Praca w nadgodzinach pracowników samorządowych, urzędników państwowych i służby cywilnej

Pracownicy samorządowi, urzędnicy państwowi oraz członkowie korpusu służby cywilnej mogą świadczyć pracę w godzinach nadliczbowych. Pracownicy samorządowi i urzędnicy państwowi za pracę nadliczbową mają prawo wybrać jako rekompensatę albo czas wolny, albo wynagrodzenie, ale bez dodatku wynikającego z przepisów Kodeksu pracy. Natomiast pracownikom służby cywilnej przysługuje jedynie czas wolny za pracę nadliczbową.

Czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. Nie w każdym jednak przypadku wykonanie zadań służbowych będzie możliwe w ramach harmonogramowych godzin pracy. Przepisy dają możliwość zobowiązywania pracowników do pracy nadliczbowej. Jest nią praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także praca wykonywana ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z obowiązującego pracownika systemu i rozkładu czasu pracy.

Możliwość zlecania pracy nadliczbowej, oprócz przypadków wskazanych w Kodeksie pracy, przewidują przepisy szczególne zawarte w pragmatykach służbowych, m.in. dotyczących pracowników służby cywilnej, pracowników samorządowych i urzędników państwowych. Przepisy te dopuszczają wykonywanie pracy w nadgodzinach w znacznie szerszym zakresie, niż przewiduje to Kodeks pracy. Jednocześnie jednak ograniczają one przywileje związane z jej rekompensowaniem, najczęściej do czasu wolnego.

W zakresie spraw pracowniczych w pierwszej kolejności zastosowanie mają przepisy pragmatyk, niezależnie od tego, czy są one korzystniejsze dla podlegających im pracowników czy nie. Dopiero w kwestiach nieuregulowanych w tych przepisach należy stosować regulacje powszechnie obowiązujące.

1. Korpus służby cywilnej

1.1. Czas pracy korpusu służby cywilnej

Służba cywilna została powołana w celu zapewnienia zawodowego, rzetelnego oraz bezstronnego politycznie wykonywania zadań państwa. Zagadnienia związane z czasem pracy członków korpusu służby cywilnej reguluje ustawa o służbie cywilnej. Jednak w sprawach dotyczących stosunku pracy w służbie cywilnej, nieuregulowanych w tej ustawie, stosuje się przepisy Kodeksu pracy oraz inne przepisy prawa pracy (art. 97 w zw. z art. 9 ustawy o służbie cywilnej).

Fakt uregulowania zagadnienia czasu pracy w ustawie o służbie cywilnej powoduje brak podstaw do zastosowania powszechnych regulacji kodeksowych w stosunku do członków korpusu służby cywilnej - w zakresie, w jakim kwestie te zostały uregulowane w sposób odrębny w pragmatyce służbowej.

O przekroczeniu norm czasu pracy w rozumieniu ustawy o służbie cywilnej można mówić w przypadku trzech grup pracowników:

• członków korpusu służby cywilnej - korpus służby cywilnej stanowią pracownicy oraz urzędnicy służby cywilnej (art. 3 pkt 3 ustawy o służbie cywilnej),
• urzędników służby cywilnej - urzędnik służby cywilnej to osoba zatrudniona na podstawie mianowania zgodnie z zasadami określonymi w ustawie (art. 3 pkt 2 ustawy o służbie cywilnej),
• pracowników służby cywilnej - pracownikiem służby cywilnej jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę zgodnie z zasadami określonymi w ustawie (art. 3 pkt 1 ustawy o służbie cywilnej).

Co do zasady czas pracy członków korpusu służby cywilnej (pracowników i urzędników służby cywilnej) nie może przekraczać 8 godzin na dobę i średnio 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 8 tygodni. W sytuacji gdy jest to uzasadnione rodzajem pracy oraz jej organizacją, istnieje możliwość stosowania rozkładów czasu pracy, w których dopuszcza się przedłużenie czasu pracy do 12 godzin na dobę. Jednak w takich rozkładach czas pracy nie może przekraczać średnio 40 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 12 tygodni (art. 97 ust. 1 i 2 ustawy o służbie cywilnej).

Ponieważ ustawa o służbie cywilnej nie reguluje kwestii odpoczynku dobowego i tygodniowego, oznacza to, że w tym zakresie należy stosować przepisy Kodeksu pracy.

