Czy nauczyciele nadal mogą przechodzić na wcześniejszą emeryturę

Nauczyciele, którzy nie ukończyli obniżonego wieku emerytalnego nadal mogą ubiegać się o emeryturę przewidzianą w Karcie Nauczyciela. ZUS przyzna im takie świadczenie po rozwiązaniu stosunku pracy. Emeryturę wcześniejszą otrzymają jednak tylko ci nauczyciele, którzy do końca 2008 r. spełnili pozostałe warunki (m.in. wymagany staż pracy ogólnej oraz pracy nauczycielskiej).

Wcześniejszą emeryturę nauczycielską (przewidzianą w art. 88 ustawy - Karta Nauczyciela), tak jak każdą inną wcześniejszą emeryturę, mogą uzyskać wyłącznie te osoby, które nie ukończyły powszechnego wieku emerytalnego. Od 1 października 2017 r. powszechny wiek emerytalny został obniżony do 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Zmiana ta korzystnie wpłynęła na możliwość uzyskania wcześniejszej emerytury przez nauczycieli, którzy zamierzali skorzystać ze swoich uprawnień przed ukończeniem podwyższonego wieku emerytalnego obowiązującego do 30 września 2017 r.

31 sierpnia 2018 r. graniczną datą tylko dla niektórych

Nauczyciele uzyskali możliwość przejścia na emeryturę pomimo ukończenia obniżonego wieku emerytalnego dzięki przepisom przejściowym (art. 21 ustawy z 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw). Regulacja ta wydłużyła możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę, tym nauczycielom (urodzonym po 31 grudnia 1948 r.), którzy:

• przed 1 października 2017 r. nie ukończyli podwyższonego wieku emerytalnego obowiązującego do 30 września 2017 r.
• obniżony wiek emerytalny (odpowiednio 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn) osiągnęli do 31 sierpnia 2018 r.

Uzyskali oni prawo do emerytury nauczycielskiej po rozwiązaniu stosunku pracy, jeśli pozostałe wymagane warunki spełnili do końca 2008 r.

W takim przypadku wniosek o emeryturę nauczycielską powinni byli zgłosić do 31 sierpnia 2018 r. Jeśli jednak tego nie zrobili, obecnie mogą przejść już tylko na emeryturę z tytułu ukończenia powszechnego wieku emerytalnego. Taka emerytura jest obliczana według nowych kapitałowych zasad (tj. z uwzględnieniem kwoty składek oraz kapitału początkowego zewidencjonowanych na koncie w ZUS).

Wyznaczenie daty 31 sierpnia 2018 r. w ustawie obniżającej wiek emerytalny, jako daty granicznej uzyskania wcześniejszej emerytury nauczycielskiej, nie oznacza jednak, że z końcem sierpnia 2018 r. wszyscy nauczyciele utracili możliwość uzyskania omawianego świadczenia.

Nauczyciele, którzy do 31 sierpnia 2018 r. nie ukończyli powszechnego wieku emerytalnego (wynoszącego obecnie 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn), przed jego ukończeniem nadal mogą ubiegać się o wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela. Jednak muszą spełnić ogólne warunki przewidziane w tym przepisie.

Warunek zatrudnienia w określonych placówkach oświaty

Prawo do emerytury nauczycielskiej na podstawie Karty Nauczyciela mają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w placówkach określonych w przepisach tej ustawy. Chodzi m. in. o nauczycieli zatrudnionych w:

• publicznych i niepublicznych przedszkolach i szkołach,
• placówkach doskonalenia nauczycieli,
• zakładach poprawczych,
• schroniskach dla nieletnich,
• Ochotniczych Hufcach Pracy,
• urzędach organów administracji rządowej i kuratoriach oświaty,
• Centralnej Komisji Egzaminacyjnej oraz
• okręgowych komisjach egzaminacyjnych.

!

Osoby niezatrudnione na stanowiskach pedagogicznych w placówkach oświatowych (np. wchodzące w skład personelu administracyjnego) nie mają prawa do uzyskania wcześniejszej emerytury nauczycielskiej.

