Radny i wójt wybrani, choć od wyborcy nie otrzymali nawet jednego głosu

Ustawodawca przewidział przypadki, w których wójtem czy też radnym może zostać osoba, na którą w wyborach ani jeden wyborca nie oddał głosu.

Odpowiednie regulacje odnoszące się do tej dziwnej sytuacji znajdziemy w ustawie z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (dalej: k.w.). Przepisy określają, kiedy można zostać radnym „z mocy prawa”, a wójtem w drodze losowania. W określonych wypadkach wójta wybiera rada gminy.

Obsadzenie mandatu radnego bez głosowania

Artykuł 380 k.w. wymienia warunki niezbędne do obsadzenia mandatu radnego bez głosowania. Treść przepisu jest następująca: „jeżeli w okręgu wyborczym w wyborach do rady zarejestrowana liczba kandydatów jest równa liczbie radnych wybieranych w danym okręgu wyborczym lub od niej mniejsza, głosowania nie przeprowadza się, a za wybranych na radnych terytorialna komisja wyborcza uznaje zarejestrowanych kandydatów, a odpowiednio pozostałe mandaty pozostają nieobsadzone”.

W takiej sytuacji właściwa terytorialna komisja wyborcza niezwłocznie zawiadamia wyborców danego okręgu wyborczego o przyczynach obsadzenia mandatów bez głosowania, w formie obwieszczenia (art. 381 k.w.). Jego druk i rozplakatowanie zapewnia odpowiednio wójt, starosta i marszałek województwa. Jeden egzemplarz obwieszczenia przekazuje się niezwłocznie komisarzowi wyborczemu.

Komisja wyborcza sporządza odpowiedni protokół z obsadzenia mandatu radnego bez głosowania w okręgu wyborczym, którego wzór ustala Państwowa Komisja Wyborcza. Przepisy art. 445-449 k.w. stosuje się odpowiednio, a więc stosujemy to analogicznie jak przepisy odnoszące się do takich kwestii jak:

• sporządzanie protokołu z wyborów do rady gminy;
• wywieszenie protokołu z wyborów do rady gminy wraz z zestawieniami;
• przekazanie komisarzowi wyborczemu wyników głosowania i wyborów w okręgach wyborczych;
• sprawdzenie prawidłowości wyników głosowania i wyborów w okręgach wyborczych, oraz
• zarządzenie ponownego ich ustalenia, jak również wydawanie zaświadczenia o wyborze radnego.

Kwestie uregulowane w art. 380 k.w. dotyczą wszystkich wyborów organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego: rad gmin, rad powiatów i sejmików województw.

Tak więc, gdy w wyborach do rady gminy (w gminach do 20 tys. mieszkańców) w danym okręgu zgłoszono tylko jednego kandydata, to wyborów w tym okręgu nie przeprowadza się, tylko przyjmuje, że radnym zostaje ten konkretny kandydat.

Z podobną sytuacją (teoretycznie) możemy mieć do czynienia również w trakcie wyborów do rady powiatu czy też sejmiku województwa. Możliwa (choć mało prawdopodobna) jest sytuacja, w której w wyborach do rady lub sejmiku tylko jeden komitet wystawi listę z kandydatami w liczbie równej liczbie radnych wybieranych w tym okręgu. Wówczas wybory nie zostaną przeprowadzone, a radnymi zostaną ci, którzy znaleźli się na liście komitetu wyborczego.

Nie uważam, aby takie rozwiązanie było właściwe. Ustawodawca przyjął - w mojej ocenie bezzasadnie - że przeprowadzenie głosowania w okręgu, w którym zgłoszono tylko tylu kandydatów, ile jest miejsc do obsadzenia, jest nie tylko nieuzasadnione ekonomicznie, ale i bezcelowe, gdyż jest 100% pewność, że zgłoszeni kandydaci lub kandydat uzyskałby co najmniej jeden głos. Moim zdaniem należało dać wyborcom możliwość pozytywnego lub negatywnego odniesienia do danego kandydata także wtedy, gdy jest to jedyny kandydat w okręgu wyborczym. Przecież w sytuacji, gdy liczba kandydatów jest równa liczbie obsadzanych mandatów, może się zdarzyć, że mieszkańcy na któregoś z kandydatów (albo nawet na wszystkich) nie oddaliby żadnego ważnego głosu. Dlatego uważam, że ustawodawca powinien rozważyć, czy rozwiązanie przewidujące możliwość obsadzania mandatów radnych bez przeprowadzania głosowania powinno zostać utrzymane.

