Czy lekarz po odbyciu stażu może korzystać z preferencji składkowych dla przedsiębiorców

PROBLEM

Po odbyciu stażu podyplomowego zdecydowałem się prowadzić indywidualną praktykę lekarską w formie jednoosobowej działalności gospodarczej. Czy wykonując działalność w szpitalu, w którym wcześniej byłem zatrudniony na podstawie umowy o pracę jako lekarz stażysta, będę mógł przez 6 miesięcy korzystać z tzw. ulgi na start, a potem przez kolejne 24 miesiące z prawa do obniżenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe?

RADA

Tak. Lekarz podejmujący działalność gospodarczą może korzystać z tzw. ulgi na start przez pierwsze 6 miesięcy prowadzenia działalności, tak jak inni przedsiębiorcy. Może również przez okres 24 miesięcy kalendarzowych opłacać składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe na preferencyjnych warunkach, tj. od podstawy wymiaru nie niższej niż 30% minimalnego wynagrodzenia za pracę. Dopuszczalne jest to także wtedy, gdy wykonuje pracę na rzecz byłego pracodawcy, u którego w trakcie odbywania stażu podyplomowego był zatrudniony na podstawie umowy o pracę jako lekarz stażysta. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z 9 kwietnia 2024 r. (III UZP 9/23). Szczegóły w uzasadnieniu.

UZASADNIENIE

Osoby rozpoczynające prowadzenie działalności gospodarczej mogą korzystać z ulg w opłacaniu składek, jeśli spełniają określone warunki. Jednym z nich jest niewykonywanie w ramach tej działalności na rzecz byłego pracodawcy tych samych czynności, które były wykonywane podstawie umowy o pracę. Wątpliwości dotyczą tego, czy lekarze (podobnie jak wcześniej radcowie prawni i adwokaci), którzy przed uzyskaniem uprawnień do wykonywania zawodu wykonywali podobne czynności w ramach stosunku pracy (jako stażyści), są uprawnieni do takich ulg.

Ulgi w opłacaniu składek ZUS dla osób rozpoczynających działalność. Ustawodawca wprowadził kilka uproszczeń oraz ulg dla osób rozpoczynających prowadzenie działalności gospodarczej albo podejmujących ją po określonej przerwie. Wśród nich są preferencje składkowe, które mają stanowić zachętę do podjęcia aktywności zawodowej w takiej formie; mają one charakter powszechny. Należy tu wymienić tzw. ulgę na start oraz prawo do opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe na preferencyjnych warunkach, tj. od obniżonej podstawy wymiaru.

Ulga na start. Zgodnie z art. 18 ustawy – Prawo przedsiębiorców, regulującym tzw. ulgę na start, przedsiębiorca będący osobą fizyczną, który:

1) podejmuje działalność gospodarczą 

a) po raz pierwszy

 albo 

b) podejmuje ją ponownie po upływie co najmniej 60 miesięcy od dnia jej ostatniego zawieszenia lub zakończenia, i

2) nie wykonuje jej na rzecz byłego pracodawcy, dla którego przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej w bieżącym lub w poprzednim roku kalendarzowym wykonywał w ramach stosunku pracy czynności wchodzące w zakres wykonywanej działalności gospodarczej,

nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym przez okres 6 miesięcy od dnia podjęcia działalności gospodarczej.

Obniżenie podstawy wymiaru składek. Istotą tej ulgi jest prawo obniżenia zadeklarowanej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w okresie pierwszych 24 miesięcy kalendarzowych prowadzenia działalności do kwoty 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia (art. 18a ustawy systemowej). Jeśli przedsiębiorca (w omawianym przypadku lekarz) korzystał wcześniej z ulgi na start, to może opłacać składki na preferencyjnych warunkach (tj. od podstawy wymiaru nie niższej niż 30% minimalnego wynagrodzenia) po upływie 6 miesięcy korzystania z ulgi na start (art. 18aa ust. 3 ustawy systemowej). Od 1 lipca 2024 r. obniżona podstawa wymiaru składek wynosi 1290 zł (30% z 4300 zł).

Tak jak w przypadku ulgi na start – z ww. preferencji składkowych nie może korzystać przedsiębiorca, który:

1) prowadzi lub w okresie ostatnich 60 miesięcy kalendarzowych przed dniem rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej prowadził pozarolniczą działalność,

2) wykonuje działalność gospodarczą na rzecz byłego pracodawcy, dla którego przed dniem rozpoczęcia działalności gospodarczej w bieżącym lub w poprzednim roku kalendarzowym wykonywał w ramach stosunku pracy czynności wchodzące w zakres wykonywanej działalności gospodarczej (warunek ten musi być spełniony nie tylko w dniu rozpoczęcia działalności, ale także przez cały okres opłacania składek obliczonych od podstawy wymiaru określonej w art. 18a ustawy systemowej).

Ustalając okres 24 miesięcy, bierze się pod uwagę pełne miesiące kalendarzowe prowadzenia działalności gospodarczej. Zawieszenie działalności czy wyłączenie obowiązku ubezpieczeń emerytalnego i rentowych z uwagi na zbieg tytułów do ubezpieczenia (art. 9 ustawy systemowej) nie wpływa na bieg okresu 24 miesięcy uprawniającego do ulgi. 

Korzystanie przez lekarza z ulgi na start oraz z prawa do obniżenia podstawy wymiaru składek nie wyłącza obowiązku opłacania składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Obie ulgi stanowią uprawnienie, a zatem przedsiębiorca może zdecydować o niekorzystaniu z nich. 

