Personel i Zarządzanie 10/2005 z 01.10.2005 [dodatek: Personel i Zarządzanie, str. 74]
Data publikacji: 24.09.2005
W imieniu spółki
W polskich przedsiębiorstwach, zwłaszcza w spółkach kapitałowych, w których ustanowiono wieloosobowy zarząd, często zdarzają się nieporozumienia wynikające z mylenia spraw związanych z zarządzaniem - czyli sferą decyzji wewnętrznych w jednostce organizacyjnej mającej status pracodawcy - z czynnościami prawnymi - czyli m.in. sferą reprezentacji tej jednostki w kwestiach pracowniczych. Wskutek niewłaściwego reprezentowania spółki nieważnych jest wiele umów o pracę. Dlatego tak istotna jest odpowiedź na pytanie: kto w firmie ma prawo dokonywać czynności prawnych? - a także: kto może reprezentować spółkę za zewnątrz?
Andrzej Patulski
Autor jest profesorem na Wydziale Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, radcą prawnym, konsultantem i wykładowcą w firmie Orłowski - Patulski Sp. z o.o.
Kontakt: prawo@orlowski-patulski.pl
Pojęcie czynności w sprawach z zakresu prawa pracy zawarte w art. 31 § 1 Kodeksu pracy jest pojemną kategorią, obejmującą zarówno czynności prawne, jak i te, które dotyczą zarządzania. Regulacja wprowadzona w 1996 roku zerwała z anachronicznym pojęciem jednoosobowego kierownika zakładu pracy, uwzględniając różnorodny, niekiedy skomplikowany status organizacyjno-prawny podmiotów zatrudniających pracowników, których wewnętrzna struktura decyduje o legitymacji poszczególnych osób lub organów do dokonywania czynności prawnych i faktycznych w sprawach z zakresu prawa pracy. Jednakże unormowanie to stanowiąc, iż „za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba”, nie przesądza, czy dana sprawa ma dokładnie organizacyjny charakter, czy też jest czynnością prawną.
Rodzaje czynności prawnych dotyczących stosunku pracy
Pojęcie czynności prawnych wykształciło się w prawie cywilnym jako określenie działań zmierzających do powstania, zmiany lub zniesienia stosunku prawnego. Czynności prawne dotyczące stosunku pracy można podzielić na:
• jednostronne - na przykład wypowiedzenie umowy o pracę, warunków pracy lub płacy, rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia;
• dwustronne - na przykład zawarcie umowy o pracę, rozwiązanie umowy o pracę na mocy porozumienia stron, zmiana jej warunków na mocy porozumienia stron.
Należy odróżnić od czynności prawnych zdarzenia tylko zewnętrznie do nich podobne, nie związane z istotą stosunku pracy, lecz służące realizacji wynikających z niego praw i obowiązków - zwane niekiedy w literaturze oświadczeniami wiedzy. Przykładowo będą to decyzje dotyczące:
• likwidacji stanowiska pracy,
• czasowego powierzenia pracownikowi wykonywania innej pracy niż umówiona,
• wymierzenia kary porządkowej,
• wydania świadectwa pracy,
• udzielenia urlopu i odwołania z niego,
• podpisania delegacji służbowej,
• wydania polecenia służbowego.
Należy pamiętać, iż nie ma żadnych przeszkód prawnych, aby uchwałą zarządu lub na przykład w regulaminie zarządu - przyznać jego prezesowi określony zakres spraw do samodzielnego prowadzenia, w tym sprawy związane z planowaniem urlopów wypoczynkowych.
Ponadto, ze względu na dobre obyczaje i potrzebę współpracy pomiędzy zarządem a radą nadzorczą, należy z odpowiednim wyprzedzeniem informować tę radę o terminach urlopów członków zarządu.
Sposoby reprezentacji spółki na zewnątrz
Reprezentowania spółki przez jej zarząd na zewnątrz nie można więc mieszać z decyzjami związanymi z zarządzaniem jej majątkiem i prowadzeniem działalności.1 Sfera reprezentacji dotyczy przede wszystkim czynności prawnych, choć w świetle orzeczenia Sądu Najwyższego z 29 listopada 1991 roku (III CZP 125/91) - sposób łącznej reprezentacji przez dwóch członków zarządu albo jednego członka zarządu i prokurenta odnosi się także do wszczęcia i prowadzenia sądowego postępowania cywilnego, chyba że umowa spółki reguluje odmiennie sposób reprezentacji spółki przez zarząd wieloosobowy.
