Odpowiedź Ministra Edukacji na interpelację nr 17366 w sprawie działań na rzecz upowszechnienia jednozmianowego systemu pracy szkół podstawowych

Treść interpelacji:

W debacie publicznej wielokrotnie podnoszono potrzebę upowszechnienia jednozmianowego systemu pracy szkół podstawowych. Rozwiązanie takie wskazywane jest jako korzystne zarówno z punktu widzenia uczniów i rodziców, jak i organizacji procesu dydaktycznego, bezpieczeństwa dzieci, jakości nauczania oraz możliwości rozwoju zajęć dodatkowych.

Jednocześnie do mojego biura poselskiego docierają sygnały od dyrektorów szkół, nauczycieli oraz jednostek samorządu terytorialnego wskazujące, że w wielu miejscach nadal funkcjonują szkoły pracujące w systemie dwuzmianowym, a część placówek – szczególnie w dużych miastach i szybko rozwijających się gminach – mierzy się z problemami lokalowymi, kadrowymi i organizacyjnymi uniemożliwiającymi przejście na system jednozmianowy.

W związku z powyższym zwracam się z prośbą o odpowiedź na następujące pytania:

1. Ile szkół podstawowych w Polsce funkcjonuje obecnie w systemie dwuzmianowym? Proszę o dane ogólnopolskie oraz – jeśli to możliwe – w podziale na województwa.
2. Jakie działania podjęło Ministerstwo Edukacji Narodowej od grudnia 2023 r. w celu ograniczenia liczby szkół pracujących w systemie dwuzmianowym?
3. Czy MEN posiada aktualną analizę dotyczącą skali problemu zmianowości w szkołach podstawowych? Jeśli tak:
4. 1. kiedy została przygotowana,
   2. przez jaki podmiot,
   3. czy zostanie opublikowana?
4. Czy ministerstwo określiło harmonogram lub strategiczne cele dotyczące zwiększania liczby szkół pracujących w systemie jednozmianowym? Jeśli tak – proszę o ich przedstawienie.
5. Jakie środki finansowe zostały przeznaczone lub planowane są do przeznaczenia na:
6. 1. rozbudowę infrastruktury szkolnej,
   2. budowę nowych placówek,
   3. adaptację pomieszczeń umożliwiających odejście od systemu dwuzmianowego?
6. Czy MEN prowadziło konsultacje z jednostkami samorządu terytorialnego dotyczące możliwości organizacyjnych i finansowych przechodzenia szkół na system jednozmianowy? Jeśli tak – proszę o przedstawienie wniosków z tych konsultacji.
7. Ilu uczniów szkół podstawowych uczy się obecnie:
8. 1. w systemie jednozmianowym,
   2. w systemie dwuzmianowym?
8. Czy ministerstwo analizowało wpływ nauki zmianowej na:
9. 1. wyniki edukacyjne uczniów,
   2. frekwencję,
   3. dobrostan psychiczny dzieci i młodzieży,
   4. możliwość uczestnictwa uczniów w zajęciach dodatkowych i pozalekcyjnych?
9. Czy MEN posiada informacje o przypadkach rozpoczynania zajęć bardzo wcześnie rano lub kończenia ich późnym popołudniem z powodu zmianowości? Jeśli tak – jaka jest skala tego zjawiska?
10. Czy ministerstwo planuje stworzenie dedykowanego programu wsparcia dla samorządów mających największe problemy lokalowe i demograficzne związane z organizacją pracy szkół?
11. Czy prowadzone są analizy dotyczące wpływu niżu demograficznego na możliwość stopniowego odchodzenia od systemu dwuzmianowego?
12. Jakie bariery ministerstwo uznaje obecnie za najpoważniejsze przeszkody w pełnym przejściu szkół podstawowych na system jednozmianowy?

Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej:

Uprzejmie informuję, że szczegółową organizację nauczania, wychowania i opieki w danym roku szkolnym określa arkusz organizacji szkoły, opracowany przez dyrektora szkoły. Zatwierdza go organ prowadzący, po zasięgnięciu opinii organu sprawującego nadzór pedagogiczny. Przepis art. 110 ust. 4 ustawy - Prawo oświatowe¹, zobowiązuje dyrektora szkoły do uwzględnienia zasad ochrony zdrowia i higieny pracy przy ustalaniu tygodniowego rozkładu zajęć określającego organizację zajęć edukacyjnych. Zgodnie z § 17 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 28 lutego 2019 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli² arkusz organizacji szkoły określa m.in. tygodniowy lub semestralny wymiar godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych, w tym godzin zajęć prowadzonych w grupach, wymiar godzin zajęć z zakresu doradztwa zawodowego, tygodniowy lub semestralny wymiar i przeznaczenie godzin do dyspozycji dyrektora.

Dyrektor szkoły zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach³ podczas planowania zajęć dydaktyczno-wychowawczych powinien uwzględniać:

1. równomierne obciążenie uczniów zajęciami w poszczególnych dniach tygodnia;
2. zróżnicowanie zajęć w każdym dniu;
3. możliwości psychofizyczne uczniów podejmowania intensywnego wysiłku umysłowego w ciągu dnia.