MANDATY RADNYCH OBSADZONE BEZ GŁOSOWANIA

W ostatnich wyborach samorządowych w 2014 roku liczba mandatów radnych, które zostały obsadzone bez głosowania, nie była wcale taka mała. Z obwieszczenia Państwowej Komisji Wyborczej z 23 listopada 2014 r. o zbiorczych wynikach wyborów do rad na obszarze kraju, przeprowadzonych 16 listopada 2014 r., dowiadujemy się, że głosowania nie przeprowadzono w 1733 okręgach wyborczych, w których liczba zarejestrowanych kandydatów była równa liczbie radnych wybieranych w tych okręgach wyborczych. W związku z tym 1733 radnych uzyskało mandaty bez głosowania. Wybory przeprowadzono w 39 631 okręgach wyborczych.

Wójt wyłoniony w drodze losowania

Za wybranego na wójta uważa się tego kandydata, który w głosowaniu otrzymał więcej niż połowę ważnie oddanych głosów (art. 473 k.w.). Jeżeli żaden z kandydatów nie otrzymał takiej liczby ważnie oddanych głosów, 14. dnia po pierwszym głosowaniu przeprowadza się ponowne głosowanie. Biorą w nim udział dwaj kandydaci, którzy w pierwszej turze wyborów otrzymali największą liczbę ważnie oddanych głosów.

W przypadku gdy obaj kandydaci w ponownym głosowaniu otrzymają tę samą liczbę głosów, za wybranego uważa się tego kandydata, który w większej liczbie obwodów głosowania otrzymał więcej głosów niż drugi kandydat. Jeżeli liczby tych obwodów byłyby równe, o wyborze wójta rozstrzyga losowanie przeprowadzone przez gminną komisję wyborczą.

W losowaniu mają prawo uczestniczenia obaj kandydaci lub pełnomocnicy wyborczy ich komitetów wyborczych (art. 473 § 7 k.w.).

WAŻNE

Losowanie może być także sposobem na wyłonienie kandydatów do drugiej tury wyborów. Przesądza o tym treść art. 473 § 3 k.w. Zgodnie z tym przepisem „W ponownym głosowaniu wyboru dokonuje się spośród dwóch kandydatów, którzy w pierwszym głosowaniu otrzymali największą liczbę ważnie oddanych głosów. W przypadku gdy więcej niż dwóch kandydatów otrzyma liczbę głosów uprawniającą do udziału w ponownym głosowaniu, o dopuszczeniu kandydata do wyborów w ponownym głosowaniu rozstrzyga większa liczba obwodów głosowania, w których jeden z kandydatów otrzymał większą liczbę głosów, a jeżeli liczba tych obwodów byłaby równa - rozstrzyga losowanie przeprowadzone przez gminną komisję wyborczą. W losowaniu mają prawo uczestniczenia wszyscy kandydaci lub pełnomocnicy wyborczy ich komitetów wyborczych”.

Czasem wójta wybierają radni

Przepisy Kodeksu wyborczego odmiennie regulują natomiast zasady przeprowadzania wyborów wójta (burmistrza, prezydenta miasta), gdy w danej gminie nie zarejestrował się żaden kandydat albo gdy zgłosił się tylko jeden chętny na to stanowisko.

Sytuację tę reguluje art. 482 k.w. Zgodnie z jego treścią w przypadku, gdy w wynikającym z kalendarza wyborczego terminie (najpóźniej 25. dnia przed dniem wyborów, do godz. 24:00) nie zgłoszono żadnego kandydata lub zgłoszono tylko jednego, termin ten zostaje wydłużony o pięć dni. Gdy ten dodatkowy termin upłynie bezskutecznie i kandydata na wójta nadal brak, to wyboru gminnego włodarza dokonuje rada gminy bezwzględną większością głosów swojego ustawowego składu i w głosowaniu tajnym.

