Weryfikacja wysokości świadczeń rodzinnych

Raz na trzy lata rząd musi zbadać poziom dochodów i wydatków rodzin, a następnie zdecydować, czy przyznać im wyższe wsparcie.

Świadczenia rodzinne, w przeciwieństwie do emerytur i rent, nie podlegają corocznej waloryzacji. Ustawa z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: u.ś.r.) przewiduje jednak mechanizm weryfikacji. Dotyczy ona kryteriów dochodowych oraz świadczeń rodzinnych, z wyjątkiem świadczenia pielęgnacyjnego. Także ustawa o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów przewiduje procedurę weryfikacji wysokości zasiłku dla opiekuna. Weryfikacja ta odbywa się raz na trzy lata.

Co wynika z ostatniego badania Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych

1. W okresie 2014-2016 w Polsce występowała deflacja. Rodziny zaoszczędziły na wydatkach, np. w zakresie edukacji były niższe opłaty za opiekę przedszkolną, koszty zakupu podręczników (wyprawka szkolna).

2. W odniesieniu do dzieci najmłodszych urlopy rodzicielskie wpływają na ograniczenie korzystania z usług opieki pozarodzicielskiej.

3. Świadczenie wychowawcze pozwala na stopniowe zaspokojenie wielu potrzeb, choć w badaniu ten efekt nie był jeszcze w pełni widoczny (ze względu na okres, z którego uwzględnia się dane). Zdaniem badaczy wydaje się, że pomimo polepszenia sytuacji dochodowej, jaką przyniósł rodzinom z dziećmi program „Rodzina 500+”, gospodarstwa o niskich dochodach nie zmieniły swych przyzwyczajeń i nadal kupują tańszą i nieco gorszą jakościowo żywność w dyskontach, ewentualnie zwiększając wielkość danego asortymentu.

4. W 2016 roku wyższe wydatki mieszkaniowe oraz ich udział w konsumpcji ogółem dotyczyły w większym stopniu rodzin, które nie pobierały świadczenia wychowawczego. To zdaniem autorów badania oznacza, że gospodarstwa te doświadczają poprawy w wyniku innych czynników - np. w wyniku wyższych dochodów z pracy - i dlatego obserwujemy zwiększone wydatki na mieszkania.

5. Dla rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym wydatki pozostają w przypadku wszystkich potrzeb takie same jak w pozostałych rodzinach, z wyjątkiem ochrony zdrowia. W tej kategorii rodziny z niepełnosprawnym dzieckiem muszą wydawać o 30% więcej.

Następna weryfikacja w 2021 roku

Ostatnia weryfikacja miała miejsce 1 listopada 2018 r. Oznacza to, że kolejna nastąpi 1 listopada 2021 r. Ewentualne podwyższenie świadczeń i kryteriów jest poprzedzone badaniami o charakterze ekonomicznym. Jak wskazuje art. 18 ust. 1 i ust. 2 u.ś.r., weryfikacja odbywa się z uwzględnieniem wyników badań progu wsparcia dochodowego rodzin. Badaniem tego progu zajmuje się Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Reguły określa rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z 25 kwietnia 2005 r. w sprawie sposobu ustalania progu wsparcia dochodowego rodzin. Badane jest przeprowadzane metodą ekspercko-empiryczną.

Uwzględnia się:

• zestaw towarów i usług (żywność, mieszkanie, odzież i obuwie, higiena i ochrona zdrowia, edukacja, transport i łączność, kultura, sport i wypoczynek),
• normy spożycia i użytkowania towarów i usług,
• poziom cen.

Badanie uwzględnia różne typy rodzin - pełne i niepełne, z różną liczbą dzieci i z uwzględnieniem niepełnosprawności.