Warto zauważyć, że wprowadzone zmiany w organizacji nauki religii oraz w ramowych planach nauczania, w zakresie organizacji nauki języka mniejszości, mają również na celu bardziej równomierne rozłożenie przedmiotów w poszczególnych klasach, a przez to umożliwienie dyrektorom szkół ułożenia tygodniowego rozkładu zajęć w taki sposób, aby szkoła pracowała na tzw. jedną zmianę.

Należy podkreślić również, że szkoła w realizacji zadań współpracuje z rodzicami, którzy swoich przedstawicieli mają w radzie rodziców. Zgodnie z art. 84 ust. 1 ustawy - Prawo oświatowe, rada rodziców może występować do dyrektora i innych organów szkoły z wnioskami i opiniami we wszystkich sprawach szkoły lub placówki. Korzystając z tych uprawnień rada rodziców może zatem wystąpić z wnioskiem o zmianę tygodniowego rozkładu zajęć, dostosowując go do potrzeb uczniów, bądź o przeprowadzenie kontroli w szkole z uwagi na występowanie nieprawidłowości. Nadzór nad higieną procesu nauczania i wychowania sprawuje również Państwowa Inspekcja Sanitarna⁴.

Co do zasady, pojęcie tzw. dwuzmianowości nie zostało zdefiniowane w przepisach prawa oświatowego. Brak jest również normatywnie określonych kryteriów pozwalających na jednoznaczne zakwalifikowanie szkoły jako funkcjonującej w systemie dwuzmianowym. W konsekwencji ocena występowania i skali tego zjawiska może być uzależniona od przyjętej metodologii oraz sposobu interpretacji organizacji pracy szkół. Przypadki, które mogłyby być utożsamiane z dwuzmianową organizacją zajęć, mają charakter ograniczony i nie stanowią zjawiska powszechnego. Sytuacja szkół pracujących na dwie zmiany dotyczy głównie dużych ośrodków miejskich, a często gmin położonych przy tych ośrodkach, które nie zapewniają wystarczającej infrastruktury oświatowej. Zatem problem wielozmianowości zależy przynajmniej od kilku czynników, głównie związanych z liczebnością uczniów, nauczycieli, kumulacją roczników oraz bazą lokalową, którą dysponuje szkoła.

Zapewnienie warunków działalności szkoły należy do kompetencji organu prowadzącego daną szkołę (gminy lub powiatu czy województwa). Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy – Prawo oświatowe organ prowadzący szkołę i placówkę odpowiada za jej działalność. Do zadań organu prowadzącego należy m.in. zapewnienie warunków działania szkoły lub placówki, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki. Ministerstwo Edukacji Narodowej nie sprawuje nadzoru nad jednostkami samorządu terytorialnego. Zgodnie z art. 7 Konstytucji RP⁵, organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Jak stanowi art. 16 ust. 2 Konstytucji RP, samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.

Niemniej, informuję dodatkowo, że przyjęta w 2026 r. nowelizacja ustawy – Prawo oświatowe, określana jako tzw. ustawa o małych szkołach, została przygotowana w odpowiedzi na prognozowane zmiany demograficzne. W materiałach towarzyszących projektowi wskazano, że zgodnie z prognozami liczba dzieci w wieku 7–14 lat zmniejszy się do 2029 r. o około 5%, a do 2034 r. o blisko 20%. Tendencje te będą skutkowały stopniowym zmniejszaniem liczby uczniów korzystających z infrastruktury edukacyjnej, a tym samym ograniczaniem obciążenia organizacyjnego szkół.

W konsekwencji należy oczekiwać, że ewentualne przypadki organizacji zajęć, które mogłyby być postrzegane jako zbliżone do pracy w systemie dwuzmianowym, będą stopniowo traciły na znaczeniu wraz ze zmniejszaniem się liczby uczniów.

Dodatkowe środki, o które jednostki samorządu terytorialnego mogą się ubiegać m.in. w celu realizacji zadań inwestycyjnych (w tym oświatowych), zaplanowane są w rezerwach budżetu państwa – ogólnej i celowej. Podziału rezerwy celowej, ujętej w ustawie budżetowej na dany rok budżetowy w cz. 83 poz. 45 pn. środki na dofinansowanie zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego, dokonuje minister właściwy do spraw finansów publicznych w porozumieniu z właściwymi ministrami oraz wojewodami.

Wnioski o pozyskanie środków finansowych w ramach podziału rezerwy ogólnej budżetu państwa są przedkładane przez właściwego dysponenta części budżetowej Prezesowi Rady Ministrów, za pośrednictwem Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. O dodatkowe środki zaplanowane w rezerwach budżetu państwa – ogólnej i celowej - jednostki samorządu terytorialnego wnioskują za pośrednictwem wojewody.

Źródło: strona internetowa Sejmu RP