1.2. Praca w godzinach nadliczbowych

Praca w godzinach nadliczbowych w stosunku do członków korpusu służby cywilnej uregulowana jest w przepisach dotyczących ich uprawnień, co może wstępnie sugerować, że praca w godzinach nadliczbowych jest prawem, a nie obowiązkiem członka korpusu służby cywilnej. Należy przyjąć, że praca w godzinach nadliczbowych wiąże się z pracowniczym obowiązkiem pozostawania w dyspozycji pracodawcy - o uprawnieniu można mówić natomiast w przypadku osób przełożonych, które mają możliwość zlecania pracy nadliczbowej w przypadkach określonych w ustawie o służbie cywilnej.

Jeżeli wymagają tego potrzeby urzędu, członek korpusu służby cywilnej na polecenie przełożonego wykonuje pracę w godzinach nadliczbowych, w tym w wyjątkowych przypadkach także w nocy oraz w niedziele i święta (art. 97 ust. 5 ustawy o służbie cywilnej). Taka regulacja odnosi się wprost do pojęcia pracy w godzinach nadliczbowych, co w przypadku braku legalnej definicji tego zwrotu w ustawie o służbie cywilnej nakazuje przyjąć, że powinno się stosować definicję pracy nadliczbowej uregulowaną w Kodeksie pracy. Tak więc pracę w godzinach nadliczbowych stanowi praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także wykonywana ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z obowiązującego pracownika systemu i rozkładu czasu pracy (art. 151 § 1 Kodeksu pracy).

Zatem należy przyjąć, że dla członka korpusu służby cywilnej pracą w godzinach nadliczbowych będzie praca ponad 8 godzin na dobę oraz średnio 40 godzin tygodniowo w ramach podstawowego rozkładu czasu pracy, jak również ponad przedłużoną normę dobową w ramach równoważnego systemu czasu pracy.

1.3. Nadgodziny na polecenie pracodawcy i ze względu na potrzeby urzędu

Wykonywanie pracy nadliczbowej przez członka korpusu służby cywilnej powinno wynikać z polecenia przełożonego, uzasadnionego potrzebami urzędu. W przeciwieństwie do przepisów Kodeksu pracy ustawa o służbie cywilnej wprowadza pojęcie „polecenie przełożonego”. Należy przyjąć, że polecenie to powinno być wyraźne, a nie dorozumiane. Warto przy tym zauważyć, że przepisy nie wskazują formy takiego polecenia. Można zatem przyjąć, że przełożony - w zależności od sytuacji, ma prawo zastosować dowolną formę, byleby nie było wątpliwości co do zakresu wydanej dyspozycji pozostania w pracy po godzinach. Uwzględniając powyższe można przyjąć, że polecenie wykonywania pracy nadliczbowej może być skierowane w formie ustnej, w ramach korespondencji elektronicznej czy w formie papierowej. Oczywiście najbezpieczniejszą opcją jest zachowanie formy pisemnej lub jakiejkolwiek innej, na podstawie której będzie można udowodnić, że faktycznie doszło do wydania polecenia przez przełożonego. Może mieć to istotne znaczenie w przypadku wystąpienia wątpliwości między przełożonym a podwładnym w zakresie obowiązku wykonania pracy nadliczbowej, rozliczeń z tego tytułu, jak również w przypadku przeniesienia ewentualnego sporu w omawianym zakresie na drogę sądową.

Fakt, że ustawa o służbie cywilnej wymaga, aby praca w godzinach nadliczbowych była poprzedzona poleceniem przełożonego, nakazuje uznać, iż w przeciwieństwie do pracy nadliczbowej wykonywanej na podstawie przepisów Kodeksu pracy, pozostawanie po godzinach pracy w urzędzie i wykonywanie w tym czasie pracy - nawet w obecności przełożonego - nie musi być oceniane w kategoriach pracy w godzinach nadliczbowych.

Pragmatyki wprowadzają odmienne od regulacji zawartej w Kodeksie pracy przesłanki dopuszczalności pracy w godzinach nadliczbowych.

O ile powszechna regulacja dotycząca przyczyn pracy nadliczbowej, odnosząca się do ogółu pracowników (jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej), odwołuje się do przesłanek prowadzenia akcji ratowniczej oraz szczególnych potrzeb pracodawcy, o tyle ustawa o służbie cywilnej odnosi się do bardzo ogólnej i uznaniowej przesłanki, którą są szeroko rozumiane „potrzeby urzędu”. Powoduje to, że zasadniczo w typowych sytuacjach istnieje możliwość zlecania członkom korpusu służby cywilnej pracy nadliczbowej w każdej sytuacji uzasadnionej potrzebami urzędu, niezależnie od ciężaru gatunkowego i ważności tych potrzeb.

