Jak naliczać opłaty za korzystanie z przystanków

Organizatorem transportu zbiorowego (publicznego) są przede wszystkim jednostki samorządu terytorialnego (JST; art. 4 ust. 1 pkt 9 ustawy z 16 grudnia 2010 r. o transporcie zbiorowym; dalej: u.t.z.). Jednym z obowiązków organizatora transportu publicznego jest określanie przystanków komunikacyjnych zarówno takich, których właścicielem lub zarządzającym jest, jak i nie jest JST (art. 15 ust. 1 pkt 6 i 7 u.t.z.). Za korzystanie przez operatora i przewoźnika z przystanków komunikacyjnych należących do JST mogą być pobierane opłaty, a stawka tej opłaty jest ustalana w drodze uchwały rady gminy z uwzględnieniem niedyskryminujących zasad (art. 16 ust. 4 u.t.z.). Przepisy te obowiązują od 1 marca 2011 r.

- Proszę zwrócić uwagę na słowo "mogą". Nie jest to więc obowiązek, dlatego część samorządów wprowadziła opłaty, a część nie - informuje Tadeusz Bartosiński, zastępca dyrektora Biura Drogownictwa i Komunikacji w Urzędzie m.st. Warszawy. - Oczywiście, zawsze się może zdarzyć sytuacja, że przyjdzie regionalna izba obrachunkowa i zarzuci władzom JST, że nie wykorzystują źródła dochodów.

Jednak dotychczasowe problemy jednostek, które zdecydowały się na wprowadzenie opłat, skutecznie zniechęcają inne samorządy.

Kalkulacja opłaty

Największym problemem związanym z opłatami za korzystanie z przystanków jest takie ich skalkulowanie, aby nikogo nie dyskryminowały.

- To właśnie zapis o konieczności uwzględnienia niedyskryminujących zasad jest podstawą do wszystkich wyroków sądów administracyjnych podważających przyjęte przez JST uchwały w sprawie opłat za korzystanie z przystanków - przypomina Tadeusz Bartosiński.

Według przepisów, stawka opłaty za korzystanie z przystanków nie może być wyższa niż 5 gr za jedno zatrzymanie środka transportu (autobusu lub busa) na przystanku komunikacyjnym (art. 16 ust. 5 pkt 1 u.t.z.). Stawka ta ulega co roku zmianie o wskaźnik inflacji określony w ustawie budżetowej. Wpływy z opłaty są dochodem JST, ale mogą być przeznaczone wyłącznie na utrzymanie przystanków komunikacyjnych, a w przypadku, gdy organizatorem transportu zbiorowego jest gmina, także na budowę, przebudowę i remont:

1) przystanków komunikacyjnych oraz dworców, których właścicielem lub zarządzającym jest gmina,

2) wiat przystankowych lub innych budynków służących pasażerom, posadowionych na miejscu przeznaczonym do wsiadania i wysiadania pasażerów lub przylegających do tego miejsca, usytuowanych w pasie drogowym dróg publicznych bez względu na kategorię tych dróg

- art. 16 ust. 7 w zw. z art. 18 u.t.z.

NA TEN TEMAT PISALIŚMY TAKŻE...

O zasadach refundacji ulg pisaliśmy w nr. 9 GSiA z 2016 roku w artykule "Refundowanie ulg ustawowych w transporcie zbiorowym".

Powszechnym błędem JST jest ustalenie stawki jednolitej, najczęściej na maksymalnym poziomie ustawowym, bez uwzględnienia m.in. wielkości taboru i wielkości pojazdów używanych przez przewoźników, natężenia ruchu i obłożenia na danych przystankach, co związane jest z ich położeniem i kosztami ponoszonymi na utrzymanie danego przystanku (por. wyrok WSA w Łodzi z 2 października 2013 r., sygn. akt III SA/Łd 736/13 i wyrok WSA w Krakowie z 7 lipca 2015 r., sygn. akt III SA/Kr 1599).

Należy też pamiętać, że prawo, co prawda, daje możliwość wprowadzenia opłaty za korzystanie z przystanków, ale gdy JST się na to zdecyduje, to opłata musi dotyczyć zarówno operatorów, jak i przewoźników. Biorąc pod uwagę, że operator jest często spółką będącą w 100% własnością samorządu, pobieranie takich opłat to tak naprawdę sztuczny przepływ tych samych, samorządowych, środków. Jednak opłaty dla samych przewoźników są dyskryminujące.

Ponadto należy sobie zadać pytanie, czy wpływy z opłat od przewoźników będą na tyle wysokie, by opłacało się je naliczać? Zwłaszcza w dużych miastach liczba zatrzymań przewoźników na najbardziej atrakcyjnych przystankach jest zdecydowanie mniejsza niż zatrzymań operatorów.

