uprawnienia

Opiekunowie nie bez szans w walce o świadczenie pielęgnacyjne

Sąd administracyjny wydał orzeczenie korzystne dla osób dotkniętych negatywnymi skutkami braku publikacji orzeczeń trybunału. W jego ocenie nie może to stać na przeszkodzie do realizacji prawa do wznowienia postępowania

W ciągu ostatniego półtora roku Trybunał Konstytucyjny wydał cztery orzeczenia, w których stwierdzał niezgodność z konstytucją przepisów warunkujących otrzymywanie świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby opiekujące się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Problem w tym, że opiekunowie, którzy próbowali wznawiać postępowania w sprawach o to świadczenie, spotykają się z odmowami ze strony urzędników. Są one uzasadniane brakiem publikacji wyroków TK. Jednak takiego poglądu nie podzielił Wojewódzki Sąd Administracyjny (WSA) w Białymstoku.

Przedwczesna skarga

Co do zasady zgodnie z art. 145a ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1691), skargę o wznowienie postępowania w związku z wyrokiem TK wnosi się w ciągu miesiąca od dnia wejścia w życie tego orzeczenia. Tym dniem jest zaś najczęściej dzień ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw (chyba że sędziowie określą inny termin utraty mocy obowiązywania bezprawnych przepisów). Tymczasem ze względu na spór polityczny toczący się wokół trybunału orzeczenia trybunału nie trafiają do Dziennika Ustaw. Dlatego ośrodki pomocy społecznej, do których składane są skargi przez opiekunów, uznają, że w takiej sytuacji termin wskazany w k.p.a. nie zaczął jeszcze biec. Podobnie uważają samorządowe kolegia odwoławcze, bo również w ich opinii skargi są przedwczesne.

Inne stanowisko w tej kwestii przedstawił natomiast wspomniany WSA w Białymstoku w wyroku z 28 maja 2026 r. (sygn. akt II SA/Bk 69/26), który uchylił postanowienie kolegium o odmowie wznowienia postępowania. Jego zdaniem organ naruszył w ten sposób oczywiste prawo jednostki wynikające z art. 190 ust. 4 konstytucji do wzruszenia prawomocnych rozstrzygnięć wydanych na podstawie przepisów prawa uznanych za niekonstytucyjne. WSA dodał, że wykładnia przepisów ustawowych regulujących szczegółowe zasady i tryb wznowienia – w tym przypadku art. 145a k.p.a. – powinna zawsze uwzględniać konstytucyjny kontekst tego prawa, a tego zabrakło w rozpatrywanej sprawie.

Sąd podkreślił przy tym, że okoliczność zaniechania publikacji wyroków TK, stanowiąca konsekwencję uchwały podjętej przez Radę Ministrów w grudniu 2024 r., ma charakter powszechnie znany, ale nie może stanowić podstawy do odmawiania jednostce realizacji prawa do podważania decyzji wydanej na podstawie niekonstytucyjnych przepisów. Co więcej, WSA zaakcentował, że konstytucyjne prawa mogą być ograniczane wyłącznie na drodze ustawowej, więc nie może ich odebrać decyzja organu władzy wykonawczej, która nie jest poparta ustawowym przepisem kompetencyjnym.

Ponadto sąd, odnosząc się do argumentów SKO, jakoby obecna odmowa wznowienia postępowania nie pozbawiała opiekuna takiej możliwości po tym, gdy wyrok TK zostanie opublikowany, przypomniał, że systemowe zaniechanie publikacji orzeczeń jest zamierzeniem celowym i raczej długookresowym. W rezultacie skarżący nie ma gwarancji, że nastąpi to w najbliższej przyszłości.

Sąd po stronie obywatela

Zdaniem Grzegorza Rajskiego, radcy prawnego prowadzącego własną kancelarię, orzeczenie białostockiego sądu zawiera korzystną z punktu widzenia opiekunów osób niepełnosprawnych interpretację przepisów.

– WSA wyraźnie stanął po stronie ochrony praw obywateli, którzy odczuwają negatywne skutki zamieszania i niepewności w obrocie prawnym, wynikające z nieuznawania wyroków trybunału. Niemniej jest ono wiążące tylko w tej jednej sprawie – mówi Grzegorz Rajski.

Dodaje, że potrzebne jest rozwiązanie systemowe, bo nie każda osoba jest na tyle zdeterminowana do tego, aby dochodzić wznowienia postępowania na drodze sądowej, zwłaszcza że jest to długotrwały proces.

– Z punktu widzenia obywatela publikacja wydanego przez TK orzeczenia wydaje się tylko kwestią techniczną, ale w praktyce okazało się, że ma ona kluczowe znaczenie, bo jej brak stanowi barierę do wznowienia postępowania. Wyrok WSA wskazuje na możliwość jej pokonania w obecnej sytuacji – przekonuje Magdalena Januszewska, radca prawny, prowadząca własną kancelarię.

Dodaje, że przedstawiona w nim argumentacja może być istotna dla opiekunów, których sprawy wznowieniowe są w toku, bowiem mogą się na nią powoływać. Jednocześnie zwraca uwagę, że jest to orzeczenie nieprawomocne, więc niewykluczone, że SKO, które wydało zakwestionowane przez sąd postanowienie, zdecyduje się zaskarżyć je do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Co istotne, NSA miał już okazję wypowiedzieć się w kwestii dotyczącej prawa do wznowienia postępowania, gdy orzeczenie TK nie zostało opublikowane, tyle że w odniesieniu do procedury przewidzianej nie w przepisach k.p.a., tylko w ustawie z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 143). Przykładem tego jest postanowienie z 24 lutego br. (I OSK 1651/25), w którym NSA zajął stanowisko przeciwne do tego prezentowanego przez WSA w Białymstoku.

NSA uznał bowiem, że ogłoszenie wyroku TK w Dzienniku Urzędowym nie ma charakteru wyłącznie technicznego, lecz stanowi konstytucyjnie określony warunek jego wejścia w życie i wywołania skutków prawnych. Dlatego dopóki do tego nie dojdzie, nie ma podstaw do liczenia terminu na złożenie skargi o wznowienie postępowania. NSA dodał, że ogłoszenie wyroku na sali rozpraw trybunału nie może być utożsamiane z jego wejściem w życie. ©℗

Trybunał Konstytucyjny o świadczeniu pielęgnacyjnym

Michalina Topolewska