Mieszkańcy głosują, gdy jest jeden kandydat na wójta

Natomiast gdy w danej gminie zarejestrowano tylko jednego kandydata, to wybory się przeprowadza i mieszkańcy mogą oddać na niego swój głos. Zostanie on wójtem pod warunkiem, że uzyska więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. Jeżeli wynik jest inny, to wójta wybiera rada gminy.

WAŻNE

Zgodnie z art. 487 Kodeksu wyborczego w przypadku głosowania na jednego kandydata wyborca głosuje na kandydata, stawiając znak „x” w kratce oznaczonej słowem „TAK” z lewej strony obok nazwiska kandydata. Postawienie znaku „x” w kratce oznaczonej słowem „NIE” z lewej strony obok nazwiska kandydata oznacza, że jest to głos ważny oddany przeciwko wyborowi kandydata na wójta. 

Śmierć kandydata przed II turą wyborów

Kodeks wyborczy reguluje także sytuacje, gdy w I turze głosowania żaden z kandydatów na wójta nie uzyska większości głosów, a przed II turą głosowania spośród dwóch kandydatów dopuszczonych do ponownego głosowania jeden z nich wycofa zgodę na kandydowanie, utraci prawo wyborcze albo umrze.

Zgodnie z art. 473 § 4 k.w., jeżeli którykolwiek z dwóch kandydatów, którzy zakwalifikowali się do drugiej tury wyborów, wycofa zgodę na kandydowanie, utraci prawo wyborcze albo umrze, w ponownym głosowaniu bierze udział jeden kandydat. Natomiast zgodnie z treścią art. 473 § 5 kandydat ten zostaje wójtem, jeżeli otrzyma „większą liczbę ważnie oddanych głosów”. Przepis ten należy odczytywać w ten sposób, że większość wyborców opowiedziała się za wyborem tego kandydata na wójta niż przeciw.

Natomiast w sytuacji, w której taki jedyny kandydat w II turze wyborów na wójta nie zostanie wybrany, wówczas - chociaż k.w. tego wprost nie wskazuje - przyjąć należy, że kompetencja wyboru wójta (burmistrza, prezydenta miasta) przechodzi na radę gminy.

Moim zdaniem nie jest to trafne rozwiązanie. Przecież wycofanie zgody na kandydowanie, utrata prawa wyborczego lub śmierć jednego z dwóch kandydatów, którzy uzyskali największą liczbę głosów w I turze głosowania, nie powoduje (zazwyczaj), że brak jest innych kandydatów, którzy także brali (i dalej chcą brać) udział w wyborach.

Z DANYCH PKW

Z obwieszczenia PKW z 23 listopada 2014 r. wynika, że w wyborach przeprowadzonych jesienią 2014 r. wybierano łącznie 2477 wójtów, burmistrzów i prezydentów miast spośród 8044 kandydatów. W 251 gminach i miastach społeczność lokalna dokonywała wyboru swojego włodarza w ten sposób, że mogła oddać głos na „TAK” lub „NIE” tylko na jednego zarejestrowanego kandydata. Natomiast rada tylko jednej gminy (Moskorzew, woj. świętokrzyskie) dokonała wyboru wójta. Taka sytuacja miała miejsce, ponieważ jedyny kandydat nie został wybrany w wyborach bezpośrednich.

Takie rozwiązanie funkcjonowało przed uchwaleniem k.w. Przepisy ustawy o bezpośrednim wyborze wójta (burmistrza, prezydenta miasta) mówiły bowiem, że w miejsce kandydata, który wycofał zgodę na kandydowanie, utracił prawo wyborcze albo zmarł, wchodził kolejny kandydat z największą liczbą głosów, a głosowanie ponowne odraczało się o 14 dni. Rezygnacja z takiego rozwiązania stoi - w mojej ocenie - w sprzeczności z wolą wyborców, którzy poprzez głosowanie wskazali kolejność kandydatów, których upoważniają do objęcia funkcji wójta. ©℗

dr Stanisław Bułajewski

radca prawny, konstytucjonalista z Uniwersytetu Warmińsko- -Mazurskiego w Olsztynie

Podstawa prawna

art. 380, art. 381, art. 445-449, art. 473 ustawy z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 754; ost. zm. Dz.U. z 2018 r. poz. 1000)