Na jakich warunkach można zatrudniać praktykantów

Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących praktyk było zapewnienie praktykantom pewnych minimalnych standardów odbywania praktyk z pozostawieniem stronom umowy w miarę swobodnego jej ukształtowania. Odbycie praktyk ma na celu umożliwienie absolwentom praktycznego zapoznania się z zawodem, warunkami pracy oraz nabycie umiejętności, które mogą ułatwić im znalezienie pracy. Jednocześnie, w odróżnieniu od np. instytucji stażu dla bezrobotnych, praktyki absolwenckie odbywają się bez pośrednictwa i ingerencji organów administracji państwowej.

W związku z tym, że ustawa o praktykach absolwenckich ma gwarantować, że praktykanci nie będą nadmiernie wykorzystywani przez pracodawców, przyjmuje się, że praktyki absolwenckie powinny się obecnie odbywać zgodnie z przepisami tej ustawy. Nie ma jednak przeszkód, aby pracodawca przyjmujący na praktykę zapewnił praktykantom warunki bardziej korzystne niż przewiduje to ustawa.

Nie każdy może odbyć praktykę

Nie ma ograniczeń w zakresie kręgu podmiotów, które mogą przyjmować praktykantów. Praktyki można zatem odbywać u każdego pracodawcy niezależnie od tego, w jakiej formie organizacyjnej prowadzą oni działalność. Praktykantów może przyjąć osoba fizyczna prowadząca działalność na podstawie wpisu do ewidencji, spółka, spółdzielnia czy jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej. Nie ma również przeszkód, aby praktyka odbywała się u osoby, która prowadzi działalność gospodarczą, ale nie zatrudnia pracowników, więc w świetle prawa pracy nie jest pracodawcą.

WAŻNE!

Praktykantów mogą zatrudniać osoby, które nie są pracodawcami.

Mniej swobody pozostawiono pracodawcom w zakresie wyboru osób, które chcą odbyć praktykę. Podstawowym ograniczeniem jest w tym przypadku wiek praktykanta. Kandydat do odbycia praktyki nie może mieć ukończonych 30 lat w dniu rozpoczęcia praktyki (art. 2 ust. 1 ustawy o praktykach absolwenckich). Uregulowanie to ma uniemożliwić zatrudnienie w charakterze praktykantów osób, które powinny już funkcjonować na normalnym rynku pracy. Przeszkodą do odbycia praktyki nie jest przekroczenie maksymalnego wieku, w jakim można odbywać praktykę już po jej rozpoczęciu.

PRZYKŁAD

Do pracodawcy prowadzącego firmę komputerową zgłosił się w sierpniu 2010 r. student chętny do odbycia praktyki we wrześniu 2010 r. Planuje on bowiem obronić pracę magisterską dopiero na początku września. Jednak 10 września absolwent ten ukończy 30 lat. Aby praktyka była zgodna z prawem, musi się ona rozpocząć przed 10 września 2010 r., mimo że umowa dotycząca odbycia praktyki absolwenckiej zostanie zawarta w sierpniu, gdy praktykant nie ukończył 30 lat.

Kolejny wymóg dotyczący praktykanta, to konieczność ukończenia przez niego co najmniej gimnazjum. Wystarczające jest również przedstawienie świadectwa ukończenia szkoły za granicą, jeśli uznawane jest za równorzędne świadectwu ukończenia polskiego gimnazjum (art. 2 ust. 2 ustawy o praktykach absolwenckich).

W związku z tym, że praktyki są odbywane na zasadach dowolności, sposób naboru do odbycia praktyk w całości jest pozostawiony swobodnej decyzji podmiotu przyjmującego. Dopuszczalne jest zatem przyjęcie do odbycia praktyk kandydata, który samodzielnie zgłosił się do odbycia praktyk, jak i zaoferowanie możliwości odbycia praktyk przez samego pracodawcę. W tym drugim przypadku możliwe jest również przeprowadzenie konkursu umożliwiającego wybór najlepszych kandydatów.