Praca lekarza stażysty a czynności wchodzące w zakres wykonywanej działalności gospodarczej. Przepisy ustawy systemowej i ustawy – Prawo przedsiębiorców, wyłączają możliwość stosowania ulg składkowych przez osoby rozpoczynające (po raz pierwszy lub po określonej przerwie) działalność gospodarczą, które na podstawie stosunku pracy uprzednio wykonywały czynności wchodzące w zakres obecnie wykonywanej działalności gospodarczej na rzecz byłego pracodawcy. 

Ograniczenie stosowania preferencji składkowych ma na celu przede wszystkim przeciwdziałanie zjawisku tzw. samozatrudnienia, czyli uniemożliwienie, przy zmianie formy zatrudnienia, wykonywania przez byłego pracownika tożsamej pracy na rzecz byłego pracodawcy i korzystania przy tym z ulg składkowych.

W odniesieniu do lekarzy podejmujących działalność gospodarczą po odbyciu stażu podyplomowego dotąd niejednolicie oceniano w orzecznictwie, czy wykonywanie pracy dla byłego pracodawcy, u którego wcześniej lekarz stażysta odbywał staż podyplomowy, wyłącza możliwość korzystania z preferencji składkowych, o których mowa w art. 18a ustawy systemowej i art. 18 ustawy – Prawo przedsiębiorców. W kontekście ww. przepisów wątpliwości dotyczyły przede wszystkim tego, czy czynności wykonywane podczas stażu podyplomowego przez lekarza można uznać za tożsame z działaniami wykonywanymi w ramach prowadzonej samodzielnie działalności gospodarczej (praktyki lekarskiej).

Kwestię tę rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale z 9 kwietnia 2024 r. (III UZP 9/23): 

SN

Przepisy art. 18a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (…) oraz art. 18 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców (…) mają zastosowanie także w przypadku lekarza podejmującego działalność gospodarczą, gdy wykonuje ją na rzecz byłego pracodawcy, u którego był zatrudniony na podstawie umowy o pracę jako lekarz stażysta, zawartej na czas określony w celu przygotowania zawodowego, obejmującego realizację programu stażu podyplomowego (…).

Sąd Najwyższy przesądził zatem o możliwości stosowania art. 18a ustawy systemowej oraz art. 18 ustawy – Prawo przedsiębiorców, wobec lekarza podejmującego działalność gospodarczą wykonywaną na rzecz byłego pracodawcy, u którego był zatrudniony na podstawie umowy o pracę jako lekarz stażysta w trakcie odbywania stażu podyplomowego. Znaczenie ma przy tym specyfika pracy i warunki zatrudnienia lekarza stażysty – praca wykonywana podczas stażu jest to przygotowanie zawodowe. 

Co istotne, warunkiem niezbędnym do przyznania przez okręgową radę lekarską prawa do wykonywania zawodu lekarza jest odbycie stażu podyplomowego, który obejmuje doskonalenie umiejętności praktycznych oraz pogłębienie wiedzy teoretycznej w dziedzinach medycyny, o których mowa we właściwych przepisach prawa. Staż podyplomowy odbywany jest co do zasady w oparciu o umowę o pracę zawartą na czas określony w celu przygotowania zawodowego obejmującego realizację programu stażu podyplomowego. Odbycie stażu podyplomowego następuje pod nadzorem lekarza, zgodnie z programem stażu i na ściśle określonych zasadach. Lekarz stażysta ma ograniczony zakres obowiązków – które dodatkowo musi konsultować z lekarzem prowadzącym. Zatem nie podejmuje samodzielnie żadnych decyzji związanych z leczeniem pacjentów (tj. ma ograniczone prawo wykonywania zawodu, pracuje pod nadzorem innego lekarza, jego zakres obowiązków jest zmniejszony). Staż podyplomowy jest obowiązkowy, nie finansuje go pracodawca, lecz marszałek województwa, a wysokość wynagrodzenia jest odgórnie ustalana dla lekarzy stażystów. 

Po odbyciu stażu podyplomowego (i spełnieniu warunków ustalonych w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz w przepisach wykonawczych) lekarz wykonuje inny zakres czynności niż w trakcie stażu podyplomowego. Staje się on już wówczas uprawniony do samodzielnego podejmowania decyzji dotyczących sposobu i przebiegu leczenia pacjentów, ponosi odpowiedzialność zawodową jako samodzielny lekarz. 

Zatem odbywany przez lekarza stażystę staż podyplomowy, wykonywany w ramach stosunku pracy w celu przygotowania zawodowego, nie może być zrównany z zakresem czynności wykonywanych przez lekarza na rzecz byłego pracodawcy (już po nabyciu pełnych uprawnień do wykonywania zawodu lekarza) w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Fakt, że lekarz stażysta udziela świadczeń zdrowotnych na podstawie umowy o pracę (w ograniczonym zakresie z uwagi na status prawny lekarza stażysty), a następnie – po uzyskaniu kwalifikacji do samodzielnego wykonywania zawodu lekarza – podejmuje indywidualną praktykę lekarską na rzecz tego samego podmiotu (szpitala), nie pozbawia go prawa do ulgi w opłacaniu składek ZUS.

POWOŁANE ORZECZENIA SĄDÓW:

uchwała SN z 9 kwietnia 2024 r. (III UZP 9/23)

dr Aneta Olędzka

radca prawny, doktor nauk prawnych, ekspert z zakresu prawa pracy, ubezpieczeń i prawa cywilnego