Ustawa o służbie cywilnej przewiduje również możliwość zlecenia pracy nadliczbowej w nocy oraz w niedziele i święta. Wydanie polecenia pracy we wskazanych okolicznościach jest jednak możliwe tylko w wyjątkowych przypadkach. Ponieważ ustawa o służbie cywilnej nie reguluje znaczenia zwrotu „wyjątkowe przypadki”, kwestię tę pozostawia się ocenie pracodawcy. Powszechnie przyjmuje się jednak, że przesłanka ta odnosi się do potrzeb szczególnych, których niezrealizowanie mogłoby skutkować zakłóceniami w funkcjonowaniu urzędu.

Problematyczną kwestią jest ustalenie, do kogo należy ocena, czy dany przypadek sytuacji faktycznej wypełnia znamiona „potrzeb urzędu” - czy do kierownika danej jednostki organizacyjnej czy może bezpośredniego przełożonego danego pracownika. Pośrednim wskazaniem może być w tym wypadku fakt, że polecenie pozostania w pracy w ramach godzin nadliczbowych wydaje przełożony. Tym samym wydaje się, że to do niego należy bezpośrednia ocena, czy dany przypadek mieści się w kategoriach „potrzeb urzędu”. Oczywiście wszystko zależy od struktury jednostki organizacyjnej oraz ustalonej w schemacie organizacyjnym podległości służbowej.

W praktyce może powstać pytanie, czy w ramach „potrzeb urzędu” mieszczą się przesłanki wskazane w Kodeksie pracy uzasadniające pracę w godzinach nadliczbowych. Przesłanka kodeksowa, jaką są szczególne potrzeby pracodawcy, jest rozumiana w szerszym znaczeniu niż „potrzeby urzędu”. Z całą pewnością kodeksowe szczególne potrzeby pracodawcy mieszczą się w pojęciu „potrzeby urzędu”, które mogą mieć charakter zarówno szczególny, jak i nienadzwyczajny.

Wątpliwości mogą pojawić się w przypadku potrzeby prowadzenia akcji ratowniczej czy usuwania awarii - jeżeli takie nadzwyczajne sytuacje mieszczą się w pojęciu „potrzeba urzędu”. Biorąc pod uwagę, że awaria może powodować różne szkody, trudno sobie wyobrazić, że członkowie korpusu służby cywilnej będą bierni po godzinach pracy w przypadku np. zalewania archiwum w wyniku awarii wodociągowej. Tym samym należy przyjąć, że przełożony może zobowiązać członka służby cywilnej do pozostania w dyspozycji - zarówno w przypadku konieczności prowadzenia akcji ratowniczej, jak i w ramach usuwania skutków awarii.

Regulacja dopuszczająca pracę w godzinach nadliczbowych oraz pracę w równoważnym systemie czasu pracy przez członków korpusu służby cywilnej nie ma zastosowania do kobiet w ciąży oraz - bez ich zgody - do pracowników sprawujących pieczę nad osobami wymagającymi stałej opieki lub opiekujących się dziećmi w wieku do 8 lat. Mimo że ustawa nie precyzuje formy takiej zgody, warto zadbać, aby była ona pisemna.

Ponieważ żaden przepis ustawy o służbie cywilnej nie reguluje kwestii limitu godzin nadliczbowych, jakie członek korpusu służby cywilnej może przepracować w roku, mogłoby to oznaczać, że członkowie korpusu służby cywilnej mają ich nielimitowaną liczbę. Jednak tak szeroka i nieograniczona interpretacja jest niedopuszczalna w kontekście regulacji zawartej w Kodeksie pracy oraz możliwości zastosowania tych przepisów w sytuacji, gdy ustawa o służbie cywilnej nie stanowi inaczej.

Można oczywiście spotkać się z interpretacją odmienną, zgodnie z którą praca nadliczbowa w służbie cywilnej nie jest limitowana ani w ciągu doby, ani w skali roku kalendarzowego. Rozmiar tej pracy jest więc podyktowany potrzebami urzędu i członek korpusu służby cywilnej ma obowiązek jej wykonywania w wymiarze wskazanym przez przełożonego.