Przeszkodą do odbycia praktyki nie jest natomiast okoliczność zarejestrowania się przez absolwenta w urzędzie pracy w charakterze bezrobotnego (art. 2 ust. 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy). Odbywanie praktyki absolwenckiej daje nawet pewne preferencje bezrobotnemu absolwentowi, ponieważ umożliwia mu zwolnienie się z obowiązku zgłaszania się do właściwego powiatowego urzędu pracy w wyznaczonym przez urząd terminie w celu przyjęcia propozycji odpowiedniej pracy lub w innym celu określonym przez urząd. Z powodu weryfikacji przez urząd pracy tego uprawnienia absolwenta, umowa o odbywanie praktyki absolwenckiej musi zostać przedstawiona właściwemu powiatowemu urzędowi pracy. Obowiązek ten musi jednak wypełnić praktykant, a nie podmiot przyjmujący go w celu odbycia praktyki. Zgłoszenie to jest konieczne również z tego powodu, że w określonych przypadkach świadczenia uzyskiwane przez praktykanta mogą pozbawiać go prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Jest tak wówczas, gdy podmiot przyjmujący na praktykę uzgodni z bezrobotnym absolwentem odbywającym płatną praktykę, że będzie mu wypłacał miesięczne świadczenie pieniężne przekraczające połowę minimalnego wynagrodzenia za pracę, tj. w 2010 r. 658,50 zł (art. 75 ust. 1 pkt 7 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy). Gdy praktyka jest odbywana bezpłatnie bądź świadczenie pieniężne jest niższe, odbywanie praktyki nie wpływa na uprawnienia praktykanta do zasiłku dla bezrobotnych.

Podstawą do odbycia praktyki jest umowa

Podmiot przyjmujący do odbycia praktyki ma obowiązek zawarcia z praktykantem pisemnej umowy, która stanowi podstawę do odbycia praktyki (art. 5 ust. 1 ustawy o praktykach absolwenckich).

W umowie o praktykę absolwencką należy zamieścić w szczególności:

● rodzaj pracy, w ramach której praktykant ma uzyskiwać doświadczenie i nabywać umiejętności praktyczne,

● okres odbywania praktyki,

● tygodniowy wymiar czasu pracy w ramach praktyki,

● wysokość świadczenia pieniężnego wtedy, gdy praktyka ma być odbywana odpłatnie.

Ponadto umowa może zawierać inne dodatkowe postanowienia precyzujące zasady odbywania praktyki lub przewidujące dla praktykanta dodatkowe uprawnienia, np. socjalne. Podmiot przyjmujący na praktykę może przykładowo zgodzić się na korzystanie przez praktykanta z komputera pracodawcy czy przyznać mu świadczenia, które otrzymują pracownicy, np. prawo do bezpłatnych posiłków itp.

Wzór umowy o praktyki absolwenckie (dostępna na stronie www.mp.infor.pl)

To, czy praktyka będzie odbywana w sposób płatny czy bezpłatny, zależy od woli umawiających się stron (art. 3 ust. 1 ustawy o praktykach absolwenckich).

Korzyści

Przedsiębiorca może zatrudniać praktykanta w ramach bezpłatnych praktyk.

Jeśli pracodawca zdecyduje się jednak wypłacać świadczenie pieniężne praktykantowi, to nie ma pełnej swobody w określeniu tego wynagrodzenia. Nie może ono bowiem przekraczać dwukrotności minimalnego wynagrodzenia za pracę. Przepis ten jest bezwzględnie obowiązujący i ma na celu wyeliminowanie możliwości przyjmowania na praktykę osób zamiast zawierania z nimi umów o pracę, aby zaoszczędzić na kosztach składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, które nie obciążają świadczeń wypłacanych praktykantom. Od świadczeń wypłacanych praktykantom odprowadzane są jedynie zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych. W 2010 r. maksymalne świadczenie pieniężne, które może zostać wypłacone praktykantowi, wynosi 2634 zł (2 x 1317 zł).

Kolejne zabezpieczenia przed wykorzystaniem umów o praktykę absolwencką zamiast umów o pracę wiążą się z określeniem maksymalnego czasu, na jaki umowa o praktykę może zostać zawarta, oraz zakazem dalszego praktykowania u tego samego podmiotu po upływie tego okresu. Najdłuższy czas obowiązywania umowy o odbycie praktyki to 3 miesiące (art. 5 ust. 4 ustawy o praktykach absolwenckich). Podmiot przyjmujący na praktykę może związać się z tym samym praktykantem nawet kilkoma umowami. Łączny czas ich trwania nie może jednak przekroczyć 3 miesięcy nawet wtedy, gdyby strony umowy wyrażały wolę przedłużenia jej na dalszy okres. Nie ma natomiast przeszkód, aby praktykant zawarł kilka umów na okresy trzymiesięczne z różnymi podmiotami, nawet jeśli są one ze sobą powiązane kapitałowo lub organizacyjnie.

PRZYKŁAD

Spółka z o.o. w swojej strukturze organizacyjnej, oprócz spółki centralnej, ma 5 wyodrębnionych oddziałów, z których każdy jest odrębnym pracodawcą dla zatrudnionych w nim pracowników. Jeżeli umowa o odbycie praktyki zostanie podpisana ze spółką, jej maksymalny okres wyniesie 3 miesiące. Gdyby natomiast umowy o odbycie praktyki były podpisywane z poszczególnymi oddziałami jako podmiotami nieposiadającymi osobowości prawnej, łączny dopuszczalny okres odbywania praktyki przez jednego praktykanta w różnych oddziałach tej samej spółki wydłuży się o 15 miesięcy.

