Jaki podatek przy nabyciu i sprzedaży akcji?

Z kolei wartość emisyjna jest to cena sprzedaży (inaczej określana też jako cena emisyjna) akcji, po której akcje sprzedaje się podczas zawiązania spółki lub przy podwyższeniu kapitału akcyjnego w drodze kolejnych emisji akcji przez spółkę akcyjną. Wartość emisyjna może być równa wartości nominalnej. Ma to miejsce przy zawiązaniu spółki niemającej charakteru spółki publicznej. Wartość emisyjna może się także różnić od wartości nominalnej, co ma miejsce w przypadku kolejnych emisji akcji. Różnica pomiędzy wartością emisyjną akcji a ich wartością nominalną zaliczana jest na zwiększenie kapitału zapasowego spółki.

Wartość giełdowa jest to cena akcji zrealizowana na giełdzie. Wartość ta wyznaczana jest przez kurs giełdowy akcji dopuszczonych do publicznego obrotu na warunkach określonych w ustawie - Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (u.p.p.w.). Jest to zatem cena, po której nabywane są na giełdzie akcje uprzednio wyemitowane przez spółkę akcyjną mającą status spółki publicznej.

Wprowadzenie papierów wartościowych do publicznego obrotu wymaga zgody Komisji Papierów Wartościowych i Giełd. Przez pojęcie „publiczny obrót papierami wartościowymi” ww. ustawa określa proponowanie nabycia lub nabywanie emitowanych w serii papierów wartościowych, z wykorzystaniem środków masowego przekazu albo w inny sposób, jeżeli propozycja skierowana jest do więcej niż 300 osób albo do nieoznaczonego adresata.

Nabycie akcji przez osoby fizyczne na giełdzie papierów wartościowych nie podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Również sprzedaż akcji na giełdzie przez osoby fizyczne, co do zasady, nie jest objęta tym podatkiem.

Zwolnienie podatkowe zostało ustanowione w art. 52 pkt 1 lit. b ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (u.p.d.o.f.). Zgodnie z tym przepisem do 31 grudnia 2003 r. ustawodawca zwolnił od podatku dochodowego dochody z odpłatnego zbycia papierów wartościowych, które są dopuszczone do publicznego obrotu papierami wartościowymi. Warunkiem skorzystania przez podatnika z tego zwolnienia jest, aby papiery wartościowe zostały nabyte na podstawie publicznej oferty lub na giełdzie papierów wartościowych, albo w regulowanym pozagiełdowym wtórnym obrocie publicznym bądź też na podstawie zezwolenia udzielonego w trybie art. 92 lub 93 u.p.p.w. Zwolnienie to nie ma jednak zastosowania, jeżeli sprzedaż papierów wartościowych jest przedmiotem działalności gospodarczej podatnika. W tym samym okresie z podatku zostały również zwolnione dochody uzyskane z realizacji praw wynikających z papierów wartościowych, o których mowa w art. 3 ust. 3 u.p.p.w.

W przepisie tym ustanowiono zatem przywilej podatkowy o charakterze czasowym, który wygaśnie 1 stycznia 2004 r., jeżeli ustawodawca nie dokona w tym zakresie nowelizacji.

Transakcje odnoszące się do akcji, które nie znajdują się w publicznym obrocie, podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym na ogólnych zasadach. Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych w katalogu źródeł przychodów wymienia m.in. kapitały pieniężne i prawa majątkowe (art. 10 ust. 1 pkt 7 u.p.d.o.f.). Za przychody z kapitałów pieniężnych ustawa uznaje natomiast należne, choćby nie zostały otrzymane, przychody z odpłatnego zbycia akcji (art. 17 pkt 6 u.p.d.o.f.).

Oprócz nabycia akcji na giełdzie papierów wartościowych osoby fizyczne mogą stać się właścicielami akcji zawierając umowę kupna-sprzedaży bądź uzyskując akcje w drodze darowizny lub spadku.

Ponadto pracownicy spółek akcyjnych mają możliwość nabywania części akcji na warunkach preferencyjnych. Akcje takie najczęściej są oferowane pracownikom w ramach planu nabycia akcji. Uczestnictwo w takim planie, a tym samym obliczenie należnej liczby preferencyjnych akcji, związane jest z okresem zatrudnienia w danym przedsiębiorstwie. Uprawnieni pracownicy mają prawo zakupu określonej liczby akcji po cenie niższej od ceny rynkowej. Różnica pomiędzy ceną rynkową a ceną nabycia najczęściej jest w takim przypadku pokrywana ze środków pracodawcy. Różnica ta stanowi dla pracownika przychód ze stosunku pracy. Zgodnie z art. 12 ust. 1 u.p.d.o.f. przychodem ze stosunku pracy jest bowiem m.in. wartość nieodpłatnych świadczeń, a także wartość świadczeń częściowo odpłatnych. Wartość takich świadczeń dla celów podatkowych określa się na podstawie cen rynkowych stosowanych w obrocie prawami tego samego rodzaju. W przypadku gdy akcje nabywane przez pracowników są notowane na giełdzie, w dniu nabycia akcji istnieje możliwość obliczenia ceny rynkowej wprost na podstawie notowań giełdowych. W tym też dniu pracownik uzyskuje przychód w wysokości różnicy pomiędzy ceną rynkową akcji a kwotą faktycznie zapłaconą.

Jeżeli akcje nie są przedmiotem publicznego obrotu, ale ujawniają zysk przypadający na jedną akcję, to powinien on być obliczony zgodnie z regulacjami zawartymi w Międzynarodowym Standardzie Rachunkowości nr 33. Za zysk (stratę netto) na jedną akcję należy uznać zysk (stratę netto) danego okresu po odjęciu dywidend uprzywilejowanych.

Należy jednak podkreślić, że skutków podatkowych nie wywołuje nabycie akcji w ramach prywatyzacji przedsiębiorstwa. Zasady nabywania akcji na warunkach preferencyjnych regulowała w poprzednich latach ustawa z 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 z późn.zm.). W art. 23 ust. 1 tej ustawy przewidziano, że akcje należące do Skarbu Państwa są zbywane w następującym trybie:

- w drodze przetargu,

- na podstawie oferty ogłoszonej publicznie,

- w wyniku rokowań podjętych na podstawie publicznego zaproszenia.

Szczególny tryb nabycia akcji przewidziano jednak dla pracowników. Pracownikom przedsiębiorstwa państwowego przekształconego w spółkę przysługiwało bowiem prawo zakupu na zasadach preferencyjnych do 20 proc. ogólnej liczby akcji tej spółki należących do Skarbu Państwa. Pracownicy zachowywali także prawo do nabywania i obejmowania dalszych akcji na zasadach ogólnych. Udostępnienie akcji pracownikom na zasadach preferencyjnych następowało nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od chwili udostępnienia pierwszych akcji na zasadach ogólnych. Uprawnienia pracowników do zakupu akcji na zasadach preferencyjnych nie były bezterminowe. Wygasały bowiem po upływie roku od chwili udostępnienia tych akcji pracownikom. Akcje, które były zbywane na zasadach preferencyjnych, sprzedawano pracownikom po cenie obniżonej o połowę w stosunku do ceny ustalonej dla osób fizycznych (obywateli polskich), oferowanej w pierwszym dniu sprzedaży. Cena ta nie podlegała zmianie przez cały okres zakupu.

Z preferencyjnego zakupu akcji na warunkach przewidzianych dla pracowników mogli również korzystać producenci rolni na trwale związani z przedsiębiorstwem poprzez kontraktację lub kooperację.

Należy więc zauważyć, że nabycie akcji na zasadach preferencyjnych dokonywane było na mocy tej ustawy w innym trybie niż w drodze oferty publicznej. Takie też stanowisko wyraziło Ministerstwo Finansów w piśmie z 6 września 1996 r. (znak PO 2/11-01201/96 - Biuletyn Skarbowy Ministerstwa Finansów 6/1996).

Mimo że osoby fizyczne mogą do dnia dzisiejszego posiadać nie sprzedane akcje nabyte na mocy tej ustawy, to należy pamiętać, że przepisy tego aktu prawnego utraciły moc w 1997 r.

Od 1997 r. zaczęła obowiązywać ustawa z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, w której przewidziano, że uprawnionym pracownikom przysługuje prawo do nieodpłatnego nabycia do 15 proc. akcji spółki należących do Skarbu Państwa według stanu sprzed zbycia pierwszych akcji na zasadach ogólnych określonych w tej ustawie.