Bezpieczniej jednak przyjąć, że limit godzin nadliczbowych członka korpusu służby cywilnej w związku z potrzebami urzędu nie powinien przekroczyć w roku kalendarzowym 150 godzin. Nie ma bowiem żadnych przeszkód, aby regulacja Kodeksu pracy znalazła zastosowanie do pracowników korpusu służby cywilnej, mimo że limit wskazanych w niej godzin nadliczbowych odnosi się do szczególnych potrzeb pracodawcy, a nie do przesłanki wynikającej z ustawy o służbie cywilnej, jaką są potrzeby urzędu. Do podwyższenia rocznego limitu godzin nadliczbowych ponad 150 w przepisach wewnętrznych jednostki organizacyjnej należy podchodzić ostrożnie.

Stosowanie przepisów Kodeksu pracy w tym zakresie powinno uwzględniać specyfikę działalności służby cywilnej, która nie jest prywatnym pracodawcą nastawionym na zysk. Zatem szczególnych potrzeb pracodawcy nie należy co do zasady utożsamiać z potrzebami urzędu.

1.4. Świadczenia za pracę nadliczbową

W ustawie o służbie cywilnej rekompensata z tytułu pracy nadliczbowej została uregulowana inaczej niż w przepisach Kodeksu pracy. Standardowo przepisy Kodeksu pracy przewidują dwie alternatywne formy rekompensaty, tj. oprócz normalnego wynagrodzenia dodatek za pracę nadliczbową lub czas wolny udzielany na wniosek pracownika albo bez takiego wniosku (z inicjatywy pracodawcy).

Ustawa o służbie cywilnej nie reguluje wprost, kto powinien być inicjatorem wykorzystania czasu wolnego w zamian za pracę nadliczbową - pracownik czy pracodawca. Należy przyjąć, że zarówno pracownikowi, jak i pracodawcy przysługuje wyjście z propozycją w kwestii wykorzystania czasu wolnego - uwzględniając przy tym potrzebę zapewnienia niezakłóconego toku pracy jednostki organizacyjnej.

W przypadku rekompensaty pracy nadliczbowej wynikającej z pragmatyki ustawodawca podzielił członków korpusu służby cywilnej na dwie kategorie, tj. na pracowników służby cywilnej oraz urzędników służby cywilnej.

Rekompensowanie pracy w nadgodzinach

Przykład

Pracownik służby cywilnej ponad 2 miesiące wcześniej pracował w godzinach nadliczbowych. Do tej pory nie zwrócił się do pracodawcy w sprawie odbioru czasu wolnego w zamian za tę pracę. Pracodawca, uwzględniając dużą liczbę zadań nałożonych na jednostkę organizacyjną, ma wątpliwość, czy w takim przypadku może wypłacić pracownikowi wynagrodzenie oraz czy ma możliwość zobowiązania pracownika do wykorzystania czasu wolnego. Jednak ustawa o służbie cywilnej nie przewiduje alternatywnej formy rekompensaty, lecz wyłącznie czas wolny. Należy przyjąć, że pracodawca może wyznaczyć pracownikowi odbiór godzin nadliczbowych w formie czasu wolnego - biorąc pod uwagę fakt, że ustawa nie przewiduje, kto może wystąpić z taką inicjatywą.

Przykład

Pracownik służby cywilnej, którego obowiązuje dobowa 8-godzinna norma czasu pracy i średnio 40-godzinna tygodniowa (od poniedziałku do piątku), na polecenie pracodawcy świadczył pracę w sobotę (w dniu dla niego wolnym od pracy) przez 3 godziny. Ponieważ ustawa o służbie cywilnej nie różnicuje pracy nadliczbowej świadczonej w dni powszednie i pracy nadliczbowej świadczonej w dniu wolnym od pracy (niebędącym niedzielą lub świętem), za taką pracę pracownik służby cywilnej ma jedynie prawo do czasu wolnego - w takim samym wymiarze, jaki przepracował. W omawianym przypadku nie ma zastosowania art. 151³ Kodeksu pracy (dotyczący odbioru dnia wolnego za pracę w dni wolne z tytułu przeciętnie 5-dniowego tygodnia pracy). Kwestie rekompensaty pracy nadliczbowej członków korpusu służby cywilnej zostały bowiem kompleksowo uregulowane w ustawie o służbie cywilnej. Pogląd ten podzielił Sąd Najwyższy w wyroku z 3 sierpnia 2011 r. (I PK 40/11).

Na wniosek członka korpusu służby cywilnej czas wolny w zamian za pracę nadliczbową, jak również dzień wolny za pracę w niedzielę lub święto mogą być udzielone w okresie bezpośrednio poprzedzającym urlop wypoczynkowy lub po jego zakończeniu, co stanowi regulację szczególną w kontekście przepisów Kodeksu pracy (art. 97 ust. 9 ustawy o służbie cywilnej). Ponieważ przepisy pragmatyki nie przewidują, jaką formę powinien mieć taki wniosek, ze względów dowodowych zaleca się formę pisemną.

W przypadku udzielania rekompensaty w formie czasu wolnego lub dnia wolnego na wniosek członka korpusu służby cywilnej przepis posługuje się zwrotem „może być udzielony w okresie bezpośrednio poprzedzającym urlop wypoczynkowy lub po jego zakończeniu”. Taka nieprecyzyjna redakcja przepisu może sugerować, że możliwość udzielenia czasu wolnego jest zastrzeżona bezpośrednio - ale przed urlopem. Należy jednak uznać, że „bezpośredniość” udzielenia czasu lub dnia wolnego dotyczy również okresu po urlopie.

W przypadku urzędników służby cywilnej uprawnienie do odbioru czasu wolnego zależy od okoliczności, w jakich wystąpiła praca nadliczbowa (dzień powszedni, pora nocna, niedziela lub święto).

Gdy godziny nadliczbowe wystąpiły w dniu powszednim, urzędnik służby cywilnej nie ma prawa do czasu wolnego, przy czym takie uprawnienie powstaje w pozostałych sytuacjach. Za pracę nadliczbową wykonaną w porze nocnej czas wolny przysługuje w takim samym wymiarze, natomiast za pracę w niedzielę lub święto przysługuje inny dzień wolny.

Urzędnikowi służby cywilnej za pracę w niedzielę przysługuje dzień wolny od pracy w najbliższym tygodniu, a za pracę w święto przysługuje inny dzień wolny.

Należy zauważyć, że nieuregulowaną i w związku z tym problematyczną kwestią jest ustalenie okresu, w jakim urzędnik służby cywilnej powinien pracować w niedzielę lub święto, aby w zamian otrzymać rekompensatę w formie innego dnia wolnego. W przypadku braku odmiennego uregulowania należy przyjąć, że sam fakt wykonywania pracy w niedzielę lub święto, niezależnie od czasu jej wykonywania, uprawnia urzędnika służby cywilnej do innego dnia wolnego.

Za pracę wykonywaną w nadgodzinach czas wolny udzielany w tym samym wymiarze przysługuje tylko pracownikowi służby cywilnej. Natomiast urzędnicy służby cywilnej mają prawo do rekompensaty pracy wykonywanej w godzinach nadliczbowych, jeśli świadczyli ją w porze nocnej (czas wolny udzielany w tym samym wymiarze).

2. Pracownicy samorządowi

2.1. Czas pracy i praca nadliczbowa pracowników samorządowych

Przepisy ustawy o pracownikach samorządowych nie regulują w sposób szczególny kwestii wymiaru czasu pracy pracowników samorządowych w stosunku do pozostałych grup pracowniczych. Brak też odrębnych regulacji odnoszących się do dopuszczalnych norm i systemów czasu pracy. W powyższych kwestiach należy stosować przepisy Kodeksu pracy, które mają zastosowanie wówczas, gdy przepisy szczególne nie regulują w sposób odrębny poszczególnych zagadnień pracowniczych (art. 43 ust. 1 ustawy o pracownikach samorządowych).

Kwestia pracy nadliczbowej pracowników samorządowych została jednak uregulowana w sposób odrębny od obowiązujących w tym zakresie przepisów Kodeksu pracy. Zatem, jeżeli wymagają tego potrzeby jednostki, w której pracownik samorządowy jest zatrudniony, na polecenie przełożonego wykonuje on pracę w godzinach nadliczbowych, w tym w wyjątkowych przypadkach także w porze nocnej oraz w niedziele i święta (art. 42 ust. 2 ustawy o pracownikach samorządowych).