- Oczywiście, operatorom można majątek w postaci przystanku (przystanków) użyczyć. Taką umowę może jednak zakwestionować fiskus. Lepsza jest więc dzierżawa - tłumaczy Tadeusz Bartosiński.

Podejmując decyzję o podjęciu uchwały w sprawie opłat za korzystanie z przystanków, należy też pamiętać, żeby określić w niej przystanki.

Z orzecznictwa

Skoro organ ustalił na jednym - maksymalnym - poziomie stawkę stałej opłaty za jedno zatrzymanie środka transportu na przystanku komunikacyjnym, to nie uwzględnił kryterium niedyskryminujących zasad, o których mowa w art. 16 ust. 4 ustawy o publicznym transporcie zbiorowym. Nie można przyjąć, że ustalenie stawki opłat w maksymalnej, dopuszczonej przez ustawodawcę wysokości jest równoznaczne z brakiem naruszenia art. 16 ust. 4 ustawy o publicznym transporcie zbiorowym (por. wyrok NSA z 17 lutego 2015 r., sygn. akt II GSK 2489/13). W realiach niniejszej sprawy ustalenie na jednym - maksymalnym - poziomie stawki stałej opłaty za jedno zatrzymanie środka transportu na przystanku komunikacyjnym stanowi istotne naruszenie art. 16 ust. 4 ustawy o publicznym transporcie zbiorowym. Stała opłata jest bowiem dyskryminująca dla przewoźników dysponujących niewielkimi pojazdami, gdyż są oni zobowiązani uczestniczyć w takim samym stopniu, jak przewoźnicy wykonujący przewóz dużymi pojazdami, w kosztach utrzymania przystanków, mimo że ich udział w powstaniu tych kosztów jest znacznie mniejszy.

Wyrok WSA w Krakowie z 3 grudnia 2015 r., sygn. akt III SA/Kr 1283/15

Odmowa udostępnienia przystanków

Jednym z problemów miast jest konieczność udostępniania przystanków przewoźnikom w najbardziej ruchliwych punktach miasta. Czasem powoduje to spore utrudnienia dla użytkowników komunikacji miejskiej. Władze miasta (albo inni właściciele lub zarządcy przystanków położonych w miastach) mają jednak obowiązek uzgadniać z przewoźnikami zasady korzystania z tych obiektów, ale pod warunkiem, że nie ograniczy to przepustowości przystanków komunikacyjnych albo nie spowoduje zagrożenia dla organizacji lub bezpieczeństwa ruchu (art. 32 ust. 3 u.t.z.).

- Przepustowość może być więc podstawą odmowy udostępniania przystanku, pytanie tylko, jak ją liczyć? Każdy robi to inaczej - twierdzi Tadeusz Bartosiński. - Warto jednak liczyć przepustowość tak samo dla wszystkich zainteresowanych korzystaniem z danego przystanku.

Zasad korzystania z przystanków nie można cofnąć. Jedyną możliwość w tym zakresie daje art. 35 ust. 4 pkt 3 u.t.z., który przewiduje, że w razie rażącego naruszenia zasad korzystania z przystanków można przewoźnikowi cofnąć potwierdzenie zgłoszenia przewozu. Jednak przepisy o samym zgłoszeniu wejdą w życie dopiero 1 stycznia 2017 r. Oznacza to, że obecnie takiej możliwości nie ma i nawet ci przewoźnicy, którzy do tej pory nagminnie łamali zasady korzystania z przystanków, będą mogli skutecznie domagać się, po uzyskaniu potwierdzenia zgłoszenia przewozów, ponownego uzgodnienia zasad. Na art. 35 ust. 4 pkt 3 u.t.z. będzie się można powołać dopiero po stwierdzeniu rażącego naruszenia zasad w nowym stanie prawnym. Ostateczny efekt sporu może być jednak niepewny.

- Nie znam sytuacji, by samorządowe kolegium odwoławcze przyznało rację organizatorowi. Zawsze bierze stronę przewoźnika - twierdzi Tadeusz Bartosiński.

WIOLETTA KĘPKA

dziennikarka specjalizująca się w tematyce samorządowej

PODSTAWA PRAWNA

● art. 4 ust. 1 pkt 9, art. 15 ust. 1 pkt 6 i 7, art. 16 ust. 4, ust. 5 pkt 1, ust. 7, art. 18, art. 32 ust. 3, art. 35 ust. 4 pkt 3 ustawy z 16 grudnia 2010 r. o transporcie zbiorowym (j.t. Dz.U. z 2015 r. poz. 1440; ost. zm. Dz.U. z 2015 r. poz. 1893)

Tekst powstał po zorganizowanej 7 kwietnia 2016 r. przez Hallmark Events konferencji "Funkcjonowanie publicznego transportu zbiorowego po 1 stycznia 2017 roku - Aspekty prawne i finansowe". Jej patronem medialnym była Gazeta Samorządu i Administracji.