Każda umowa o praktykę absolwencką ma charakter terminowy. Jednak w odróżnieniu od umów o pracę na czas określony, umowę o praktykę absolwencką można zawsze rozwiązać. Procedura rozwiązania umowy jest uzależniona od tego, czy umowa ma charakter odpłatny czy nieodpłatny. W przypadku praktyk nieodpłatnych rozwiązanie umowy może nastąpić w każdym czasie ze skutkiem natychmiastowym. Natomiast umowę o odpłatną praktykę każda ze stron może rozwiązać z zachowaniem siedmiodniowego terminu wypowiedzenia. W każdym z tych przypadków należy to uczynić w formie pisemnej (art. 5 ust. 6 pkt 2 ustawy o praktykach absolwenckich).

Umowa o praktyki może nie podlegać przepisom ustawy o praktykach

W praktyce może się zdarzyć, że strony, korzystając z zasady swobody umów, podpiszą umowę o praktykę zawierającą dodatkowe istotne elementy, które tak dalece odbiegają od typowej umowy o praktykę absolwencką, że będzie to skutkowało tym, że taka umowa nie będzie podlegała rygorom ustawy o praktykach absolwenckich. Jako typowy przykład takiego kontraktu można wskazać umowę, która umożliwia praktykantowi zdobycie umiejętności wysoko cenionych na rynku pracy lub szczególnie rzadkich, zaś odbycie praktyki jest połączone ze szkoleniem prowadzonym przez fachowców zatrudnionych u pracodawcy przyjmującego praktykantów. Należy przyjąć, że w takiej sytuacji można dopuścić nawet żądanie odpłatności ze strony podmiotu przyjmującego na praktykę za przekazanie wiedzy i specjalistycznych umiejętności, które chciałby nabyć praktykant. Przy typowej umowie o praktykę absolwencką żądanie zapłaty od praktykanta za umożliwienie odbycia praktyki przez podmiot przyjmujący na praktykę jest natomiast niedopuszczalne. Skutkiem odmiennego (typowo cywilnoprawnego) charakteru takiej umowy byłoby to, że praktykant nie mógłby korzystać z przywilejów wynikających z umowy o praktykach absolwenckich. Z drugiej strony tego typu umowa nie podlegałaby innym ograniczeniom, np. w zakresie maksymalnego terminu jej obowiązywania.

PRZYKŁAD

Agencja fotograficzna zorganizowała praktykę dla absolwentów uczelni połączoną z intensywnym szkoleniem umożliwiającym zdobycie umiejętności fotoreporterskich. Część specjalnie zorganizowanych zajęć praktycznych i teoretycznych ma być prowadzona przez znanych fotografów. Za odbycie takiej praktyki pracodawca może zażądać opłaty, zaś okres praktyki może być dłuższy niż 3 miesiące.

Praktykanta trzeba przeszkolić w zakresie bhp

Absolwent odbywający praktykę nie jest pracownikiem w rozumieniu Kodeksu pracy, ponieważ nie wykonuje pracy zarobkowej. Pracodawca przyjmujący na praktykę nie musi zatem stosować do praktykantów przepisów Kodeksu pracy. Przykładowo, praktykant nie ma prawa do urlopu wypoczynkowego czy świadczeń przysługujących wszystkim pracownikom na podstawie przepisów prawa zakładowego. Nie może też domagać się wynagrodzenia za godziny nadliczbowe ani świadczeń socjalnych należnych pracownikom.

Od tej zasady istnieje tylko kilka wyjątków. Do praktykantów stosuje się bowiem odpowiednio przepisy Kodeksu pracy, dotyczące:

● zakazu dyskryminacji,

● norm czasu pracy,

● tygodniowego limitu godzin nadliczbowych,

● przerw na odpoczynek dobowy i tygodniowy,

● 15-minutowej przerwy wliczanej do czasu pracy,

● pracy w porze nocnej.

Firma przyjmująca praktykanta nie zwolni się również z przeszkolenia go w zakresie podstawowych zasad bhp. Jej obowiązkiem jest ponadto zapewnienie praktykantom, na identycznych zasadach jak pracownikom, bezpiecznych i higienicznych warunków odbywania praktyki, w szczególności - w zależności od rodzaju świadczeń i zagrożeń związanych z odbywaniem praktyki - odpowiednich środków ochrony indywidualnej (art. 6 ustawy o praktykach absolwenckich). Praktykant nie musi natomiast przechodzić wstępnych badań lekarskich.

Korzyści

Nie trzeba przeprowadzać profilaktycznych badań lekarskich praktykantów.