Przesłanka, jaką są „potrzeby jednostki” w zakresie możliwości zlecania pracy nadliczbowej, podobna do tej, jaka obowiązuje w stosunku do członków korpusu służby cywilnej, jest w praktyce bardzo szeroka. Jej zakres jest dużo większy niż przesłanki pracy nadliczbowej obowiązującej pracowników zatrudnionych na podstawie Kodeksu pracy. Można przyjąć, że w jej ramach mieszczą się zarówno szczególne potrzeby, jak też okoliczności mniej nadzwyczajne, jak również sytuacje związane z prowadzeniem akcji ratowniczej czy usuwaniem awarii.

Każda potrzeba realizacji zadań przypisanych do danej jednostki organizacyjnej, których wykonanie nie jest możliwe w normalnym czasie pracy, może uzasadniać pracę nadliczbową. Natomiast praca w niedziele oraz w porze nocnej może być zlecona wyłącznie w przypadkach szczególnych - tym samym nie może być traktowana w kategoriach normalnej organizacji toku pracy.

Przykład

Jednostka samorządowa ma obowiązek sporządzenia uzgodnionego wcześniej sprawozdania. Okazało się, że niezbędne jest sporządzenie dodatkowego nieplanowanego raportu. W takim przypadku pracownicy jednostki mogą w ramach pracy nadliczbowej wykonać pracę zarówno w ramach tworzenia planowanego sprawozdania, jak i dodatkowego zadania. Jednak zlecenie pracy w niedzielę oraz w porze nocnej będzie mogło odnosić się tylko do zadań pozaplanowych - czyli raportu, którego potrzeba sporządzenia jest potrzebą wyjątkową.

Możliwość wykonywania pracy nadliczbowej przez pracowników samorządowych jest uzależniona od wydania w tym zakresie polecenia przełożonego. Przepisy nie określają formy, w jakiej może być ono wydane. Standardowo najpewniejszą formą jest przekazanie polecenia w formie pisemnej. Jednak w szczególnie nagłych przypadkach jak najbardziej forma ustna wydaje się dopuszczalna. Fakt, iż przepisy wymagają wydania przez przełożonego polecenia, powoduje, że należy przyjąć, iż powinno być ono wyraźne, a nie dorozumiane, wynikające z ogólnego kontekstu danej sytuacji.

Mimo że praca w jednostkach samorządowych jest rodzajem szeroko rozumianej służby publicznej (w tym praca wykonywana w godzinach nadliczbowych), polecenie wydania pracy po godzinach nie może być skierowane do każdego pracownika samorządowego bez względu na sytuację. Potrzeby urzędu nie uzasadniają zlecenia pracy nadliczbowej pracownicom samorządowym będącym w ciąży oraz bez zgody pracownika samorządowego sprawującego pieczę nad osobami wymagającymi stałej opieki lub tego, który opiekuje się dziećmi w wieku do 8 lat (art. 42 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych). Powyższe obostrzenia obowiązują niezależnie od ciężaru gatunkowego potrzeb urzędu - zarówno jeżeli dotyczą one zwykłych potrzeb jednostki organizacyjnej, jak i przypadków wyjątkowych, uzasadniających pracę w nocy, niedzielę oraz święta.

2.2. Rekompensata pracy nadliczbowej

Problematykę rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych, wykonanej na polecenie przełożonego, w sposób szczególny w stosunku do Kodeksu pracy reguluje przepis art. 42 ust. 4 ustawy o pracownikach samorządowych. Pracownikowi samorządowemu za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego w godzinach nadliczbowych przysługuje, według jego wyboru, wynagrodzenie albo czas wolny w tym samym wymiarze. Czas wolny na wniosek pracownika może być udzielony w okresie bezpośrednio poprzedzającym urlop wypoczynkowy lub po jego zakończeniu. To, że przepis posługuje się zwrotem „może być udzielony”, oznacza, że pracodawca samorządowy nie jest bezwzględnie związany z wnioskiem pracownika. Okolicznością uniemożliwiającą udzielenie czasu wolnego bezpośrednio przed lub po urlopie mogą być w szczególności potrzeby organizacyjne urzędu.

Możliwość udzielenia pracownikowi samorządowemu czasu wolnego za wykonaną pracę nadliczbową w okresie poprzedzającym bezpośrednio rozpoczęcie lub zakończenie urlopu dotyczy urlopu niezależnie od jego długości. Przepisy ustawy o pracownikach samorządowych nie wymagają, aby udzielenie czasu wolnego w okresie poprzedzającym urlop lub bezpośrednio po jego zakończeniu miało miejsce w ramach jednego okresu rozliczeniowego.

