy zostali zobligowani do tego przez kierownika jednostki organizacyjnej lub bezpośredniego przełożonego.

2. Osoby wymienione w pkt 1 składają pisemne oświadczenie o zapoznaniu się z instrukcją oraz o zobowiązaniu się do jej przestrzegania i stosowania, zgodnie ze wzorem stanowiącym Załącznik nr 1 do niniejszej instrukcji.

3. Oświadczenie, o którym mowa w pkt 2, dołącza się do akt osobowych pracownika.

Wzór 5. Oświadczenie pracownika dotyczące instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu

Załącznik nr 1 do instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa
prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu,

przyjętej uchwałą nr .............

Zarządu Powiatu .....

z dnia ... r.

Miejscowość ......., dnia ........... r.

OŚWIADCZENIE

Ja niżej podpisana/y:

– imię i nazwisko: .............................

– stanowisko: ..................................

– nazwa jednostki: ............................

niniejszym oświadczam, że zapoznałam/em się z treścią „Instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu”, przyjętej uchwałą nr ..... Zarządu Powiatu ..... z dnia .....

Zobowiązuję się do przestrzegania oraz stosowania zawartych tam postanowień, w szczególności postępowania zgodnie z określonymi w niej zasadami.

..........................

(podpis)

Podane postanowienia mają na celu zapewnienie, że wszyscy pracownicy oraz kierownicy jednostek organizacyjnych są świadomi swoich obowiązków w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu oraz że są formalnie zobowiązani do przestrzegania procedur określonych w instrukcji.

Przestrzeganie postanowień instrukcji nie powinno ograniczać się do jednorazowego zapoznania się z dokumentem. Aby instrukcja była skutecznym narzędziem w przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, konieczne jest jej regularne aktualizowanie oraz organizowanie szkoleń dla pracowników, aby utrzymać ich świadomość i gotowość do działania w przypadku wystąpienia podejrzanych sytuacji.

Instrukcja powinna być praktycznym narzędziem operacyjnym, które wymaga aktywnego jej stosowania przez pracowników JST. Powinna być integralną częścią codziennej działalności jednostki, a jej postanowienia – ściśle przestrzegane przez wszystkich pracowników.

3.5.3. Tryb wprowadzenia instrukcji

Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nie określa, w jakim trybie jednostki współpracujące (w tym organy JST) mają wprowadzić instrukcję postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Z art. 83 ust. 1 ustawy wynika jedynie obowiązek opracowania takiej instrukcji. W związku z brakiem szczegółowych regulacji ustawowych przyjęcie instrukcji powinno odbywać się zgodnie z ogólnymi zasadami obowiązującymi w danej JST, z uwzględnieniem jej struktury organizacyjnej oraz kompetencji poszczególnych organów.

Opracowaną instrukcję należy wprowadzić w drodze aktu kierownictwa wewnętrznego. W praktyce na gruncie ustaw samorządowych pojęcie jednostek współpracujących należy odnosić do organów zarządzających (wykonawczych), czyli wójta gminy (burmistrza, prezydenta miasta), zarządu powiatu oraz zarządu województwa. A zatem należy uznać, że organem odpowiedzialnym za opracowanie i przyjęcie instrukcji jest:

• w gminie – wójt (burmistrz, prezydent miasta),
• w powiecie – zarząd powiatu,
• w województwie – zarząd województwa.

Z kolei formą przyjęcia instrukcji powinno być odpowiednio zarządzenie wójta (burmistrza, prezydenta miasta), uchwała zarządu powiatu i uchwała zarządu województwa.

Tabela 2. Tryb wprowadzenia instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu

Prawidłowe wdrożenie instrukcji stanowi istotny element wypełniania ustawowych obowiązków JST w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

3.5.4. Treść instrukcji

Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nie precyzuje, jakie konkretnie elementy powinny zostać uwzględnione w instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Oznacza to, że JST mają pewną swobodę w zakresie opracowania tego dokumentu. Nie oznacza to jednak dowolności co do jego zakresu czy poziomu szczegółowości. Treść instrukcji powinna być dostosowana do specyfiki działania danej jednostki oraz uwzględniać zarówno obowiązujące przepisy prawa, jak i wewnętrzne procedury organizacyjne.