Łączna wartość nominalna akcji przeznaczonych do nieodpłatnego nabycia przez uprawnionych pracowników nie może jednak przekroczyć iloczynu liczby uprawnionych pracowników oraz kwoty osiemnastu średnich wynagrodzeń miesięcznych w sektorze przedsiębiorstw, bez wypłat z zysku, obliczonych z okresu sześciu miesięcy poprzedzających miesiąc, w którym Skarb Państwa zbył pierwsze akcje na zasadach ogólnych.

Akcje zbywane są nieodpłatnie w grupach wyodrębnionych ze względu na okresy zatrudnienia uprawnionych pracowników w komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym i w spółce powstałej w wyniku komercjalizacji danego przedsiębiorstwa państwowego. Nieodpłatne zbycie na rzecz uprawnionych pracowników następuje w formie pisemnej pod rygorem nieważności.

Pracownikami uprawnionymi do nabycia akcji są:

- osoby będące w dniu wykreślenia z rejestru komercjalizowanego przedsiębiorstwa państwowego pracownikami tego przedsiębiorstwa lub osoby będące pracownikami przedsiębiorstwa państwowego w dniu zawarcia umowy rozporządzającej przedsiębiorstwem poprzez jego wniesienie do spółki,

- osoby fizyczne, które w dniu wykreślenia komercjalizowanego przedsiębiorstwa państwowego z rejestru przedsiębiorców, lub osoby fizyczne, które w dniu zawarcia umowy rozporządzającej przedsiębiorstwem poprzez jego wniesienie do spółki były stroną umowy o zarządzanie przedsiębiorstwem państwowym, zawartej na podstawie przepisów rozdziału 8a ustawy z 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (j.t. Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 z późn.zm.),

- osoby, które przepracowały co najmniej dziesięć lat w komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym lub w przedsiębiorstwie, które zostało sprywatyzowane poprzez wniesienie do spółki, a rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło wskutek przejścia na emeryturę lub rentę albo z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw,

- osoby, które po przepracowaniu dziesięciu lat w przedsiębiorstwie państwowym podlegającym prywatyzacji zostały przejęte przez inne zakłady pracy w trybie art. 23¹ kodeksu pracy.

Prawo do nieodpłatnych akcji przysługuje na mocy nowej ustawy także rolnikom lub rybakom. Mogą oni nabyć do 15 proc. akcji spółki należących do Skarbu Państwa, według stanu sprzed zbycia pierwszych akcji na zasadach ogólnych. Każdemu rolnikowi i rybakowi przysługuje prawo nabycia akcji w równej liczbie. Rolnicy i rybacy mają prawo do nabycia akcji nie więcej niż w dwóch spółkach.

Pracownicy, którzy są uprawnieni, oraz rolnicy i rybacy mogą skorzystać z prawa do nabycia akcji nieodpłatnie, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od dnia wpisania spółki do rejestru złożą pisemne oświadczenie o zamiarze nabycia akcji. Niezłożenie oświadczenia w tym terminie powoduje utratę prawa do nieodpłatnego nabycia akcji. Prawo to powstaje po upływie trzech miesięcy od dnia zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na zasadach ogólnych i wygasa z upływem dwunastu miesięcy od dnia powstania tego prawa.

Akcje nabyte nieodpłatnie przez uprawnionych pracowników oraz przez rolników i rybaków nie mogą być przedmiotem obrotu przed upływem dwóch lat od dnia zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na zasadach ogólnych, z tym że akcje nabyte przez pracowników pełniących funkcję członków zarządu spółki - przed upływem trzech lat od dnia zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na zasadach ogólnych.

Biorąc powyższe pod uwagę, należy uznać, iż nabycie przez osoby fizyczne akcji w ramach prywatyzacji jest przysługującym z mocy prawa uprawnieniem. Nie jest to jednocześnie nabycie papierów wartościowych w obrocie publicznym. Korzystanie przez osoby fizyczne z tego rozwiązania nie podlega jednak opodatkowaniu podatkiem dochodowym z tytułu nabycia akcji w cenie mniejszej od ceny rynkowej. Ministerstwo Finansów w piśmie z 6 lipca 1993 r. (znak PO 2/2-8010-01071/93) uznało, że cena akcji ustalona na zasadach preferencyjnych jest ceną faktyczną. Oznacza to, iż stosowana przy zakupie akcji obniżka ceny (ulga) nie stanowi przychodu w rozumieniu art. 12 u.p.d.o.f. Stanowisko to zostało również utrzymane w piśmie Ministerstwa Finansów z 6 września 1996 r. (znak PO 2/11-01201/96 - Biuletyn Skarbowy Ministerstwa Finansów 6/1996).