Przykład

Pracownik jednostki samorządowej świadczył pracę nadliczbową w związku z potrzebami urzędu w lutym 2020 r. Z planu urlopów wynika, że pracownik zaplanował najdłuższą część urlopu w lipcu 2020 r. Zwrócił się więc do pracodawcy z pisemnym wnioskiem, w którym prosi o możliwość wykorzystania odebrania czasu wolnego z tytułu pracy nadliczbowej bezpośrednio po zakończeniu urlopu. Pracodawca ma wątpliwość, czy umożliwienie wykorzystania czasu wolnego po urlopie wypadającym w lipcu br. będzie poprawną praktyką - uwzględniając, że urlop wypada w innym okresie rozliczeniowym.

Odnosząc się do powyższej wątpliwości, należy zauważyć, że przepisy pragmatyki nie wspominają nic o konieczności wykorzystania czasu wolnego w ramach konkretnego okresu rozliczeniowego. Tym samym można uznać, że możliwość odebrania czasu wolnego bezpośrednio przed czy po urlopie jest możliwa za zgodą pracodawcy niezależnie od różnicy w okresach rozliczeniowych.

Dokonując wyboru w zakresie formy rekompensaty pracy nadliczbowej pracownika samorządowego, przepisy nie wskazują, w jakiej formie taki wybór powinien być dokonany oraz w jakim trybie powinien być zawiadomiony przełożony o woli pracownika. Wobec braku szczególnych uregulowań należy przyjąć, że wola pracownika samorządowego może być wyrażona w każdy sposób - tak aby była wyraźna i dotarła w sposób niewątpliwy do przełożonego.

Warto zwrócić uwagę, że przepisy szczególne regulujące problematykę rekompensaty pracy nadliczbowej pracowników samorządowych nie przewidują wypłacania dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych, tak jak ma to miejsce w przypadku zwykłych pracowników. Przewidziane jest tylko i wyłącznie samo wynagrodzenie. Tym samym w przypadku pracownika samorządowego, zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy, nie będzie obejmowała go zasada, zgodnie z którą w treści umowy pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy określa się liczbę godzin, po których przekroczeniu pracownik będzie miał prawo do dodatku jak za pracę w godzinach nadliczbowych.

3. Pracownicy urzędów państwowych

3.1. Czas pracy pracowników urzędów państwowych

Podobnie jak w przypadku członków korpusu służby cywilnej czy pracowników samorządowych, ustawa o pracownikach urzędów państwowych przewiduje możliwość zatrudnienia w godzinach nadliczbowych. Analogicznie jak we wcześniej omówionych przypadkach stanowi ona regulację szczególną w stosunku do unormowań zawartych w Kodeksie pracy.

Czas pracy urzędników państwowych nie może przekraczać 8 godzin na dobę i średnio 40 godzin tygodniowo (art. 29 ust. 1 ustawy o pracownikach urzędów państwowych). Oprócz podstawowego systemu czasu pracy urzędnicy mogą pracować w systemie równoważnym, w którym dopuszczalne jest przedłużenie czasu pracy do 12 godzin na dobę (art. 29 ust. 1a ustawy o pracownikach urzędów państwowych). W tym systemie czas pracy nie może przekraczać średnio 40 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 12 tygodni. Rozkład czasu pracy w tygodniu oraz jego wymiar w poszczególnych dniach tygodnia są określane przez kierownika urzędu.

3.2. Praca poza normalnymi godzinami pracy

Jeżeli wymagają tego potrzeby urzędu, urzędnik państwowy może być zatrudniony poza normalnymi godzinami pracy, a w wyjątkowych przypadkach także w nocy oraz w niedziele i święta (art. 29 ust. 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych). Podobnie jak w przypadku służby cywilnej przesłanką uzasadniającą pracę nadliczbową są „potrzeby urzędu”. Powołany przepis jako jedyny z omówionych pragmatyk nie posługuje się określeniem „godziny nadliczbowe” tylko „zatrudnieniem poza normalnymi godzinami pracy”. Jednak, uwzględniając brak odmiennego uregulowania w tym zakresie, zatrudnienie poza normalnymi godzinami pracy będzie co do zasady oznaczało pracę w godzinach nadliczbowych.