Przepisy Karty Nauczyciela przewidują możliwość przyznania wcześniejszej emerytury (tzw. nauczycielskiej) zarówno nauczycielom urodzonym:

• przed 1 stycznia 1949 r., jak i
• po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r.

- którzy warunki stażowe (pracy ogólnej oraz pracy nauczycielskiej) spełnili do końca 2008 r. Należy jednak podkreślić, że obecnie tylko druga grupa nauczycieli ma jeszcze możliwość uzyskania tej emerytury. Bowiem wszystkie osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. ukończyły już powszechny wiek emerytalny.  Dodatkowym warunkiem uzyskania wcześniejszej emerytury przez osoby urodzone w latach 1949-1968 jest nieprzystąpienie do otwartego funduszu emerytalnego. W przypadku gdy nauczyciel jest jednak członkiem OFE - aby skorzystać z emerytury nauczycielskiej, musi zgłosić wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w funduszu, na dochody budżetu państwa. Takie żądanie może zgłosić także wypełniając we wniosku o emeryturę (ZUS EMP) pkt 4 sekcji „zakres wniosku” lub dołączając do niego odrębne oświadczenie.

Warunek odpowiedniego stażu pracy ogólnej i nauczycielskiej

Emerytura nauczycielska przysługuje niezależnie od wieku nauczyciela, pod warunkiem udowodnienia odpowiedniego stażu ogólnego i stażu pracy nauczycielskiej.

Nauczyciele mogą przejść na tę emeryturę, jeśli do 31 grudnia 2008 r. mieli co najmniej:

• 30-letni okres składkowy i nieskładkowy (w tym 20 lat wykonywania pracy nauczycielskiej), albo
• 25-letni okres składkowy i nieskładkowy, (w tym 20 lat pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym - w przypadku nauczycieli szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich).

Ustalając wymagany do przyznania tej emerytury okres składkowy i nieskładkowy ZUS uwzględni okresy:

• pracy nauczycielskiej,
• okresy pozostawania w stosunku pracy w innych zawodach, a także
• pozostałe okresy składkowe i nieskładkowe (np. okresy wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia, okresy prowadzenia działalności gospodarczej, okresy studiów wyższych, czy też okresy pobierania świadczeń chorobowych).

Z kolei do wymaganego 20-letniego okresu pracy nauczycielskiej zalicza się wyłącznie okresy takiej pracy wykonywanej co najmniej w połowie obowiązującego wymiaru zajęć. Nie musi być to więc praca na pełny etat, ale ZUS nie uwzględni zatrudnienia np. w 1/3 czy 1/4 obowiązkowego wymiaru zajęć.

W przypadku nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych zatrudnionych w określonych placówkach oświaty m.in. w:

• urzędach organów administracji rządowej i kuratoriach oświaty
• Centralnej Komisji Egzaminacyjnej i okręgowych komisjach egzaminacyjnych,
• organach sprawujących nadzór pedagogiczny nad zakładami poprawczymi, schroniskami dla nieletnich - na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych,

- przy ustalaniu 20-letniego okresu pracy nauczycielskiej uwzględnia się jedynie te okresy, w których praca była wykonywana w pełnym wymiarze.

Ustalając staż pracy nauczycielskiej ZUS nie uwzględni  niektórych okresów. Chodzi o okresy niewykonywania pracy, za które nauczyciel otrzymał wynagrodzenie lub świadczenie z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Wliczeniu nie podlegają więc m. in. okresy:

• niezdolności do pracy, za które zostało wypłacone nauczycielowi wynagrodzenie, zasiłek chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne,
• za które nauczyciel otrzymał zasiłek opiekuńczy lub macierzyński,
• urlopu dla poratowania zdrowia,
• urlopu szkoleniowego,
• przebywania na urlopie z tytułu dalszego kształcenia się,
• pozostawania w stanie nieczynnym.

Przy ustalaniu 20-letniego stażu pracy nauczycielskiej nie uwzględnia się okresów urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego oraz służby wojskowej. Uwzględniane są natomiast okresy przebywania na urlopie wypoczynkowym.

Warto jednak wskazać, że powyższe okresy niezaliczone przez ZUS do wymaganego stażu pracy nauczycielskiej, mogą być uwzględnione przy ustalaniu ogólnego stażu składkowego i nieskładkowego.

Przykład

Pani Barbara przez 18 lat (do 31 grudnia 2004 r.) pracowała w połowie obowiązkowego wymiaru zajęć jako nauczyciel w szkole podstawowej, a następnie w technikum. Od 1 stycznia 2005 r. do 31 grudnia 2008 r. wykonywała pracę nauczycielską w kuratorium oświaty, gdzie także była zatrudniona na pół etatu. W 2009 r. wróciła do pracy w szkole (w pełnym wymiarze zajęć), którą wykonuje do dnia dzisiejszego. Ustalając staż pracy nauczycielskiej przebyty do 31 grudnia 2008 r. ZUS uwzględni wyłącznie 18 - letni okres pracy w szkole podstawowej i technikum. Nie wliczy natomiast okresu pracy nauczycielskiej w kuratorium oświaty, która nie była wykonywana w pełnym wymiarze zajęć, wymaganym dla pracy nauczyciela w tego rodzaju placówce. Nie zostanie uwzględniony również okres pracy nauczycielskiej podjętej po zakończeniu zatrudnienia w kuratorium oświaty, gdyż przypada on po 31 grudnia 2008 r. A zatem Pani Barbara nie spełniła warunków wymaganych do uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej.

Warunek rozwiązania umowy o pracę w określony sposób

Emerytura przewidziana w Karcie Nauczyciela przysługuje pod warunkiem rozwiązania stosunku pracy na wniosek nauczyciela. Należy przy tym podkreślić, że nie chodzi o jakikolwiek stosunek pracy, ale o zatrudnienie w charakterze:

• nauczyciela,
• wychowawcy lub
• innego pracownika pedagogicznego,

w placówkach określonych w przepisach Karty Nauczyciela.

Oznacza to, że emeryturę bez względu na wiek może uzyskać tylko taka osoba, która ostatnio przed zgłoszeniem wniosku była nauczycielem, wychowawcą lub innym pracownikiem pedagogicznym. Jeśli wykonywała inne zatrudnienie, nie może ubiegać się o przyznanie omawianego świadczenia.

Warunek rozwiązania stosunku pracy, w odróżnieniu od warunków stażowych, nie musi być spełniony do 31 grudnia 2008 r. Jednak rozwiązanie stosunku pracy musi nastąpić przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę i przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego.

Warunek  rozwiązania umowy na wniosek nauczyciela  jest spełniony gdy:

• rozwiązanie stosunku pracy następuje na podstawie wypowiedzenia złożonego przez nauczyciela,
• stosunek pracy ustał na podstawie porozumienia stron, ale z wnioskiem w tej sprawie wystąpił nauczyciel.

A zatem do przyznania emerytury bez względu na wiek nie wystarczy zakończenie umowy zawartej na czas określony. Aby nauczyciel zatrudniony na czas określony mógł przejść na wcześniejszą emeryturę, musi przed upływem okresu obowiązywania takiej umow złożyć wniosek o jej rozwiązanie.

W pewnych przypadkach istnieją  odstępstwa od warunku rozwiązania stosunku pracy na wniosek nauczyciela. Ma to miejsce wówczas, gdy stosunek ten został rozwiązany lub wygasł  z inicjatywy dyrektora szkoły w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1, 5c i 7 Karty Nauczyciela, tj:

• w razie całkowitej likwidacji szkoły,
• w przypadku częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć,
• z upływem 6-miesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym lub w razie wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy przed upływem stanu nieczynnego,
• w razie odmowy podjęcia zatrudnienia przez nauczyciela w stanie nieczynnym.

Od 26 stycznia 2017 r. przepisy nowelizujące Kartę Nauczyciela, wprowadziły możliwość nabywania prawa do wcześniejszej emerytury przez nauczycieli gimnazjów prowadzonych dotychczas przez jednostki samorządu terytorialnego. Warunkiem skorzystania z tego świadczenia jest:

• zatrudnienie takiego nauczyciela na podstawie mianowania lub umowy o pracę na czas nieokreślony, oraz
• konieczność jego odejścia z pracy spowodowana wygaszaniem kształcenia w gimnazjach (w związku z reformą oświaty).