Przychodem pracownika dla celów podatkowych nie będzie także nieodpłatne udostępnienie akcji zgodnie z przepisami ustawy o narodowych funduszach inwestycyjnych. W myśl art. 46 ust. 2 tej ustawy, w chwili wniesienia przez Skarb Państwa akcji spółki do funduszu do 15 proc. akcji tej spółki zostaje nieodpłatnie udostępnionych pracownikom zatrudnionym w przedsiębiorstwie państwowym przekształconym w spółkę w dniu wykreślenia z rejestru przedsiębiorstw państwowych. Udostępnienie tych akcji nie wynika z decyzji pracodawcy, lecz z mocy prawa. Pracownik, który otrzymał bezpłatne akcje spółek wnoszone przez Skarb Państwa do narodowych funduszy inwestycyjnych, nie jest więc zobowiązany do zapłaty podatku z tego tytułu. Takie też stanowisko zajęło Ministerstwo Finansów w pismach z 15 lutego 1996 r. (znak PO 2/11-077/96 - Glosa 4/1997) oraz z 15 marca 1996 r. (znak PO 2/11-370-079/96 - Biuletyn Skarbowy Ministerstwa Finansów 5/1996).

Opodatkowaniu podatkiem dochodowym będzie jednak podlegał dochód osiągnięty ze sprzedaży akcji nabytych przez pracowników na zasadach preferencyjnych. Dla opodatkowania sprzedaży nie ma znaczenia, czy akcje znajdują się w obrocie giełdowym. Nie jest także istotne, w jaki sposób akcje zostają sprzedane. Do zastosowania zwolnienia podatkowego, o którym mowa w art. 52 pkt 1 lit. b u.p.d.o.f., decydujące znaczenie ma bowiem sposób nabycia akcji, a nie forma ich sprzedaży.

Może się jednak zdarzyć, że pracownik, który nabył akcje po preferencyjnej cenie, a następnie dokonał ich sprzedaży, uzyskuje przychód i dochód w dwóch momentach. Pierwszy przychód i dochód do opodatkowania wystąpi z chwilą nabycia akcji. Przychodem tym będzie różnica pomiędzy wartością rynkową a ceną faktycznie zapłaconą. Kolejny przychód (i jednocześnie ewentualny dochód) wystąpi w momencie sprzedaży akcji. Przychodem będzie w tym przypadku różnica między ceną sprzedaży a ceną nabycia. Dochodem z tego tytułu będzie różnica pomiędzy ceną sprzedaży a kosztami nabycia związanymi ze sprzedażą.

Podatnik, który uzyskuje dochody ze sprzedaży akcji nie zwolnionych od podatku, jest zobowiązany do samodzielnego obliczenia zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych. Dochód ze sprzedaży akcji podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym na mocy art. 44 ust. 8 pkt 1 u.p.d.o.f. Obowiązku obliczenia podatku nie można w tym przypadku przerzucić na płatnika, gdyż bank nie został wskazany w ustawie podatkowej jako płatnik podatku dochodowego z tego tytułu.

Podatnicy, którzy osiągają dochody z odpłatnego zbycia akcji, są zobowiązani do wpłacania zaliczki miesięcznej w wysokości 19 proc. osiągniętego dochodu za miesiące, w których uzyskali dochód ze sprzedaży akcji. Wpłata zaliczki powinna nastąpić w terminie do 20. dnia następnego miesiąca za miesiąc poprzedni. Za grudzień zaliczkę wpłaca się w terminie złożenia zeznania podatkowego. Dodatkowo w terminach płatności zaliczek podatnicy są zobowiązani składać urzędom skarbowym deklarację PIT-13 o wysokości uzyskanego dochodu.