Warto zwrócić uwagę, że art. 29 ust. 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych posługuje się zwrotem „urzędnik państwowy może być zatrudniony”. Taki zwrot może sugerować możliwość regularnego świadczenia pracy nadliczbowej, jeżeli wymagają tego potrzeby urzędu, niezależnie od ich charakteru. Jednak należy uznać, że powyższe ustawowe wyrażenie jest pewnym uproszczeniem i nie powinno być utożsamiane z przyzwoleniem na regularne świadczenie (zlecanie) pracy nadliczbowej.

Wykonywanie pracy poza normalnymi godzinami pracy, w tym w wyjątkowych przypadkach w niedzielę i święto, przez urzędników państwowych nie dotyczy kobiet w ciąży oraz - bez ich zgody - osób sprawujących pieczę nad osobami wymagającymi stałej opieki lub opiekujących się dziećmi w wieku do 8 lat.

3.3. Rekompensata za pracę poza normalnymi godzinami pracy

Urzędnikowi państwowemu za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego poza normalnymi godzinami pracy przysługuje według jego wyboru wynagrodzenie (bez dodatku wynikającego z przepisów Kodeksu pracy) lub czas wolny. Czas wolny może być udzielony w okresie bezpośrednio poprzedzającym urlop wypoczynkowy lub po jego zakończeniu.

Pracownikowi urzędu państwowego za pracę nadliczbową przysługuje czas wolny albo wynagrodzenie.

Regulując kwestię rekompensaty z tytułu pracy poza normalnymi godzinami pracy, ustawodawca w sposób odmienny potraktował urzędników państwowych zatrudnionych w urzędach naczelnych i centralnych organów administracji państwowej na stanowiskach kierowniczych i samodzielnych. W ich przypadku przepisy nie przewidują wyboru między wynagrodzeniem lub czasem wolnym. Jedyną przewidzianą rekompensatą jest czas wolny, który jest udzielany tylko w zamian za czas przepracowany poza normalnymi godzinami pracy w porze nocnej oraz w niedzielę lub święto (art. 30 ust. 3 ustawy o pracownikach urzędów państwowych).

PODSUMOWANIE

1. Jeżeli wymagają tego potrzeby urzędu, członek korpusu służby cywilnej na polecenie przełożonego wykonuje pracę w godzinach nadliczbowych, w tym w wyjątkowych przypadkach także w nocy oraz w niedziele i święta.
2. Pracownikowi służby cywilnej za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego w godzinach nadliczbowych przysługuje czas wolny w tym samym wymiarze.
3. Urzędnikowi służby cywilnej za pracę w godzinach nadliczbowych w dniu powszednim rekompensata nie przysługuje.
4. Na polecenie przełożonego, jeżeli wymagają tego potrzeby jednostki, pracownik samorządowy wykonuje pracę w godzinach nadliczbowych, w tym w wyjątkowych przypadkach także w porze nocnej oraz w niedziele i święta.
5. Pracownikowi samorządowemu za pracę wykonywaną w godzinach nadliczbowych przysługuje wynagrodzenie albo czas wolny w tym samym wymiarze.
6. Jeżeli wymagają tego potrzeby urzędu, urzędnik państwowy może być zatrudniony poza normalnymi godzinami pracy, a w wyjątkowych wypadkach także w nocy oraz w niedziele i święta.
7. Urzędnikowi państwowemu za pracę wykonywaną poza normalnymi godzinami pracy przysługuje według jego wyboru wynagrodzenie lub czas wolny.
8. Urzędnikom państwowym zatrudnionym na stanowiskach kierowniczych i samodzielnych w urzędach naczelnych i centralnych organów administracji państwowej przysługuje wolny czas za pracę poza normalnymi godzinami pracy wykonywaną w porze nocnej oraz w niedzielę lub święto.

PODSTAWA PRAWNA:

● art. 3, art. 9 ust. 1, art. 97 ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 1559; ost. zm. Dz.U. z 2019 r. poz. 2020),

● art. 42-43 ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (j.t. Dz.U. z 2019 r. poz. 1282),

● art. 29-30 ustawy z 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 1915; ost. zm. Dz.U. z 2019 r. poz. 1820),

● art. 151 § 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (j.t. Dz.U. z 2019 r. poz. 1040; ost. zm. Dz.U. z 2019 r. poz. 1495).

Sebastian Kryczka

specjalista z zakresu prawa pracy