Do tych nauczycieli w latach szkolnych 2017/2018 i 2018/2019 nie stosuje się trybu rozwiązania umowy o pracę na podstawie przepisów art. 20 ustawy - Karta Nauczyciela. Wskazani nauczyciele mogą uzyskać prawo do emerytury nauczycielskiej także wtedy, gdy ich stosunek pracy wygasł (lub został rozwiązany) z powodu zmian organizacyjnych, powodujących wygaszanie kształcenia w gimnazjach.

Rozwiązanie stosunku pracy z powyższych przyczyn następuje wówczas, gdy nauczyciel:

• odmówi dyrektorowi szkoły przeniesienia w stan nieczynny lub
• po upływie 6-miesięcznego okresu stanu nieczynnego (jeżeli nauczyciel zgodził się przejść w stan nieczynny).

Warto zaznaczyć, że każdy nauczyciel ubiegający się o emeryturę na podstawie Karty Nauczyciela musi rozwiązać wszystkie stosunki pracy nauczycielskiej (bez względu na wymiar czasu pracy). Może kontynuować stosunek pracy o innym charakterze, jednak w takim przypadku przyznana emerytura nauczycielska nie może być wypłacana. ZUS zawiesi prawo do tego świadczenia (art. 103a ustawy emerytalnej).

Przykład

Pani Barbara do końca 2008 r. udowodniła 33 lata składkowe i nieskładkowe, w tym 25 lat pracy nauczycielskiej. Nie przystąpiła do otwartego funduszu emerytalnego. W sierpniu 2019 r. zamierza rozwiązać stosunek pracy i wystąpić z wnioskiem o emeryturę. Mimo że stosunek pracy zostanie rozwiązany po 31 grudnia 2008 r., ZUS przyzna jej to świadczenie.

Przykład

Pan Krzysztof do końca 2008 r. przepracował w szkole jako nauczyciel ponad 30 lat. Ostatnio pracował w gimnazjum prowadzonym przez gminę na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony. W maju 2018 r. otrzymał od dyrektora informację o braku możliwości dalszego zatrudnienia w szkole z powodu zmian organizacyjnych powodujących wygaszanie kształcenia w gimnazjach. Odmówił jednak przejścia w stan nieczynny. W związku z tym dyrektor szkoły rozwiązał z nim stosunek pracy za 3-miesięcznym wypowiedzeniem z końcem roku szkolnego 2017/2018, tj. z dniem 31 sierpnia 2018 r. Ten tryb rozwiązania umowy o pracę umożliwił Panu Krzysztofowi możliwość ubiegania się o wcześniejszą emeryturę. Taką możliwość miałby także wtedy, gdyby wyraził zgodę na przejście w stan nieczynny i jego stosunek pracy wygasłby wraz z upływem okresu pozostawania w stanie nieczynnym.

Przykład

Pan Marek udowodnił 26 lat składkowych (w tym 21 lat pracy nauczycielskiej) oraz 5 lat nieskładkowych. Przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę był zatrudniony jako nauczyciel w dwóch szkołach (w jednej na cały etat, a w drugiej na pół etatu). W związku z przejściem na emeryturę musi rozwiązać obydwa stosunki pracy nauczycielskiej. Kontynuowanie pracy w jednej ze szkół spowoduje, że ZUS wyda decyzję odmawiającą przyznania emerytury nauczycielskiej.

Podstawa prawna:

• art. 1, art. 20, art. 88 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 967; ost. zm. Dz.U. z 2018 r. poz. 2245),

• art. 1, art. 21 ustawy z 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 38; ost. zm. Dz.U. z 2018 r., poz. 2244),

• art. 4 pkt 12, art. 225-227 ustawy z 14 grudnia 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo oświatowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 60; ost. zm. Dz.U. z 2017 r., poz. 2245),

• art. 103a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 1270; ost. zm. Dz.U. z 2018 r. poz. 2245).

Maria Gałecka

ekspert z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych