Europejskie nieporozumienia wokół polskiego Trybunału Konstytucyjnego

Czy ETPC i TSUE w ogóle powinny się zajmować polskim TK, skoro nie jest to sąd sprawujący wymiar sprawiedliwości, lecz oceniający zgodność przepisów z Konstytucją RP?

Dwa sądy europejskie wydały wyroki dotyczące polskiego Trybunału Konstytucyjnego. W przypadku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka był to wyrok Xero Flor przeciwko Polsce (z 7 maja 2021 r., skarga nr 4907/18). Trybunał Sprawiedliwości UE orzekał natomiast w sprawie Komisja przeciwko Polsce (wyrok z 18 grudnia 2025 r., C-448/23). Istnieją jednak, delikatnie ujmując, istotne zastrzeżenia, czy użyte przepisy, a więc odpowiednio art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej: e.k.p.c.) i art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej, uprawniają oba sądy do zajęcia się Trybunałem Konstytucyjnym. A precyzyjniej – do ustalenia, czy udział w sprawie sędziego wybranego w 2015 r. „na miejsce zajęte” powoduje, że TK nie może uchodzić za niezależny sąd ustanowiony ustawą.

Nie w każdej sprawie

Statuujący prawo do niezależnego sądu art. 6 ust. 1 e.k.p.c. nie zapewnia obywatelom państw – stron konwencji drogi sądowej w każdej sprawie. Ocena tego, czy droga ta przysługuje, należy zatem do prawa wewnętrznego i spełnienia określonych kryteriów tak w prawie krajowym, jak i w świetle konwencji.

Pojęcia konwencyjne mają znaczenie autonomiczne, a zatem wymagają wykładni w pewnym oderwaniu od tego, jak je rozumiemy w prawie krajowym. Nie można ich zatem interpretować jako z góry odpowiadających – nawet tożsamych terminologicznie – pojęciom prawa wewnętrznego. Dotyczy to także konwencyjnego terminu „praw i zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym” (ang. civil rights and obligations). W tym zakresie istnieje już bogate orzecznictwo ETPC. Przy ocenie, czy istnieje „prawo” o charakterze cywilnym, oraz ustalaniu, czy jego ograniczenie ma charakter materialno prawny czy proceduralny, punktem wyjścia muszą być jednak przepisy prawa krajowego oraz to, jak są rozumiane w orzecznictwie sądów krajowych (np. wyrok z 28 sierpnia 1995 r. w sprawie Masson i Van Zon p. Niderlandom, skargi nr 15346/89 i 15379/89).