Należy zadbać o to, by dokument ten obejmował wszystkie istotne elementy niezbędne do prawidłowego reagowania na sytuacje podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Trzeba przy tym mieć na uwadze cel wprowadzenia instrukcji i uwarunkowania organizacyjne JST.

W instrukcji warto uwzględnić co najmniej elementy podane w tabeli 3.

Tabela 3. Zakres treści, które powinna zawierać instrukcja postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu

Instrukcja musi być zgodna z przepisami prawa, powinna uwzględniać specyfikę działania jednostki samorządowej oraz powinna zawierać szczegółowe procedury dotyczące wykrywania, zgłaszania i analizowania podejrzeń związanych z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu.

Prawidłowo opracowana instrukcja stanowi skuteczne narzędzie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowania terroryzmu w JST. Kompleksowe ujęcie wszystkich wymienionych elementów zapewnia przejrzystość procedur i jednoznaczny podział odpowiedzialności między pracownikami i kierownictwem JST.

3.6. Checklista ułatwiająca kontrolę realizacji obowiązków JST jako jednostki współpracującej w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu

Jednostki samorządu terytorialnego, jako jednostki współpracujące, mają wiele obowiązków wynikających z ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Ich realizacja wymaga dobrej organizacji oraz skutecznego nadzoru. W celu wsparcia osób odpowiedzialnych za wdrażanie przepisów, a w szczególności koordynatorów ds. przeciwdziałania praniu pieniędzy, przygotowano checklistę. Lista ta może być pomocna koordynatorom w weryfikacji, czy jednostka wypełnia wszystkie wymagane ustawowo zadania (pkt 1–4), a także czy w sposób optymalny zorganizowano ich realizację (pkt 5–17).

Tabela 4. Checklista „Obowiązki JST jako jednostki współpracującej w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu”

4. Jaką rolę pełni starosta w systemie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu

Pozycja starosty w systemie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu ma charakter szczególny.

Z punktu widzenia systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu kluczowe znaczenie ma fakt, że starosta sprawuje kontrolę nad działalnością fundacji i stowarzyszeń, które mają siedzibę na terenie powiatu. Obowiązki te mogą mieć praktyczny wymiar w sytuacjach, gdy istnieją podejrzenia, że dana organizacja może być wykorzystywana do działań niezgodnych z prawem, w tym do legalizacji środków pochodzących z przestępstw lub finansowania działalności terrorystycznej.

4.1. Obowiązek sprawowania przez starostę kontroli nad stowarzyszeniami i fundacjami w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu

Głównym organem weryfikującym wypełnianie przez instytucje obowiązane obowiązków w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu jest GIIF (art. 130 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). Jednocześnie ustawodawca przewidział, że określone podmioty – działające w ramach nadzoru lub kontroli – również zobowiązane są do sprawowania kontroli w tym zakresie. Między innymi taką kontrolę sprawują na zasadach określonych w ustawie:

• wojewodowie lub starostowie – w odniesieniu do stowarzyszeń,
• ministrowie lub starostowie – w odniesieniu do fundacji.

Przez zasady określone w ustawie należy rozumieć normy określone odpowiednio w ustawie z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (dalej: ustawa o fundacjach) oraz w ustawie z 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (dalej: ustawa o stowarzyszeniach).

4.1.1. Fundacje i stowarzyszenia podlegające kontroli

Obowiązek sprawowania przez starostę kontroli w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu dotyczy wyłącznie tych fundacji i stowarzyszeń, które posiadają status instytucji obowiązanych w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Dotyczy to:

1) fundacji będącej instytucją obowiązaną – art. 130 ust. 2 pkt 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu w zw. z art. 14a ustawy o fundacjach,

2) stowarzyszenia będącego instytucją obowiązaną – art. 130 ust. 2 pkt 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu w zw. z art. 25a ustawy o stowarzyszeniach.

Nie każda fundacja i nie każde stowarzyszenie mają ten status – zależy, czy spełniają przesłanki wynikające z definicji instytucji obowiązanych. Katalog instytucji obowiązanych znajduje się w art. 2 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. O fundacji i stowarzyszeniu mowa jest dokładnie w pkt 21 i 22, gdzie wskazano, że:

Instytucjami obowiązanymi są:

(...)

21) fundacje ustanowione na podstawie ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 2023 r. poz. 166) w zakresie, w jakim przyjmują lub dokonują płatności w gotówce o wartości równej lub przekraczającej równowartość 10 000 euro, bez względu na to, czy płatność jest przeprowadzana jako pojedyncza operacja, czy kilka operacji, które wydają się ze sobą powiązane,

22) stowarzyszenia posiadające osobowość prawną, utworzone na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2020 r. poz. 2261), w zakresie, w jakim przyjmują lub dokonują płatności w gotówce o wartości równej lub przekraczającej równowartość 10 000 euro, bez względu na to, czy płatność jest przeprowadzana jako pojedyncza operacja, czy kilka operacji, które wydają się ze sobą powiązane.

Przed rozpoczęciem działań kontrolnych warto ustalić, czy dana organizacja faktycznie spełnia definicję instytucji obowiązanej.

Do ustalenia, czy dana fundacja podlega kontroli starosty w zakresie przewidzianym w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, konieczne jest udzielenie odpowiedzi na następujące pytania z tabeli 5.

Tabela 5. Lista pytań w celu ustalenia, czy fundacja jest instytucją obowiązaną

Jeśli na wszystkie pytania udzielono odpowiedzi „TAK”, oznacza to, że dana fundacja jest instytucją obowiązaną w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 21 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, a tym samym podlega kontroli sprawowanej przez starostę.

Podobną weryfikację należy przeprowadzić w celu ustalenia, czy dane stowarzyszenie podlega kontroli starosty jako instytucja obowiązana.

Tabela 6. Lista pytań w celu ustalenia, czy stowarzyszenie jest instytucją obowiązaną

Udzielenie odpowiedzi „TAK” na wszystkie pytania oznacza, że dane stowarzyszenie jest instytucją obowiązaną w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 22 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, a zatem podlega kontroli sprawowanej przez starostę.

Jest możliwość uznania za instytucję obowiązaną na innej podstawie. Udzielenie odpowiedzi „NIE” na którekolwiek z pytań zawartych w tabelach 5 i 6 nie wyklucza automatycznie, że dana fundacja lub stowarzyszenie nie jest instytucją obowiązaną. Choć pojęcia fundacji (z wyjątkiem fundacji rodzinnej) i stowarzyszenia pojawiają się w katalogu instytucji obowiązanych wyłącznie w art. 2 ust. 1 pkt 21 i 22 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, to jednak podmioty te mogą zostać uznane za instytucje obowiązane również na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 20 tej ustawy. W świetle tego przepisu instytucjami obowiązanymi są również podmioty prowadzące działalność w zakresie gier losowych, zakładów wzajemnych, gier w karty i gier na automatach w rozumieniu ustawy z 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (dalej: ustawa o grach hazardowych). W praktyce fundacje i stowarzyszenia nierzadko organizują charytatywne loterie fantowe, które – zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 9 ustawa o grach hazardowych – są zaliczane do gier losowych. Dlatego w przypadku braku przesłanek do uznania fundacji lub stowarzyszenia za instytucję obowiązaną na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 21 i 22 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu należy zadać dodatkowe pytanie: czy fundacja lub stowarzyszenie prowadzi działalność w zakresie gier losowych, zakładów wzajemnych, gier w karty lub gier na automatach w rozumieniu ustawy o grach hazardowych, np. poprzez organizowanie charytatywnych loterii fantowych?

Udzielenie odpowiedzi twierdzącej oznacza, że mamy do czynienia z fundacją lub stowarzyszeniem o statusie instytucji obowiązanej i tym samym podmiot ten podlega kontroli sprawowanej przez starostę, zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Ponadto GIIF zaleca, aby status stowarzyszeń i fundacji weryfikować również pod kątem art. 2 ust. 1 pkt 16 lit. c ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Zgodnie z tym przepisem instytucjami obowiązanymi są przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, niebędący innymi instytucjami obowiązanymi, świadczący usługi polegające na zapewnianiu siedziby, adresu prowadzenia działalności lub adresu korespondencyjnego oraz innych pokrewnych usług osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej. Dlatego w przypadku braku przesłanek do uznania fundacji lub stowarzyszenia za instytucję obowiązaną na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 21 i 22 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu należałoby zadać dodatkowe pytanie: Czy fundacja lub stowarzyszenie ma status przedsiębiorcy i świadczy usługi polegające na zapewnianiu siedziby, adresu prowadzenia działalności lub adresu korespondencyjnego oraz innych pokrewnych usług osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej?

Udzielenie odpowiedzi twierdzącej oznacza, że mamy do czynienia z fundacją lub stowarzyszeniem o statusie instytucji obowiązanej i tym samym podmiot ten podlega kontroli sprawowanej przez starostę, zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

4.1.2. Zakres kontroli wobec fundacji i stowarzyszeń

Zakres kontroli przeprowadzanej przez starostę na gruncie ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu jest taki sam zarówno w przypadku fundacji, jak i stowarzyszeń. Kontrola ta dotyczy zgodności działania tych podmiotów z przepisami ww. ustawy. Oznacza to, że weryfikacji powinno zostać poddane wypełnianie przez fundację lub stowarzyszenie obowiązków, jakie spoczywają na nich jako instytucjach obowiązanych (art. 130 ust. 1 w zw. z ust. 2 pkt 2 i 3 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu w zw. z art. 25a ustawy o stowarzyszeniach i w zw. z art. 14a ustawy o fundacjach).

Lista obowiązków jest długa. W tabeli 7 wymienione zostały jedynie ogólne obszary kontroli przeprowadzanej przez starostę wraz z przykładami konkretnych obowiązków, które mogą zostać zweryfikowane w danym zakresie.

Tabela 7. Ogólny zakres kontroli przeprowadzanej przez starostę wobec fundacji i stowarzyszeń na gruncie ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wraz z przykładami

4.1.3. Procedura kontroli wobec stowarzyszeń i fundacji

Przy przeprowadzaniu kontroli działalności fundacji lub stowarzyszenia w zakresie zgodności z przepisami o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu starosta musi przestrzegać reguł postępowania kontrolnego określonych w rozdziale 12 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Przepisy od art. 130 do art. 146 starosta ma stosować odpowiednio (art. 14a ust. 2 ustawy o fundacjach oraz art. 25a ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach). Odpowiednie stosowanie oznacza, że przepis jest respektowany wprost, z pewnymi zmianami/modyfikacjami bądź – w niektórych przypadkach – w ogóle może nie mieć zastosowania.

Rozdział 12 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu nie zawiera kompletnej regulacji procedury kontroli. W zakresie nieuregulowanym należy sięgnąć do przepisów rozdziału 5 ustawy z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (dalej: Prawo przedsiębiorców).

Mając na uwadze ramy niniejszego opracowania oraz obszerność tematyki kontroli szczegółowe omówienie procedury kontroli wykracza poza zakres niniejszej publikacji. W tabeli 8 podano podstawowe informacje dotyczące sprawowania kontroli przez starostę w ramach systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

Tabela 8. Obowiązek sprawowania kontroli przez starostę w ramach systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu

4.2. Obowiązek przekazywania GIIF przez starostę informacji na potrzeby corocznego sprawozdania

Co roku, w terminie 3 miesięcy od zakończenia roku, GIIF przedstawia Prezesowi Rady Ministrów – za pośrednictwem ministra właściwego ds. finansów publicznych – roczne sprawozdanie ze swojej działalności (art. 14 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu). Wśród wielu danych, jakie powinny zostać ujęte w tym sprawozdaniu, GIIF musi uwzględnić również informacje uzyskane od podmiotów, które – na podstawie art. 130 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu – sprawują kontrolę nad poszczególnymi instytucjami obowiązanymi. Z tego względu także starosta został zobowiązany do cyklicznego przekazywania GIIF określonych informacji (art. 14 ust. 4 w zw. z art. 130 ust. 2 pkt 2 i 3 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

W ramach kompetencji starosta ma obowiązek przekazywać GIIF następujące posiadane informacje:

1) o stowarzyszeniach i fundacjach będących instytucjami obowiązanymi oraz o znaczeniu gospodarczym sektorów rynku, do których należą – według stanu na 31 grudnia tego roku, za który sporządzana jest informacja,

2) o swoich działaniach w zakresie realizacji zadań związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, ze szczególnym uwzględnieniem danych dotyczących zasobów ludzkich i finansowych zaangażowanych w wykonywanie tych zadań.

Informacje te należy przekazać w terminie miesiąca od zakończenia roku, którego dotyczą. Oznacza to, że co roku termin na przekazanie tych informacji upływa 31 stycznia.

W celu ułatwienie wywiązywania się z ww. obowiązku GIIF opracował przykładowy wzór informacji. Wzór ten jest opublikowany na stronie internetowej GIIF w Komunikacie nr 34 w sprawie obowiązku informacyjnego do sprawozdania GIIF dla premiera, wynikającego z treści art. 14 ust. 4 ustawy z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu ⇢ https://www.gov.pl/web/finanse/komunikat-nr-34-w-sprawie-obowiazku-informacyjnego-do-sprawozdania-giif-dla-premiera-wynikajacego-z-tresci-art-14-ust-4-ustawy-z-dnia-1-marca-2018-r-o-przeciwdzialaniu-praniu-pieniedzy-oraz-finansowaniu-terroryzmu

Na podstawie tego wzoru można przyjąć, że GIIF oczekuje, iż przekazywana przez starostę informacja będzie zawierała w szczególności informacje podane w ramce. Jest tam podany przykładowy zakres informacji, jakich – zgodnie z podejściem GIIF – starosta powinien udzielać w ramach obowiązku informacyjnego wynikającego z art. 14 ust. 4 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Zakres ten uwzględnia zarówno dane o charakterze organizacyjnym, jak i informacje dotyczące działań podejmowanych wobec instytucji obowiązanych.

5. Przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu – projekt zmian

W dniu 7 kwietnia 2025 r. na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowano projekt ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (numer z wykazu UC 75). Przewiduje on m.in. wdrożenie nowego systemu teleinformatycznego służącego przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, tzw. SIGIIF 2.0. System ten ma być przeznaczony m.in. do komunikacji między GIIF a jednostkami współpracującymi. Dlatego też w projekcie przewidziano zmiany, które dotyczą elektronicznej komunikacji GIIF z jednostkami współpracującymi, a zatem również z organami JST.

Zasadniczy termin wejścia w życie ustawy określono na 1 lipca 2025 r. Jednak wejście w życie opisanych projektowanych zmian związanych z systemem SIGIIF 2.0., a odnoszących się do organów JST, jako jednostek współpracujących, zaplanowano na 1 lipca 2026 r.

Projekt zakłada rezygnację z możliwości zawierania przez GIIF z jednostkami współpracującymi porozumień określających warunki techniczne przekazania lub udostępnienia informacji lub dokumentów. Porozumienia, które zostaną zawarte przed 1 lipca 2026 r., wygasną 30 czerwca 2026 r. Zamiast tego projekt przewiduje, że w przypadku części jednostek współpracujących, do których zaliczają się organy JST, przekazywanie GIIF informacji i dokumentów, o których mowa w art. 82 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, a także powiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, o których mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy, czy też ich korekt, ma się odbywać z wykorzystaniem jednego z dwóch sposobów, tj. w postaci papierowej lub za pomocą środków komunikacji elektronicznej. Dodatkowo projekt umożliwia organom JST, jako jednostkom współpracującym, korzystanie w tym celu z systemu SIGIIF 2.0. Dla organów JST komunikowanie się z GIIF za pomocą systemu SIGIIF 2.0. ma być zatem fakultatywne. Warunkiem przekazania za pomocą tego systemu informacji, dokumentów czy powiadomień jest uprzednie przekazanie GIIF formularza identyfikującego daną jednostką współpracującą. Formularz będzie wymagał podania danych, takich jak nazwa jednostki współpracującej, adres siedziby, NIP (jeżeli został nadany), a także danych osoby składającej formularz (imię, nazwisko, PESEL, a w razie jego braku – data urodzenia), stanowisko, numer telefonu, adres elektronicznej skrzynki pocztowej. W celu potwierdzenia umocowania ww. osoby konieczne będzie z kolei dołączenie dokumentu w postaci elektronicznej z podpisem zaufanym albo podpisem osobistym albo kwalifikowanym podpisem elektronicznym.

Projekt wprowadza też obowiązek korygowania formularza w razie stwierdzenia błędu oraz obowiązek jego aktualizacji. Komunikacja poprzez system SIGIIF 2.0. tudzież za pomocą innych środków komunikacji elektronicznej ma być jednak wykluczona w przypadku przekazywania informacji, do których stosuje się przepisy o ochronie informacji niejawnych. Szczegóły dotyczące sposobu składania ww. formularzy, ich aktualizacji i korekt oraz sposobu przekazywania, udostępniania i korygowania ww. informacji, dokumentów i powiadomień, jak również dotyczące stosowanych przy tych czynnościach rodzajów podpisu elektronicznego, mają zostać sprecyzowane rozporządzeniem wydanym przez ministra właściwego ds. finansów publicznych.

Z kolei już 1 lipca 2025 r. ma wejść w życie przepis przewidujący rozszerzenie zakresu przedmiotowego kontroli sprawowanej na podstawie art. 130 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Po zmianach kontroli ma podlegać także wykonywanie przez instytucje obowiązane obowiązków związanych ze stosowaniem szczególnych środków ograniczających, o których mowa w rozdziale 10 ustawy, tj. stosowanych w celu przeciwdziałania terroryzmowi, finansowaniu terroryzmu, rozprzestrzenianiu broni masowego rażenia oraz finansowaniu jej rozprzestrzeniania. Rezultatem tej zmiany ma być rozszerzenie uprawnień kontrolnych wszystkich organów sprawujących kontrolę, o której mowa w art. 130 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, a więc również uprawnień starostów.

6. Podsumowanie

1. Krajowy system przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu oparty jest na współdziałaniu wielu podmiotów, w tym jednostek współpracujących.

2. Status jednostek współpracujących posiadają m.in. organy JST.

3. Obowiązki, które z tego wynikają, sprowadzają się przede wszystkim do współpracy organów JST z GIIF.

4. Bezpośrednio zaangażowane w wykonywanie obowiązków ciążących na organach JST jako jednostkach współpracujących są organy wykonawcze, tj. wójt (burmistrz, prezydent miasta), zarząd powiatu i zarząd województwa.

5. Organy JST jako jednostki współpracujące zobowiązane są przede wszystkim do:

• przekazywania GIIF dokumentów i informacji, mogących mieć wpływ na krajową ocenę ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu,
• przekazywania GIIF informacji o sposobie wykorzystanie zaleceń zawartych w strategii przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu,
• niezwłocznego powiadamiania GIIF o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu,
• opracowania instrukcji postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.

6. Instrukcja postępowania na wypadek sytuacji podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy i finansowania terroryzmu powinna pełnić rolę „drogowskazu” dla pracowników urzędu gminy, starostwa powiatowego, urzędy marszałkowskiego, kierowników samorządowych jednostek organizacyjnych i poszczególnych pracowników takich jednostek.

7. Dobrą praktyką jest opisanie w instrukcji przykładowych sytuacji, na które pracownicy powinni zwracać szczególną uwagę pod kątem ewentualnego podejrzenia prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.

8. Zalecane jest wyznaczenie w JST koordynatora ds. przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.

9. Starosta zobowiązany jest do sprawowania kontroli nad fundacjami i stowarzyszeniami w zakresie zgodności ich działania z przepisami ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Celem tej kontroli jest weryfikacja wypełniania przez fundacje i stowarzyszenia obowiązków spoczywających na nich jako instytucjach obowiązanych.

10. Starosta zobowiązany jest przekazywać GIIF posiadane informacje o stowarzyszeniach i fundacjach, będących instytucjami obowiązanymi, i znaczeniu gospodarczym sektorów rynku, do których należą, według stanu na 31 grudnia tego roku, za który składana jest informacja, jak również informacje o swojej działalności w zakresie zadań związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, w szczególności z uwzględnieniem danych na temat zasobów ludzkich i finansowych zaangażowanych w realizację tych zadań. Informacje należy przekazać w terminie miesiąca od zakończenia roku, za który są przekazywane.

Agnieszka Szulczewska-Kostrzewa

radca prawny Okręgowej Izby Radców Prawnych w Poznaniu, doświadczony praktyk, specjalista z zakresu prawa zamówień publicznych, ceniony trener prowadzący szkolenia dla przedstawicieli jednostek sektora finansów publicznych, w szczególności JST, w tym w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, szczegółowo zajmuje się tematyką przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu w aspekcie obowiązków organów JST jako jednostek współpracujących z Generalnym Inspektorem Informacji Finansowej i związanych z tym obowiązków starosty w zakresie kontroli nad stowarzyszeniami i fundacjami, autorka kursu e-learningowego z tematyki AML dla sektora samorządowego