Rolniczy odpis podatkowy ogranicza dochody gmin

Od 1 stycznia 2024 r. obowiązują przepisy wprowadzające nowy rodzaj odpisu podatkowego w podatku rolnym. Rolnikom indywidualnym, a także rolniczym spółdzielniom produkcyjnym nadano uprawnienie przekazania kwoty stanowiącej 1,5% należnego podatku rolnego na konto związku zawodowego rolników indywidualnych, związku rewizyjnego zrzeszającego rolnicze spółdzielnie produkcyjne lub Krajowego Związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych. To oznacza ograniczenie wpływów z tytułu podatku rolnego wpływające bezpośrednio do kas gmin. Gmina będzie mogła wnioskować do wojewody o rekompensatę utraconych dochodów.

Ustawą z 13 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o podatku rolnym oraz niektórych innych ustaw (dalej: ustawa zmieniająca) wprowadzono nowe zasady przekazywania części podatku rolnego na rzecz uprawnionych podmiotów. Ustawa zmieniająca stanowi jeden z elementów całościowego pakietu ustaw skierowanych do rolników po wybuchu tzw. afery z ukraińskim zbożem. 

Odpis podatkowy

Nowe przepisy przewidują, że każda gmina ma obowiązek odprowadzać określoną część wpływów, tj. 1,5% podatku rolnego na rzecz wybranych rolniczych związków zawodowych. Takie działanie ma na celu – zgodnie z intencją ustawodawcy – rozszerzenie źródeł finansowania dostępnych dla tego typu podmiotów związkowych. W dotychczasowym porządku prawnym działalność statutowa tych organizacji nie była wspierana ze środków publicznych (podstawę finansowania stanowiły składki członkowskie) – znowelizowane przepisy mają ten stan rzeczy zmienić.

Odpisu w wysokości 1,5% kwoty należnego podatku rolnego mogą dokonać podatnicy tego podatku, tj. zarówno osoby fizyczne (rolnicy indywidualni), jak i rolnicze spółdzielnie produkcyjne. Odpis podatkowy będzie mógł zrobić zarówno właściciel (posiadacz) nieruchomości, jak również współwłaściciel (współposiadacz) proporcjonalnie od jego udziału we współwłasności (współposiadania) gruntów. To oznacza, że w przypadku gdy obowiązek podatkowy ciąży solidarnie na kilku współwłaścicielach, odpis podatkowy za dany rok będzie przekazywany przez organ od kwoty zapłaconej z tytułu tego podatku przez danego współwłaściciela na rzecz podmiotu wskazanego przez tego właśnie współwłaściciela. 

Odpis na wniosek

Odpis podatku rolnego będzie następować na wniosek podatnika. Wniosek o przekazanie podatku będzie można składać za pomocą środków komunikacji elektronicznej w terminie od 1 do 15 marca danego roku podatkowego. We wniosku podatnik podaje informację, na rzecz jakiego podmiotu uprawnionego ma być przekazana kwota odpisu, tj. wskazuje numer wpisu podmiotu uprawnionego w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Wzór wniosku, w tym szczegółowy zakres zawartych w nim danych niezbędnych do poprawnego przekazania kwoty odpisu, ma zostać określony przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych.

Wnioskowaną przez podatnika kwotę odpisu podatkowego na rzecz wybranego przez podatnika związku zawodowego właściwy organ podatkowy przekazuje w terminie 30 dni od dnia zapłaty pełnej kwoty należnego podatku rolnego, z tym że kwotę tę pomniejsza się o koszty przelewu bankowego. Jeżeli kwota nie zostanie przekazana w wyznaczonym terminie, podmiotowi uprawnionemu przysługują odsetki ustawowe.

Warunkiem jest wpis na listę

Aby otrzymać środki z 1,5% podatku, związek musi być wpisany na listę sporządzaną corocznie przez ministra właściwego do spraw rolnictwa. Minister ma obowiązek opublikować listę na stronie internetowej ministerstwa do końca lutego danego roku podatkowego. Wpis na listę ministerialną dokonywany jest na wniosek danego związku złożony w terminie do 31 grudnia roku poprzedzającego dany rok podatkowy. Przy czym w tym roku podatkowym – w związku z tym, że nowe przepisy weszły w życie z początkiem tego roku – wyjątkowo wnioski o wpis na listę można składać w terminie do 20 stycznia 2024 r.

Na listę będzie mógł zostać wpisany taki związek rewizyjny zrzeszający rolnicze spółdzielnie produkcyjne, który spełnia określone warunki, mianowicie:

• jest wpisany w Krajowym Rejestrze Sądowym od co najmniej sześciu lat, licząc od 1 stycznia danego roku podatkowego, 

• posiada w swoich strukturach członkowskie rolnicze spółdzielnie produkcyjne co najmniej w dziesięciu województwach i co najmniej trzech powiatach, w każdym z tych województw, przy czym łączna liczba członków tych spółdzielni wynosi co najmniej 1,5 tys. osób.

W przypadku związku zawodowego rolników indywidualnych oraz Krajowego Związku Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych wpisanie na listę ministerialną uwarunkowane jest:

• wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego dokonanym co najmniej sześć lat przed 1 stycznia danego roku podatkowego, 

• posiadaniem struktur organizacyjnych co najmniej w dziesięciu województwach i trzech powiatach w każdym z tych województw, a liczba członków każdego koła wynosi co najmniej 30 osób, 

• pochodzeniem finansowania działalności z wpłat ze składek członkowskich, przy czym roczna składka wynosi co najmniej 50 zł.

Gminy otrzymają rekompensatę

Ustawodawca zakłada, że gminy pobierające podatek rolny otrzymają z budżetu państwa zwrot dochodów utraconych na skutek przekazywania przez rolników 1,5% podatku związkom rolniczym. Jak wynika z opublikowanego 27 grudnia 2023 r. projektu rozporządzenia w sprawie utraconych przez gminę dochodów z tego tytułu, warunkiem otrzymania zwrotu będzie złożenie przez gminę do właściwego wojewody wniosku o zwrot utraconych dochodów. Stosowny wniosek gmina będzie mogła złożyć w terminie do 31 marca roku następującego po roku podatkowym, którego dotyczyć będzie wniosek. Wnioski złożone po tym terminie będą pozostawiane bez rozpatrzenia.

Projektowane rozporządzenie zakłada również możliwość dokonywania przez gminę korekt złożonego wniosku o zwrot utraconych dochodów (na przykład w związku z wydanymi przez organ podatkowy decyzjami skutkującymi podwyższeniem wysokości należnego podatku rolnego). W przypadku, w którym w wyniku korekt deklaracji podatkowych nastąpi obniżenie wysokości należnego podatku rolnego, gmina będzie zobowiązana skorygować złożony wniosek o zwrot utraconych dochodów. 

Wpływ odpisu na samorządowe finanse

Należy mieć na uwadze, że podatek rolny nie jest podatkiem jednolitym w całym kraju. Przy jego poborze obowiązuje kilkadziesiąt ustawowych zwolnień i ulg. Stawki podatku są też zróżnicowane w zależności od rodzaju gruntu rolnego. Należy się spodziewać, że odpisy w podatku rolnym mogą spowodować likwidację ulg i zwolnień, które dotychczas były przyznane przez rady gmin. Ewentualnie można przyjąć, że wiele gmin, w których obowiązywały obniżone stawki podatku rolnego, teraz zdecyduje się na podwyższenie podatku rolnego do stawek maksymalnych.

W kontekście nowo wprowadzonej instytucji odpisu należy wskazać, że na podstawie art. 35 ust 1 ustawy o izbach rolniczych, gminy obowiązkowo odprowadzają 2% kwot z zebranego podatku rolnego na konto izb rolniczych działających na ich obszarze, czyli na ustawowy samorząd rolniczy.

Trudno zgodzić się z argumentacją ustawodawcy podaną w uzasadnieniu projektu ustawy zmieniającej, że konieczność wprowadzenia odpisu podatkowego ma być odpowiedzią na złą kondycję finansową rolniczych związków zawodowych. Taki stan rzeczy ma wynikać z braku skuteczności w zbieraniu składek członkowskich – próby oskładkowania członków poszczególnych związków bardzo często się nie udają – podnoszą autorzy nowo wprowadzonych przepisów. Z punktu widzenia samorządów takie działanie jest niezrozumiałe. W pierwszej kolejności to organizacje rolnicze powinny same stworzyć odpowiedni i efektywny system finansowania swojej działalności, w tym wprowadzić takie działania, które spowodują skuteczne ściąganie należnych składek. Wprowadzony system odpisów w rezultacie może de facto zastąpić opłaty składek członków związków. Nie służy to w żaden sposób aktywizacji społecznej ani rolników, ani organizacji ich zrzeszających, a jest jedynie niczym nieuzasadnionym mechanizmem przerzucenia kosztów.

Organizacje samorządowe już na etapie procedowania projektu ustawy zmieniającej wskazywały, że zastosowana konstrukcja odpisu w podatku rolnym nie znajduje odzwierciedlenia w innych opłatach i podatkach lokalnych. W tym kontekście jest to zatem nieuzasadnione uprzywilejowanie rolników i ich samorządowych organizacji w systemie podatków lokalnych.

Witold Trzebnicki