Tylko postulaty

Należy zauważyć, że nie każdy proces weryfikacji kończy się podniesieniem kwot kryteriów lub świadczeń. Na problem ten zwracają też uwagę autorzy badania. „W latach poprzednich (do 2013 r.) dane o badaniu progów Wsparcia Dochodowego Rodzin nie przekładały się na decyzje tzw. policy makers w zakresie poziomu dostępu do świadczeń rodzinnych. Dystans między wysokością koszyków WDR a faktyczną granicą dostępu do świadczeń znacząco zmniejszył się w listopadzie 2015 r. (nowy próg to 674 zł). W rezultacie w 2016 roku po raz pierwszy od paru lat liczba rodzin korzystających ze świadczeń rodzinnych, których otrzymywanie uzależnione było od uzyskiwanego dochodu, wzrosła o 6,8% do 1118 tys. rodzin. Wcześniej zakres ten regularnie zmniejszał się, także z uwagi na czynnik demograficzny” - czytamy w badaniu z lutego 2018 r.

Ruch po stronie rządu

Badanie jest podstawą dla Rady Ministrów do zaproponowania kwot świadczeń i kryteriów Radzie Dialogu Społecznego (do 15 maja roku, w którym jest przeprowadzana weryfikacja). Rząd przedstawia też dane statystyczne - o realizacji świadczeń rodzinnych za okres od poprzedniej weryfikacji, w tym liczbę osób otrzymujących świadczenia rodzinne oraz wydatki na ten cel w poszczególnych latach. Rada Dialogu Społecznego do 15 czerwca danego roku kalendarzowego uzgadnia te kwoty. Jeśli tego nie zrobi, to decyzje samodzielnie podejmuje Rada Ministrów (art. 19 u.ś.r.) i publikuje rozporządzenie z nowymi kwotami, nie niższymi niż proponowała (do 15 sierpnia danego roku).

Weryfikacja 2018

Ostatnia weryfikacja spowodowała podniesienie tylko świadczeń rodzinnych związanych z niepełnosprawnością. Kryteria dochodowe uprawniającego do zasiłku rodzinnego (ogólne - 674 zł i dla rodziny z dzieckiem niepełnosprawnym - 764 zł) pozostały bez zmian. Także kryterium uprawniające do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia dziecka nie wzrosło (1922 zł). Na dotychczasowym poziomie pozostały także kwoty zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami.

Od 1 listopada 2018 r. wzrosły natomiast:

• zasiłek pielęgnacyjny - 184,42 zł (wzrost o 31,42 zł), a od 1 listopada 2019 r. - 215,84 zł,
• specjalny zasiłek opiekuńczy i zasiłek dla opiekuna - 620 zł (wzrost o 100 zł).

Inaczej 500+ i fundusz alimentacyjny

Mechanizmu weryfikacji ani waloryzacji nie przewiduje ustawa z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ani też ustawa z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Nie stoi to jednak na przeszkodzie podniesieniu tych świadczeń i kryteriów ich przyznawania. W obu przypadkach podnieść je może Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia (odpowiednio art. 6 i art. 14).

Jeśli chodzi o fundusz alimentacyjny, to powinna kierować się wysokością wyegzekwowanych świadczeń alimentacyjnych.

W wypadku świadczenia wychowawczego Rada Ministrów powinna wziąć pod uwagę prognozowany średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem, przyjęty w ustawie budżetowej na dany rok kalendarzowy. W praktyce nie korzystano z tych instrumentów, mimo że np. o podniesienie świadczeń z funduszu apelowali RPO i RPD. Kryterium dochodowe na osobę w rodzinie w przypadku świadczeń alimentacyjnych będzie jednak podniesione w tym roku z 725 zł do 800 zł (ma zastosowanie po raz pierwszy przy ustalaniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy rozpoczynający się od 1 października 2019 r.). ©℗

Magdalena Januszewska

radca prawny specjalizujący się w zagadnieniach prawa pracy

Podstawy prawne

• art. 6 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 2134; ost. zm. Dz.U. z 2018 r. poz. 2354)

• art. 14 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 554; ost. zm. Dz.U. z 2018 r. poz. 2432)

• art. 18 ust. 1 i 2, art. 19 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 2220; ost. zm. Dz.U. z 2018 r. poz. 2354)