Do obliczenia dochodu ze sprzedaży akcji podlegającego opodatkowaniu niezbędne jest ustalenie - obok przychodu - także wielkości kosztów uzyskania tego przychodu. Zgodnie z art. 22 ust. 1 u.p.d.o.f. kosztami uzyskania przychodów z poszczególnego źródła są wszelkie koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 23 u.p.d.o.f. W art. 23 ust. 1 pkt 38 u.p.d.o.f wskazano natomiast, że nie uważa się za koszt uzyskania przychodu wydatków na objęcie lub nabycie akcji w spółce. Wydatki takie są jednak kosztem uzyskania przychodu przy ustalaniu dochodu z odpłatnego zbycia tych akcji. Ustawa podatkowa nie wskazuje jednak, jakie wydatki należy uznać za koszty związane z nabyciem akcji.

W przypadku akcji, które zostały uzyskane przez pracownika prywatyzowanego przedsiębiorstwa bezpłatnie, podatnik nie poniósł żadnych kosztów zakupu. Podobnie w przypadku zwiększenia przez spółkę kapitału akcyjnego z czystego zysku lub innych funduszy nie wystąpią koszty nabycia takich akcji. W przypadku sprzedaży należy więc przyjąć, że przychód może być równy dochodowi. Z kolei przy sprzedaży akcji nabytych na warunkach preferencyjnych dochodem może być różnica pomiędzy przychodem a kwotą nominalną, za którą pracownik nabył akcje. Przepisy podatkowe nie przewidują jakiejkolwiek możliwości waloryzacji ceny zakupu. Ministerstwo Finansów w pismach z 15 lutego 1996 r. (znak PO 2/11-077/96 - Glosa 4/1997), z 16 maja 1997 r. (znak PO 2/AS-0529-3086/97 - Biuletyn Skarbowy Ministerstwa Finansów 2/1998) oraz z 25 sierpnia 1997 r. (znak PO 5/AMR-5807-10378/97) uznało, że w przypadku przychodu ze sprzedaży akcji do kosztów uzyskania tego przychodu zalicza się wszelkie poniesione przez podatnika koszty związane z zakupem i sprzedażą akcji, tj. koszty nabycia akcji, opłatę notarialną, opłatę skarbową, prowizję biura maklerskiego oraz koszty udzielonego pełnomocnictwa.

Dochód osiągnięty ze sprzedaży akcji podlega kumulacji z dochodami osiągniętymi w danym roku podatkowym z innych źródeł. Podatnik, który osiągnął dochód z tytułu sprzedaży akcji i odprowadził należną zaliczkę na podatek dochodowy, jest zobowiązany po zakończeniu roku podatkowego złożyć zeznanie podatkowe, w którym oprócz innych przychodów, kosztów, dochodu i pobranych zaliczek uwzględni przychód, koszty, dochód i zaliczkę podatkową obliczone z tytułu zbycia akcji. Suma osiągniętego przez podatnika dochodu opodatkowana będzie na zasadach ogólnych, tj. według skali podatkowej. Może się zatem zdarzyć, że z uwagi na dochody osiągnięte ze sprzedaży akcji podatnik przekroczy kolejny próg skali.

„Akcje banku nabyte przez pracowników w procesie prywatyzacji nie spełniają przesłanek określonych w art. 52 pkt 1 u.p.d.o.f. Bezpodstawne jest zatem żądanie zwrotu podatku zapłaconego od dochodu ze sprzedaży akcji kupionych przez pracowników na preferencyjnych warunkach w związku z prywatyzacją tego banku”.

„Akcje Banku Handlowego w Warszawie S.A. nabyte przez pracowników tego banku w procesie jego prywatyzacji nie spełniają przesłanek określonych w art. 52 pkt 1 u.p.d.o.f. do zwolnienia sprzedaży tych akcji od podatku dochodowego”.

„Jedynie nabycie akcji prywatyzowanych przedsiębiorstw państwowych w trybie art. 23 ustawy z 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 51, poz. 298 z późn.zm.) spełnia wymóg nabycia w drodze publicznej oferty. Natomiast zgodnie z uregulowaniem zawartym w art. 24 tej ustawy pracownikowi prywatyzowanego przedsiębiorstwa państwowego przysługuje ustawowe prawo zakupu określonej ilości akcji na zasadach preferencyjnych. Zakup tego rodzaju akcji nie następuje w drodze oferty czy rokowań pomiędzy zbywcą akcji a pracownikiem, którego uprawnienie do zakupu akcji na określonych warunkach wynika z przepisów prawa”.

„Akcje pracownicze, które nie zostały nabyte na podstawie oferty publicznej, nie spełniają warunku zwolnienia ich sprzedaży od podatku dochodowego od osób fizycznych”.

Oprócz sprzedaży akcji na giełdzie papierów wartościowych osoby fizyczne mogą również zbyć akcje zawierając cywilną umowę kupna-sprzedaży. W tym samym trybie można także wejść w posiadanie akcji, będąc nabywcą w zawieranej umowie.

Stosownie do art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych (u.p.c.c.) podatkowi temu podlegają umowy sprzedaży oraz zamiany praw majątkowych. Obowiązek podatkowy w podatku od czynności cywilnoprawnych powstaje, co do zasady, z chwilą dokonania określonej czynności cywilnoprawnej. Obowiązek podatkowy może także powstać z chwilą powołania się na okoliczność dokonania czynności cywilnoprawnej - jeżeli podatnik nie złożył deklaracji w sprawie tego podatku w terminie 5 lat od końca roku, w którym upłynął termin płatności. Rozwiązanie takie ma jednak zastosowanie tylko wówczas, gdy którakolwiek ze stron po upływie tego terminu powołuje się przed organami podatkowymi lub organami kontroli skarbowej na okoliczność dokonania czynności. W takim przypadku obowiązek podatkowy powstaje w stosunku do podatnika, który powołał się na okoliczność dokonania czynności. Obowiązek podatkowy w podatku od czynności cywilnoprawnych ciąży solidarnie na stronach tych czynności. Oznacza to, że organ podatkowy może domagać się należnej zapłaty od każdej strony, która będzie wskazana w umowie.

Podstawę opodatkowania przy sprzedaży akcji stanowi wartość rynkowa tych akcji. Natomiast przy dokonywaniu zamiany - podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa tego prawa majątkowego, od którego przypada wyższy podatek.

Wartość rynkowa przedmiotu czynności cywilnoprawnej określana jest na podstawie przeciętnych cen stosowanych w danej miejscowości w obrocie rzeczami tego samego rodzaju i gatunku, z uwzględnieniem ich stanu i stopnia zużycia, oraz w obrocie prawami majątkowymi tego samego rodzaju, z dnia dokonania tej czynności. Nie dokonuje się w tym przypadku żadnych odliczeń długów i ciężarów. Może się jednak zdarzyć, że strony czynności cywilnoprawnej nie określiły wartości przedmiotu tej czynności lub wartość określona przez strony nie odpowiada, według oceny organu podatkowego, wartości rynkowej. W takim przypadku organ podatkowy wzywa strony do ponownego określenia tej wartości w terminie nie krótszym niż 14 dni od dnia doręczenia wezwania. Organ podatkowy podaje jednocześnie wartość według własnej, wstępnej oceny.

Określenie podstawy opodatkowania przy sprzedaży akcji jest zatem odmiennie uregulowane w ustawie o podatku od czynności cywilnoprawnych oraz w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Stawka podatku od umowy sprzedaży akcji wynosi 1 proc. Taka sama stawka procentowa została przewidziana w odniesieniu do umów zamiany praw majątkowych.

Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych przyjmuje zasadę tzw. samoobliczenia podatku przez podatnika. Oznacza to, że podatnik jest zobowiązany, bez wezwania organu podatkowego, złożyć deklarację w sprawie podatku od czynności cywilnoprawnych oraz obliczyć i wpłacić należny podatek w terminie 14 dni od dnia powstania obowiązku podatkowego. Natomiast w sytuacji, gdy czynność cywilnoprawna jest dokonywana w formie aktu notarialnego, notariusz jako płatnik oblicza, pobiera oraz wpłaca podatek od czynności cywilnoprawnych do właściwego urzędu skarbowego. Osoba zobowiązana do obliczenia i zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych jest także zobowiązana do złożenia właściwemu urzędowi skarbowemu deklaracji w terminie 14 dni od dnia powstania obowiązku podatkowego. Deklaracja ta została oznaczona symbolem PCC-1.

Organem podatkowym właściwym miejscowo w sprawach podatku od czynności cywilnoprawnych od przeniesienia praw majątkowych jest urząd skarbowy właściwy ze względu na miejsce zamieszkania (siedzibę) nabywcy.

Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych przewiduje także zwolnienie podatkowe dotyczące sprzedaży akcji. Zwolnienie obejmuje sprzedaż papierów wartościowych domom maklerskim i bankom prowadzącym działalność maklerską, a także sprzedaż papierów wartościowych, która jest dokonywana za pośrednictwem domów maklerskich.

Nabycie akcji w drodze spadku bądź darowizny przez osoby fizyczne podlega, co do zasady, podatkowi od spadków i darowizn. Z kolei dochód osiągnięty ze sprzedaży takich akcji podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach ogólnych.

Podatek od spadków i darowizn opłacają osoby fizyczne wtedy, gdy wartość darowizny lub spadku przekracza tzw. kwoty wolne od podatku. Zgodnie z przepisami ustawy o podatku od spadków i darowizn opodatkowaniu podlega nabycie przez nabywcę, od jednej osoby, własności rzeczy i praw majątkowych o czystej wartości przekraczającej:

- 9057 zł - jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do I grupy podatkowej,

- 6838 zł - jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do II grupy podatkowej,

- 4607 zł - jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do III grupy podatkowej.

Jeszcze wyższy próg zwolnienia, od którego nie płaci się podatku od spadków i darowizn, występuje wtedy, gdy otrzymane akcje zostaną przeznaczone na cele mieszkaniowe obdarowanego. Zwolnione od podatku jest bowiem nabycie w drodze darowizny pieniędzy lub innych rzeczy przez osobę zaliczoną do I grupy podatkowej, jeżeli nabycie to nie przekracza kwoty 9057 zł od jednego darczyńcy, a od wielu darczyńców łącznie nie więcej niż 18 114 zł w okresie 5 lat od daty pierwszej darowizny. Pieniądze te lub rzeczy muszą jednak zostać przez obdarowanego przeznaczone na wkład budowlany lub mieszkaniowy do spółdzielni, budowę lokalu w małym domu mieszkalnym, budowę domu jednorodzinnego albo nabycie lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość.

Jeżeli nabycie własności rzeczy i praw majątkowych od tej samej osoby następuje więcej niż jeden raz, to do wartości rzeczy i praw majątkowych ostatnio nabytych dolicza się także wartość rzeczy i praw majątkowych nabytych od tej osoby lub po tej samej osobie w okresie 5 lat poprzedzających rok, w którym nastąpiło ostatnie nabycie. W takim przypadku z podatku obliczonego od łącznej wartości nabytych rzeczy i praw majątkowych potrąca się podatek przypadający od opodatkowanych poprzednio nabytych rzeczy i praw majątkowych. Wynikająca z obliczenia nadwyżka podatku nie podlega jednak ani zaliczeniu na poczet innych podatków, ani zwrotowi.

Wysokość podatku od spadków i darowizn ustala się w zależności od grupy podatkowej, do której zaliczony jest nabywca. Zaliczenie do grupy podatkowej następuje według osobistego stosunku nabywcy do osoby, od której lub po której zostały nabyte rzeczy i prawa majątkowe. Do poszczególnych grup podatkowych zalicza się:

- do grupy I - małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów,

- do grupy II - zstępnych rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępnych i małżonków pasierbów, małżonków rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonków rodzeństwa małżonków, małżonków innych zstępnych,

- do grupy III - innych nabywców.

Za rodziców w rozumieniu ustawy o podatku od spadków i darowizn uważa się również przysposabiających, a za zstępnych także przysposobionych i ich zstępnych.

Dochodem ze sprzedaży akcji nabytych w drodze darowizny jest różnica pomiędzy przychodem uzyskanym ze sprzedaży a kosztami jego uzyskania. W przypadku akcji nabytych w drodze darowizny kosztami tymi są wyłącznie wydatki związane ze sprzedażą akcji. Z całą pewnością należy uznać, iż przy nabyciu akcji w drodze darowizny element wydatku lub kosztu nabycia samych akcji nie występuje. Takie też stanowisko prezentuje aktualnie Ministerstwo Finansów w pismach z 19 sierpnia 1997 r. (znak PO 2/HD- -499/97/01), z 25 sierpnia 1997 r. (znak PO 5/AMR-5807-01378/97) oraz z 17 grudnia 1998 r. (PB 5/RM-5940-01939/98). Początkowo jednak Ministerstwo Finansów stało na stanowisku, iż dochodem ze sprzedaży akcji uzyskanych w drodze darowizny jest różnica między ceną sprzedaży a wartością darowanych akcji przyjętą dla celów opodatkowania podatkiem od spadków i darowizn z momentu zawarcia umowy darowizny. Taka interpretacja została przedstawiona w pismach z 24 lutego 1997 r. (znak PO 2/HD- -499/97/0101) oraz z 27 maja 1997 r. (znak PO 2/AS-2455/0427/97). W późniejszym okresie Ministerstwo Finansów wycofało się jednak w zakresie kosztów z tej interpretacji.

„Za koszty uzyskania przychodu ze sprzedaży akcji otrzymanych w drodze darowizny mogą być uznane jedynie wydatki poniesione przez podatnika przy umowie sprzedaży”.

„Za koszty uzyskania przychodu ze sprzedaży akcji otrzymanych w drodze darowizny mogą być uznane jedynie wydatki poniesione przy umowie sprzedaży. Dochód uzyskany ze sprzedaży akcji nie podlega wyłączeniu od podatku dochodowego na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, bowiem unormowanie to dotyczy przychodu innego rodzaju, a mianowicie przychodu uzyskanego w drodze spadku lub wykonania umowy darowizny. Nie zachodzi także w sprawie podwójne opodatkowanie, o którym można by mówić wówczas, gdy kwota z jednego źródła przychodu byłaby opodatkowana dwa razy, dwoma różnymi podatkami”.

„Za koszty uzyskania przychodu ze sprzedaży akcji otrzymanych w drodze darowizny mogą być uznane jedynie wydatki poniesione przez podatnika przy umowie sprzedaży, gdyż wydatków na objęcie akcji podatnik nie poniósł. Żaden z przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych nie daje podstaw do uznania kwoty stanowiącej równowartość akcji w dacie umowy darowizny za koszty uzyskania przychodu w wyniku dokonanego następnie odpłatnego przeniesienia własności tych akcji”.

Należy zatem pamiętać, iż z chwilą uzyskania przez osobę fizyczną dochodu ze sprzedaży akcji nabytych w drodze spadku lub darowizny podatek oblicza się według skali podatkowej obowiązującej w podatku dochodowym. Dochód taki podlega również połączeniu z innymi dochodami w zeznaniu podatkowym. Wolny od podatku jest jednak dochód uzyskany ze zbycia akcji otrzymanych w drodze spadku albo darowizny w części, która odpowiada kwocie zapłaconego podatku od spadków i darowizn. Tak więc dochód do opodatkowania uzyskany ze sprzedaży akcji nabytych w takim trybie ulega dodatkowo pomniejszeniu o zapłacony przez osobę fizyczną podatek od spadków i darowizn. Podatek ten należy zatem potraktować tak jak koszt uzyskania przychodu i pomniejszyć podstawę obliczenia należnego podatku dochodowego. Dopiero tak ustalony dochód będzie podlegał opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Sprzedaż akcji jako papierów wartościowych może także podlegać przepisom ustawy o podatku od towarów i usług. W sytuacji gdy sprzedaż akcji będzie realizowana przez podatnika VAT w ramach usług finansowych, czynność taka będzie zwolniona od podatku na mocy art. 7 ust. 1 pkt 2 ustawy o VAT. Należy jednak pamiętać, że prawo przysługujące posiadaczom akcji nie jest towarem w rozumieniu przepisów tej ustawy.

• • •

Obrót przez osoby fizyczne papierami wartościowymi, jakimi są akcje, został obciążony przez ustawodawcę różnymi podatkami. Może zatem wystąpić sytuacja, iż ta sama osoba fizyczna zapłaci:

- z tytułu nabycia akcji - podatek od spadków i darowizn,

- z chwilą sprzedaży tych akcji - podatek od czynności cywilnoprawnych,

- w momencie osiągnięcia dochodu ze sprzedaży tych samych akcji - podatek dochodowy od osób fizycznych według progresywnej skali podatkowej.

Dochód uzyskany ze sprzedaży akcji może także przyczynić się do konieczności zapłacenia wyższego podatku dochodowego od łącznej sumy osiągniętych dochodów w danym roku. Z tego też względu element właściwego planowania podatkowego w takiej sytuacji wydaje się być bardzo istotny.