1. Członkowie zarządu i prokurent
Zgodnie zatem z art. 205 § 1 (373 § 1) Kodeksu spółek handlowych, jeżeli zarząd spółki jest wieloosobowy, a umowa (statut) spółki nie zawierają żadnych postanowień w tym względzie, do składania oświadczeń i podpisywania w imieniu spółki wymagane jest współdziałanie dwóch członków zarządu albo też jednego członka zarządu łącznie z prokurentem. Oczywiście nie wyłącza to ustanowienia prokury jednoosobowej i nie ogranicza na zewnątrz praw prokurentów wynikających z przepisów o prokurze - pełnomocnictwie handlowym (art. 205 § 3 i art. 373 § 3 k.s.h.).
2. Prezes jednoosobowo
Można niekiedy spotkać się z praktyką udzielania prezesowi zarządu spółki upoważnienia do czynności w sprawach z zakresu prawa pracy. W sferze reprezentacji, w przypadku zarządu wieloosobowego, takie jednoosobowe dokonywanie czynności prawnych - w tym w sprawach ze stosunku pracy - musi wyraźnie wynikać z umowy (statutu) spółki. Uchwała zarządu spółki bądź pełnomocnictwo udzielone prezesowi zarządu przez pozostałych członków zarządu do samodzielnego dokonywania czynności prawnych (w tym ze stosunku pracy) będzie w tym względzie nieważne z mocy prawa (ex lege).
Orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuszcza jednak pewne odstępstwa w stosunku do zasad wynikających z kodeksu spółek handlowych.
3. Rada nadzorcza lub pełnomocnik
Należy pamiętać, że zasada reprezentacji spółki przez jej zarząd nie dotyczy umów, tudzież sporów pomiędzy członkami zarządu a spółką. W takim przypadku spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników, czy walnego zgromadzenia (art. 210 i 379 k.s.h.).
Uwaga
Skutkiem braku właściwej reprezentacji spółki jest tzw. nieważność bezwzględna umowy, co oznacza, że ta umowa nie ma mocy prawnej bez możliwości jej potwierdzenia późniejszymi działaniami stron.
4. Pełnomocnicy i prokurenci
Przepisy art. 204, 205, 372 i 373 k.s.h., normując kwestie tzw. reprezentacji organicznej (poprzez organy spółki) nie ograniczają w żaden sposób reprezentowania spółki przez prawidłowo ustanowionych prokurentów bądź pełnomocników. Członkowie zarządu działając łącznie mogą ustanowić bowiem osoby trzecie zarówno w charakterze prokurentów, jak i pełnomocników w rozumieniu kodeksu cywilnego:
• ogólnych, do określonego rodzaju czynności,
• do poszczególnych czynności oraz
• procesowych.
Oznacza to, że decentralizacja sfery reprezentacji na pozostałą kadrę kierowniczą może nastąpić poprzez udzielenie osobie wchodzącej w jej skład prokury (jednoosobowej lub łącznej) bądź pisemnego pełnomocnictwa (art. 109 oraz art. 98 i następne k.c.).
Decentralizacja uprawnień do czynności z zakresu prawa pracy
Inaczej jest w przypadku zarządzania przedsiębiorstwem spółki czy innym podmiotem prawno-gospodarczym - rozumianym jako zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych zgodnie z art. 551 k.c. do realizacji określonych zadań gospodarczych - z uwzględnieniem zasobów majątkowych i ludzkich.2 Nie ma tu żadnych przeszkód prawnych, aby uchwałą walnego zgromadzenia, rady nadzorczej lub zarządu lub na przykład w regulaminie zarządu przyznać członkom zarządu określone sprawy, także z zakresu prawa pracy, do samodzielnego prowadzenia (art. 371 § 6 k.s.h.).
Decentralizacja decyzji dotyczących zarządzania na pozostałą kadrę kierowniczą odbywa się zazwyczaj w formie regulaminu organizacyjnego przypisującego określone zakresy spraw (czynności) do stanowiska, bez względu na to, kto jest na nim aktualnie zatrudniony. Niestety, nie zawsze do niej dochodzi w polskich przedsiębiorstwach. Ograniczanie kierownikom prawa podejmowania samodzielnych decyzji jest przejawem braku zaufania do podwładnych i przywiązania do ręcznego sterowania z okresu gospodarki nakazowo-rozdzielczej.
1. Zobacz: A. W. Wiśniewski, „Prawo o spółkach. Podręcznik Praktyczny”, t. 3, TWIGGER, Warszawa 1993, s. 179 i następne.
2. M. Wojtunik, B. Draczyński, „Zarządzanie holdingiem i grupą kapitałową”, ODDK, Gdańsk 1997, s. 12 i następne.
POTRZEBUJESZ POMOCY?