Zakres umiejętności, jakie może zdobywać praktykant, jest w zasadzie dowolny. Praktyka może być zatem nabywana przy każdym rodzaju prac. Jedyne ograniczenie w tym zakresie dotyczy prac szczególnie niebezpiecznych w rozumieniu przepisów wydanych na podstawie art. 237¹⁵ Kodeksu pracy. Ustalenie i aktualizowanie wykazu takich prac jest obowiązkiem pracodawcy. Ich rodzaje wynikają z rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy z 26 września 1997 r. oraz innych rozporządzeń dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy przy różnych rodzajach działalności. Pracami szczególnie niebezpiecznymi są także prace uznane za takie przez samego pracodawcę oraz określone w ten sposób w instrukcjach eksploatacji urządzeń i instalacji.

Obowiązkiem pracodawcy, który przyjął praktykanta, jest wystawienie po zakończeniu praktyki zaświadczenia o rodzaju wykonywanej pracy i umiejętnościach nabytych w czasie odbywania praktyki (art. 7 ustawy o praktykach absolwenckich). Treść takiego zaświadczenia nie jest w żaden sposób sformalizowana poza wymogiem sporządzenia go w formie pisemnej.

Praktykę na innych zasadach mogą odbyć studenci

W niektórych firmach bardziej popularne od przyjmowania na praktyki absolwentów jest organizowanie praktyk dla studentów. Praktyki studenckie mogą się odbywać w różnych formach i nie stosuje się do nich rygorów ustawy o praktykach absolwenckich. Rodzaj czynności wykonywanych w ramach praktyk jest w tym przypadku ściśle związany z kierunkiem studiów studenta odbywającego praktykę. Praktyki studenckie mogą się odbywać w dwojaki sposób. Po pierwsze, na podstawie umowy zawartej między studentem a pracodawcą. Student powinien w tym przypadku uzyskać z uczelni skierowanie do odbycia praktyk. Praktyki te mogą mieć charakter bezpłatny lub płatny. W praktyce bardziej popularne jest jednak odbywanie praktyk studenckich na podstawie pisemnego porozumienia zawieranego między pracodawcą a rektorem uczelni lub osobą przez niego upoważnioną. Program odbycia praktyk stanowi najczęściej załącznik do umowy lub jest do niej włączony jako jedno z postanowień umowy. W przypadku tego rodzaju praktyki studenckiej pracodawca nie podpisuje w ogóle umowy ze studentem, a ten powinien zgłosić się do odbycia praktyk na podstawie skierowania, które otrzymuje z uczelni. Student, podobnie jak praktykant - absolwent nie musi mieć wstępnych badań lekarskich, jednak należy go:

● przeszkolić w zakresie bhp,

● poinformować o podstawowych zasadach wynikających z regulaminu pracy,

● poinformować o zasadach przestrzegania tajemnicy państwowej i służbowej oraz zawodowej u pracodawców, u których jest to wymagane.

Pracodawca może przydzielić studentowi opiekuna praktyk, ale nie jest to wymagane, ponieważ nadzór dydaktyczno-wychowawczy nad przebiegiem praktyk sprawuje uczelnia.

Praktykant może zażądać ustalenia istnienia stosunku pracy

Niewątpliwą pokusą dla firm przyjmujących praktykantów może być to, aby pod pozorem wykonywania nieodpłatnej umowy o praktyki absolwenckie czy studenckie zlecać praktykantom identyczne zadania jak pracownikom. Może to się jednak okazać niebezpieczne dla pracodawcy, ponieważ taka sytuacja może zostać uznana za typowe zatrudnienie w ramach stosunku pracy. Bez względu na nazwę zawartej umowy, zatrudnienie ma bowiem charakter umowy o pracę, jeśli w ramach danego stosunku prawnego pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 Kodeksu pracy). Omijanie przepisów Kodeksu pracy może się skończyć sądowym ustaleniem istnienia stosunku pracy i - co za tym idzie - koniecznością wypłaty praktykantowi wszystkich świadczeń, które należą się pracownikowi, ponieważ to nie nazwa umowy nadana przez strony, a jej rzeczywista treść zdecyduje o pracowniczym charakterze zatrudnienia.

w ustawa z 17 lipca 2009 r. o praktykach absolwenckich (Dz.U. Nr 127, poz. 1052),

w § 80, § 85 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy z 26 września 1997 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 169, poz. 1650 ze zm.),

w § 13 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 12 lipca 2007 r. w sprawie standardów kształcenia dla poszczególnych kierunków oraz poziomów kształcenia, a także trybu tworzenia i warunków, jakie musi spełniać uczelnia, by prowadzić studia międzykierunkowe oraz makrokierunki (Dz.U. Nr 164, poz. 1166 ze zm.),

w art. 2 ust. 2 pkt 2, art. 75 ust. 1 pkt 7 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.),

w art. 22 Kodeksu pracy.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu