Serwis Prawno-Pracowniczy / Niezbędnik Kadrowo-Płacowy 48/2003 z 30.11.2003 [dodatek: Serwis Prawno-Pracowniczy, str. 6]
Data publikacji: 03.07.2018
OBLICZ SWOJĄ EMERYTURĘ
Przyznanie, zawieszenie i zmniejszenie emerytury
Nierzadko zdarzają się sytuacje, w których emeryt otrzymuje dodatkowe dochody poza emeryturą. Wysokość tych dochodów powoduje w określonych sytuacjach zmniejszenie lub zawieszenie wypłaty emerytury.
KAROL STANKIEWICZ
e-mail: autorzy.spp@infor.pl
W ostatniej części cyklu „Oblicz swoją emeryturę” przedstawimy regulacje dotyczące zawieszania i zmniejszania emerytur, tryb postępowania o to świadczenie, zasady dotyczące ustalania tzw. świadczeń zbiegowych, nie zrealizowanych świadczeń, tryb, w jakim ZUS dochodzi zwrotu tzw. nienależnie pobranych świadczeń oraz na zakończenie przedstawimy postępowanie odwoławcze.
• Zarobki emerytów
Na zawieszenie prawa do emerytury lub zmniejszenie wysokości tego świadczenia wpływa przychód osiągany z tytułu wykonywania działalności podlegającej obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, a więc: zatrudnienia, służby, innej pracy zarobkowej lub pozarolniczej działalności.
Zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zasady dotyczące zawieszenia prawa do emerytury lub renty stosuje się również do osób wyłączonych z ubezpieczenia społecznego w związku z posiadaniem ustalonego prawa do emerytury (lub renty) oraz osób wykonujących działalność nie podlegającą obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z uwagi na podleganie temu obowiązkowi z innego tytułu. Tak więc emerytura podlega zawieszeniu lub zmniejszeniu także wówczas, gdy emeryt osiąga przychód z działalności objętej obowiązkiem ubezpieczeń społecznych, niezależnie od tego, czy opłaca składki na te ubezpieczenia, czy ich nie opłaca z uwagi na to, że ma ustalone prawo do świadczenia. Jeśli emeryt pracuje np. na podstawie umowy o pracę (opłaca składkę) i prowadzi działalność (nie opłaca składek, ponieważ ma ustalone prawo do emerytury i jest ubezpieczony z tytułu zatrudnienia) - ma obowiązek rozliczyć się z ZUS z łącznej kwoty przychodu uzyskanej z obydwóch tytułów.
Na zawieszenie lub zmniejszenie emerytury wpływają przychody uzyskane z tytułu:
• wykonywania pracy w ramach stosunku pracy,
• wykonywania pracy nakładczej,
• wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia oraz współpracy przy wykonywaniu tej umowy,
• wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej oraz współpracy przy wykonywaniu tej umowy,
• wykonywania umowy o świadczenie usług (innej niż umowa zlecenia lub agencyjna), do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia oraz współpracy przy wykonywaniu tej umowy,
• wykonywania pracy na rzecz pracodawcy (a więc osoby, z którą łączy emeryta stosunek pracy) na podstawie:
- umowy zlecenia,
- umowy agencyjnej,
- innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego stosuje się przepisy o zleceniu,
- umowy o dzieło,
• prowadzenia pozarolniczej działalności oraz współpracy przy jej wykonywaniu,
• wykonywania pracy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych i w zespołowych gospodarstwach rolnych tych spółdzielni,
• odpłatnego świadczenia pracy, na podstawie skierowania do pracy, w czasie kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania,
• służby w tzw. służbach mundurowych (Policja, wojsko itd.).
Za przychód wpływający na zawieszenie emerytury lub zmniejszenie jej wysokości uważa się przychód stanowiący podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Emeryci prowadzący pozarolniczą działalność, wykazując uzyskany przychód, podają podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Jeśli płacą ją dobrowolnie - wykazują podstawę wymiaru, od której faktycznie opłacają składki, natomiast pozostałe osoby (a więc te nie opłacające składki) wykazują podstawę wymiaru, od której opłacałyby te składki. W żadnym przypadku nie należy wykazywać przychodów w rozumieniu ustawy podatkowej.
Za przychód uważa się także kwoty pobranych zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, wypłaconego na podstawie Kodeksu pracy lub przepisów szczególnych, a także kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego.
Na zawieszenie prawa do emerytury oraz zmniejszenie jej wysokości nie wpływa przychód osiągnięty z tytułu świadczenia pracy w ramach wykonywania umowy nie objętej obowiązkiem ubezpieczeń społecznych, na przykład z tytułu wykonywania umowy o dzieło zawartej z osobą nie będącą jednocześnie pracodawcą emeryta i nie wykonywanej na rzecz pracodawcy.
Emeryt, który osiąga przychód z tytułu działalności objętej obowiązkiem ubezpieczeń społecznych, zobowiązany jest powiadomić oddział ZUS, który wypłaca mu świadczenie, o podjęciu tej działalności. W powiadomieniu tym emeryt wskazuje wysokość przychodu, jaki zamierza osiągać.
Przy określaniu przychodu nie ma potrzeby wskazywania konkretnych kwot.
Świadczeniobiorca obowiązany jest określić, czy planowany przychód:
• nie powoduje zmniejszenia emerytury,
• powoduje zmniejszenie emerytury,
• powoduje zawieszenie emerytury.
Obowiązek powiadomienia ZUS o zawarciu z emerytem umowy obowiązkowo objętej ubezpieczeniami społecznymi spoczywa także na pracodawcy, zleceniodawcy i płatniku składek. Osoby te wskazują wysokość ustalonego wynagrodzenia.
Jeżeli z oświadczenia emeryta wynika, że jego zamiarem jest osiąganie przychodu w kwocie nie przekraczającej 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, oddział ZUS wypłaca świadczenie w przysługującej wysokości.
W przypadku gdy z zawiadomienia nadesłanego przez emeryta wynika, że jego zamiarem jest osiąganie przychodu przekraczającego 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, nie wyższego jednak niż 130% tego wynagrodzenia, oddział ZUS wyda decyzję o zmniejszeniu świadczenia. Zmniejszenie emerytury następuje od miesiąca przypadającego po miesiącu, w którym została wydana ta decyzja.
Świadczenie wypłacane jest w wysokości wynikającej z oświadczenia zainteresowanego do czasu, gdy emeryt zmieni jego treść, a więc do czasu, gdy nastąpi zmiana wysokości osiąganego przychodu.
Emeryturę zmniejsza się o kwotę stanowiącą różnicę między osiąganym przychodem a progiem zarobkowym, określonym wskaźnikiem 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.
Kwota tego zmniejszenia nie może być jednak wyższa od kwoty maksymalnego zmniejszenia, określonej w ustawie jako 24% kwoty bazowej obowiązującej przy ostatniej waloryzacji. Wysokość kwot maksymalnych zmniejszeń podlega podwyższeniu - przy zastosowaniu wskaźnika waloryzacji - w kolejnych terminach waloryzacji. Nie jest więc ustalana od aktualnie obowiązującej kwoty bazowej. Od 1 marca 2003 r. kwota maksymalnego zmniejszenia wynosi 382,36 zł.
W przypadku gdy osoba mająca ustalone prawo do emerytury uprawniona jest jednocześnie do:
• renty inwalidy wojennego albo
• renty inwalidy wojskowego, którego niezdolność do pracy pozostaje w związku ze służbą wojskową,
i pobiera rentę w pełnej wysokości oraz połowę emerytury - emerytura podlega zmniejszeniu o kwotę, o jaką osiągany przychód przekracza 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, nie więcej jednak niż o 12% maksymalnego zmniejszenia.
Jeżeli przychód osiągany przez emeryta przekracza 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, prawo do emerytury podlega zawieszeniu.
Wobec emerytów, którzy ukończyli tzw. powszechny wiek emerytalny, wynoszący 60 lat dla kobiety i 65 lat w przypadku mężczyzn, stosuje się szczególne uregulowanie, wynikające z art. 103 ust. 2 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem, przychód osiągany przez tych emerytów - niezależnie od jego wysokości - nie wpływa na zawieszenie lub zmniejszenie świadczeń.
Należy zaznaczyć, że jakkolwiek zasada ta dotyczy wyłącznie emerytów, a więc osób mających ustalone prawo do emerytury prawomocną decyzją organu rentowego, stosuje się ją również w przypadku, gdy emeryt pobiera inne świadczenie, np. rentę rodzinną lub rentę z tytułu niezdolności do pracy, jako świadczenie wybrane lub korzystniejsze.
Ustawa emerytalna wprowadziła także możliwość zawieszania emerytur na wniosek osób uprawnionych do tych świadczeń. Zawieszenie świadczenia następuje od miesiąca przypadającego po miesiącu, w którym zgłoszono stosowny wniosek i trwa do miesiąca, w którym zostanie zgłoszony wniosek o podjęcie wypłaty emerytury.
Należy także wskazać na to, że niezależnie od wysokości osiąganego przychodu i niezależnie od tego, czy emeryt ukończył wiek wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn - emerytura podlega zawieszeniu w przypadku kontynuowania zatrudnienia w ramach tego samego stosunku pracy, co przed przejściem na emeryturę.
Ostateczne rozliczenie przychodów uzyskanych w roku kalendarzowym dokonywane jest w roku następnym. W zależności od wniosku emeryta lub od tego, co jest dla niego korzystniejsze, organ rentowy dokonuje tego rozliczenia w stosunku rocznym (porównywany jest przychód uzyskany w całym roku kalendarzowym do kwot granicznych ustalonych dla tego roku) lub w stosunku miesięcznym (porównuje się przychód uzyskany w poszczególnych miesiącach roku do dopuszczalnych kwot przychodów, ustalonych dla tych miesięcy).
Po upływie roku kalendarzowego, nie później niż do końca lutego następnego roku, emeryt zobowiązany jest powiadomić oddział ZUS o wysokości osiągniętego przychodu.
Również pracodawca, zleceniodawca i inny płatnik składek zobowiązani są - po zakończeniu roku - do powiadomienia ZUS o wysokości przychodu uzyskanego przez emeryta. W zawiadomieniu tym należy podać kwoty przychodów uzyskanych w poszczególnych miesiącach roku bądź łączną kwotę przychodu. Właściwe jest jednak wskazanie kwot przychodu uzyskanego w kolejnych miesiącach roku, bowiem wówczas ZUS wybierze wariant rozliczenia (roczny lub miesięczny) korzystniejszy dla emeryta.
Po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej przepisy regulujące zawieszalność świadczeń - tak jak dotychczas - będą obejmowały również przychody uzyskiwane za granicą. Przychody te będą jednak rozliczane na podstawie przepisów Rozporządzenia 1408/71. Zaprezentowanie mechanizmu tych rozliczeń jest jednak przedwczesne zarówno z uwagi na konieczność niezmiernie szczegółowej ich analizy, jak i zakres prezentowanej publikacji.
• Wniosek o emeryturę
Postępowanie o przyznanie emerytury wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego lub jego pełnomocnika. Pełnomocnikiem wnioskodawcy może być każda osoba fizyczna, która nie jest ograniczona w zdolności do czynności prawnych, jeżeli działa na podstawie pełnomocnictwa.
Za pełnomocnika uważa się także:
• członka najbliższej rodziny, pozostającego we wspólnym gospodarstwie domowym albo
• opiekuna społecznego, przedstawiciela pracodawcy, organizacji lub instancji związkowej, jeżeli działają za zgodą zainteresowanego.
Za wniosek uważa się zgłoszone na piśmie lub ustnie do protokołu żądanie przyznania świadczenia lub złożone na piśmie żądanie wznowienia postępowania zakończonego prawomocną decyzją.
Wniosek powinien zawierać:
• imię i nazwisko osoby zainteresowanej,
• datę jej urodzenia,
• numer PESEL i NIP,
• adres miejsca zamieszkania,
• wskazanie świadczenia, którego dotyczy,
• podpis osoby uprawnionej do zgłoszenia wniosku.
Do wniosku powinny być dołączone dokumenty uzasadniające przyznanie żądanego świadczenia i ustalenie jego wysokości.
Dokumentami tymi - między innymi - są:
• świadectwa pracy i inne dokumenty stwierdzające okresy uzasadniające przyznanie świadczenia (legitymacje ubezpieczeniowe, zaświadczenia zakładów pracy lub upoważnionych organów, orzeczenia sądowe, a w określonych przypadkach także zeznania świadków),
• zaświadczenia stwierdzające wysokość podstawy wymiaru składki (zarobków) w celu ustalenia podstawy wymiaru emerytury (druk ZUS Rp-7, wpisy w legitymacji ubezpieczeniowej lub inna dokumentacja, np. akta osobowe) umożliwiająca ustalenie tej podstawy. W żadnym przypadku wysokość podstawy emerytury nie może zostać ustalona na podstawie zeznań świadków,
• zaświadczenie o stanie zdrowia, jeżeli przyznanie świadczenia uzależnione jest od niezdolności do pracy.
Przy ustalaniu prawa do emerytury albo jej wysokości istotne znaczenie ma data zgłoszenia wniosku. Świadczenia przyznawane są bowiem na wniosek, przy czym niezależnie od tego, kiedy zostały spełnione warunki wymagane do ustalenia prawa do emerytury, przyznaje się ją nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o świadczenie.
Za datę zgłoszenia wniosku o emeryturę uważa się:
• datę zgłoszenia wniosku na piśmie w organie rentowym,
• datę ustnego zgłoszenia wniosku do protokołu w organie rentowym,
• datę sporządzenia wniosku przez pracodawcę (innego płatnika składek), zakład karny lub areszt śledczy, uprawniony do przyjmowania wniosków,
• datę nadania wniosku w urzędzie pocztowym,
• datę złożenia wniosku w urzędzie konsularnym,
• datę zgłoszenia wniosku w innych organach niż organy rentowe ZUS, jeżeli do właściwości tych organów należą sprawy świadczeń emerytalno-rentowych,
Pracodawcy oraz inni płatnicy składek zobowiązani są do:
• współdziałania z zainteresowanymi w gromadzeniu dokumentacji niezbędnej do przyznania świadczenia,
• wydawania zainteresowanemu lub organowi rentowemu zaświadczeń niezbędnych do ustalenia prawa do świadczeń oraz ich wysokości,
• przygotowania wniosku o emeryturę i przedłożenia go za zgodą zainteresowanego nie później niż na 30 dni przed zamierzonym terminem przejścia pracownika na emeryturę,
Obowiązki wymienione wyżej nie dotyczą:
• pracodawców nie wypłacających zasiłków chorobowych (tj. zgłaszających do ubezpieczenia mniej niż 20 pracowników),
• zleceniodawców,
• płatników składek zobowiązanych do opłacania składek za siebie i osoby współpracujące.
Wszystkie te działania pracodawca może podjąć na wniosek zainteresowanego pracownika.
Wniosek o emeryturę należy składać w odpowiednich organach rentowych. Kryterium decydującym o tym, w którym organie rentowym należy zgłosić wniosek o świadczenie, a więc o tym, który organ jest właściwy do wydania decyzji i do wypłaty świadczenia, jest miejsce zamieszkania wnioskodawcy.
Wojskowe organy emerytalne lub inne organy określone w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym dla poszczególnych służb wydają decyzje w sprawach świadczeń oraz wypłacają te świadczenia:
• żołnierzom zawodowym,
• funkcjonariuszom Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Biura Ochrony Rządu, Służby Więziennej i Państwowej Straży Pożarnej,
którzy 1 stycznia 1999 r. pozostawali w służbie oraz dla członków ich rodzin.
W odniesieniu do osób, które nie zamieszkują na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, właściwymi organami są:
• jednostki organizacyjne Zakładu wyznaczone przez Prezesa ZUS, które wydają decyzje w sprawie świadczeń i wypłacają świadczenia:
- osobom zamieszkałym za granicą w państwie, z którym łączy Rzeczpospolitą Polską umowa międzynarodowa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych,
- osobom, którym przy ustalaniu prawa i wysokości świadczenia uwzględniono - zgodnie z umowami międzynarodowymi - okresy ubezpieczenia przebyte za granicą,
• organ rentowy właściwy ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania zainteresowanego w przypadku osób zamieszkałych za granicą w państwie, z którym nie łączy Rzeczypospolitej Polskiej umowa międzynarodowa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych.
Z chwilą przystąpienia Polski do Unii osoby legitymujące się okresami ubezpieczenia przebytymi w innych państwach członkowskich wniosek o emeryturę będą składały w instytucji właściwej ze względu na miejsce zamieszkania, a więc we właściwym oddziale ZUS.
Osoba zamieszkująca na terenie innego państwa członkowskiego i posiadająca polskie okresy ubezpieczenia, wniosek o emeryturę złoży we właściwej instytucji państwa miejsca zamieszkania.
Natomiast osoba zamieszkująca poza państwami Unii i legitymująca się okresami ubezpieczenia przebytymi w państwach członkowskich, wniosek o emeryturę składa:
• w instytucji właściwej tego państwa, w którym była ostatnio ubezpieczona (którego ustawodawstwo było ostatnio właściwe), albo
• w instytucji właściwej państwa członkowskiego, którego jest obywatelem.
Data złożenia wniosku w którejkolwiek ze wskazanych instytucji jest datą złożenia wniosku w instytucji każdego państwa, które będzie ustalało emeryturę.
• Kiedy powstaje prawo do emerytury?
Prawo do emerytury powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, jednak ubezpieczony, który pobiera zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne lub wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy wypłacane na podstawie przepisów Kodeksu pracy, prawo do emerytury nabędzie z chwilą zaprzestania pobierania tego zasiłku, świadczenia lub wynagrodzenia.
PRZYKŁAD
Ubezpieczona złożyła 14 kwietnia 2003 r. wniosek o emeryturę. Wiek 60 lat ukończyła w 1999 r. Udowodniła 32 lata okresów składkowych i nieskładkowych. Zasiłek chorobowy wyczerpie z dniem 12 lipca 2003 r. Prawo do emerytury organ rentowy przyzna od 13 lipca 2003 r., tj. od dnia zaprzestania pobierania zasiłku chorobowego.
Emerytura przysługuje nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o to świadczenie, nawet jeśli wymagane warunki zostały spełnione w okresie wcześniejszym.
PRZYKŁAD
Pani Bożena W. złożyła 18 kwietnia 2003 r. wniosek o emeryturę. Do wniosku dołączyła dokumenty potwierdzające przebycie 34 lat okresów składkowych, przy czym wszystkie te okresy to zatrudnienie na podstawie umowy o pracę, oraz 4 lat nieskładkowych. W 2003 r. Pani Bożena miała ukończone 62 lata. Warunki do przyznania emerytury zostały spełnione już 7 lat temu, z chwilą ukończenia 55 lat. Już przed 7 laty Pani Bożena legitymowała się wymaganym w tym przypadku - 30-letnim stażem emerytalnym. Jednak w decyzji ustalającej prawo do emerytury ZUS przyzna ją od miesiąca zgłoszenia wniosku, a więc od 1 kwietnia 2003 r.
Prawo do emerytury ustaje:
• gdy ustanie którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa,
• ze śmiercią osoby uprawnionej.
• Decyzja o przyznaniu emerytury
Organ rentowy ma obowiązek wydać decyzję przyznającą świadczenie po raz pierwszy w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. W tym samym terminie organ rentowy ma obowiązek podjąć wypłatę świadczenia, chyba że z oświadczenia wnioskodawcy wynika, iż osiąga przychód przekraczający 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia lub wnioskuje o zawieszenie prawa do emerytury lub też emeryt kontynuuje - bez rozwiązania stosunku pracy - zatrudnienie u tego samego pracodawcy.
Jeżeli na podstawie zebranych środków dowodowych nie jest możliwe ustalenie prawa do emerytury lub jej wysokości - za datę wyjaśnienia ostatniej okoliczności uważa się datę końcową dodatkowego terminu wyznaczonego przez organ rentowy do przedstawienia niezbędnych dowodów albo datę przedstawienia tych dowodów, jeśli zostały przedłożone przed upływem dodatkowego terminu.
Jeżeli prawo do świadczenia zostało udowodnione, ale nie zostały przedłożone dokumenty wystarczające do ustalenia jego wysokości, organ rentowy przyznaje emeryturę w wysokości zaliczkowej, zbliżonej do przewidywanej wysokości świadczenia.
• Wypłata emerytury
Emeryturę wypłaca się za miesiące kalendarzowe w dniu ustalonym w decyzji organu rentowego jako termin płatności świadczenia (na przykład 5., 10. lub 15. dzień miesiąca).
ZUS dokonuje tej wypłaty za pośrednictwem osób prawnych prowadzących działalność w zakresie doręczania świadczeń (poczta) albo - na wniosek tej osoby - na jej rachunek w banku lub w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej.
Osobom zamieszkałym za granicą w państwach, z którymi Rzeczpospolitą Polską łączą umowy międzynarodowe w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, świadczenia przekazuje się za pośrednictwem banków lub innej instytucji pośredniczącej w wypłacie świadczeń. Można również - na ich wniosek - wypłacać świadczenia osobie upoważnionej zamieszkałej w kraju lub na rachunek emeryta w kraju, chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej.
Natomiast emerytowi, który zamieszkał w kraju, z którym nie łączy Polskę umowa międzynarodowa w zakresie ubezpieczeń społecznych (np. Szwecja czy Australia), emeryturę wypłaca się - w zależności od wniosku - albo osobie przez niego upoważnionej zamieszkałej w kraju albo na rachunek emeryta w kraju.
Wypłatę emerytury wstrzymuje się, jeżeli:
• powstaną okoliczności uzasadniające zawieszenie prawa do świadczenia lub ustanie tego prawa,
• osoba pobierająca świadczenie mimo pouczenia lub żądania organu rentowego nie przedłoży dowodów stwierdzających dalsze istnienie prawa do świadczenia,
• okaże się, że prawo do świadczenia nie istniało,
• świadczenie nie może być doręczone z przyczyn niezależnych od organu rentowego.
Wstrzymanie wypłaty następuje począwszy od miesiąca przypadającego po miesiącu, w którym zaszły okoliczności wymienione powyżej, z wyjątkiem braku możliwości doręczenia świadczenia. W przypadku niemożności doręczenia emerytury z przyczyn niezależnych od ZUS, wypłatę wstrzymuje się od miesiąca, za który przysługuje nie doręczone świadczenie. W przypadku tym wznowienie wypłaty emerytury następuje od miesiąca, w którym ją wstrzymano (jednak za okres nie dłuższy niż 3 lata poprzedzające bezpośrednio miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty).
W pozostałych przypadkach wypłatę emerytury wznawia się od miesiąca, w którym ustała przyczyna powodująca jej wstrzymanie, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie lub wydano decyzję z urzędu.
Jeżeli wstrzymanie wypłaty emerytury nastąpiło wskutek błędu organu rentowego, wypłatę wznawia się poczynając od miesiąca, w którym ją wstrzymano, jednak za okres nie dłuższy niż 3 lata poprzedzające bezpośrednio miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty lub wydano z urzędu decyzję o jej wznowieniu.
• Zbieg praw
W razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie emerytalnej ZUS wypłaca jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego.
Zasada ta ma odpowiednie zastosowanie w przypadku zbiegu prawa do emerytury lub renty określonej w ustawie emerytalnej z prawem do emerytury lub renty określonej w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej itd.
Istnieje także możliwość pobierania jednego świadczenia w pełnej wysokości, powiększonego o połowę drugiego.
Ma to miejsce w przypadku zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury z prawem do renty:
• inwalidy wojennego i wojskowego,
• z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej pobytem w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady oraz w więzieniach i obozach karnego zesłania (łagrach) w ZSRR, więzieniach polskich w latach 1944-1956 za działalność związaną z walką o suwerenność i niepodległość lub w związku z pobytem na deportacji w ZSRR,
• z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, z tymże prawo do tego zbiegu uzależnione jest od tego, czy osoba uprawniona osiąga przychód z pracy zarobkowej. W przypadku osiągania takiego przychodu - przysługuje prawo do jednego - wybranego lub wyższego świadczenia, które - z uwagi na osiąganie przychodu - poddane jest ogólnym rygorom zawieszalności.
W razie zbiegu prawa do emerytury oraz do świadczeń o charakterze rentowym z instytucji zagranicznych, emeryturę polską wypłaca się w wysokości określonej ustawą emerytalną - jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej.
• Nie zrealizowane świadczenia
W przypadku gdy śmierć osoby uprawnionej do emerytury nastąpi przed pobraniem przez nią świadczeń za dany miesiąc, emerytura zostaje zakwalifikowana jako tzw. nie zrealizowane świadczenie. Z nie zrealizowanym świadczeniem mamy również do czynienia w przypadku, gdy ubezpieczony zgłosił wniosek o emeryturę, lecz postępowanie w sprawie świadczenia nie zostało ukończone, wskutek śmierci wnioskodawcy. Jeżeli okaże się, że warunki wymagane do przyznania świadczenia zostały spełnione przed śmiercią wnioskodawcy, organ rentowy - kontynuując postępowanie na wniosek osób uprawnionych - ustali prawo do emerytury oraz nie zrealizowanych świadczeń.
Za nie zrealizowane świadczenia uważa się wszystkie świadczenia należne do dnia śmierci emeryta. Obejmują więc one także wszelkie wyrównania związane ze świadczeniem zmarłego.
Do nie zrealizowanych świadczeń w pierwszej kolejności uprawnienia mają małżonek i dzieci, którzy prowadzili wspólne gospodarstwo domowe z osobą, po której przysługują te świadczenia. Wymienione osoby nie muszą spełniać żadnych dodatkowych warunków, a w szczególności nie muszą spełniać warunków do renty rodzinnej.
W razie braku małżonka i dzieci, o których mowa w poprzednim akapicie, w dalszej kolejności prawo do nie zrealizowanych świadczeń przysługuje małżonkowi i dzieciom, z którymi emeryt nie prowadził wspólnego gospodarstwa domowego. Również i w tej sytuacji nie wymaga się, aby małżonek lub dzieci spełniały warunki do renty rodzinnej.
Za dzieci, o których mowa w dwóch wskazanych przypadkach, uważa się dzieci własne, dzieci drugiego małżonka, dzieci przysposobione oraz przyjęte na wychowanie i utrzymanie inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej.
W razie braku małżonka i dzieci o nie zrealizowane świadczenie mogą ubiegać się inni członkowie rodziny, jeżeli są uprawnieni do renty rodzinnej albo na ich utrzymaniu pozostawała osoba uprawniona do świadczeń.
Roszczenia o wypłatę nie zrealizowanych świadczeń wygasają po upływie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, której przysługiwała emerytura. Termin ten nie dotyczy przypadków, w których przed upływem 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, po której przysługują te świadczenia, zgłoszony zostanie wniosek o dalsze prowadzenie postępowania.
• Zwrot nienależnie pobranych świadczeń
Osoba, która pobrała nienależne świadczenia jest zobowiązana do ich zwrotu.
Za nienależne świadczenia uważa się:
• świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobrania,
• świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia.
Za nienależnie pobrane świadczenia uważa się również świadczenia wypłacone z przyczyn niezależnych od organu rentowego osobie innej niż wskazana w decyzji tego organu.
Za osobę, która nienależnie pobrała świadczenie - oprócz świadczeniobiorcy - należy uważać również m.in.:
• osoby wskazane przez świadczeniobiorcę odbywającego karę pozbawienia wolności, karę aresztu za wykroczenie lub tymczasowo aresztowanego,
• osoby inne niż wskazane w decyzji organu rentowego, jeżeli pobrały świadczenia wypłacone nienależnie (np. domownik, wypłaty świadczeń w formie przekazania na konta osób zmarłych, wskutek nieposiadania informacji o zgonie świadczeniobiorcy)
Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie może żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca emeryturę zawiadomiła organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymania wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to świadczenia były jej nadal wypłacane, w pozostałych zaś przypadkach - za okres dłuższy niż 3 lata.
Kwoty nienależnie pobranych świadczeń w związku z osiąganiem przychodów z umów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych, podlegają zwrotowi za okres nie dłuższy niż 1 rok kalendarzowy poprzedzający rok, w którym wydano decyzję o rozliczeniu świadczeń, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie powiadomiła organ rentowy o osiąganiu przychodu, w pozostałych zaś przypadkach - za okres nie dłuższy niż 3 lata kalendarzowe poprzedzające rok wydania decyzji.
Organ rentowy może odstąpić od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części, zmniejszyć wysokość potrąceń lub zawiesić dokonywanie potrąceń na okres nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności.
Szczególnie uzasadnione okoliczności to między innymi:
• nieposiadanie przez osobę zobowiązaną do zwrotu, majątku z którego można byłoby dochodzić zwrotu nienależnie pobranych świadczeń,
• ustalenie faktu, iż w przypadku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń osoba zobowiązana do ich zwrotu lub osoby pozostałe na jej utrzymaniu zostałyby pozbawione niezbędnych środków do życia,
• inne szczególne okoliczności o charakterze społeczno-majątkowym (np. śmierć lub kalectwo członka rodziny osoby zobowiązanej do zwrotu, ciężka choroba własna lub członka rodziny, kradzież mienia, powódź, pożar, dotknięcie skutkami klęsk żywiołowych itp.) powodujące szczególne trudności w sytuacji materialnej osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń,
• śmierć osoby zobowiązanej do zwrotu, która nie pozostawiła żadnego majątku lub pozostawiła ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo jeżeli pozostawiła przedmioty codziennego użytku, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
• brak możliwości ustalenia osoby zobowiązanej do zwrotu.
• Postępowanie odwoławcze
Od decyzji organu rentowego przysługują osobie zainteresowanej środki odwoławcze określone w odrębnych przepisach.
Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) stanowi, że od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego.
Odwołanie (art. 477 k.p.c.) wnosi się na piśmie do organu, który wydał decyzję, lub do protokołu sporządzonego przez organ rentowy, w terminie miesiąca od doręczenia odpisu decyzji.
Jeżeli organ rentowy uzna odwołanie za słuszne, zmienia lub uchyla decyzję w terminie 14 dni od wniesienia odwołania. W tym przypadku odwołaniu nie nadaje się dalszego biegu. Jeżeli natomiast odwołanie nie zostało w całości lub w części uwzględnione, ZUS przekazuje niezwłocznie, nie później niż w terminie 14 dni od wniesienia odwołania, sprawę do sądu wraz z uzasadnieniem.
Od wyroku I instancji przysługuje apelacja do sądu II instancji. Apelację od wyroku sądu rejonowego rozpatruje sąd okręgowy, a od wyroku sądu okręgowego jako I instancji - sąd apelacyjny.
Zgodnie z art. 369 § 1 k.p.c. apelację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w terminie dwutygodniowym od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem. Jeżeli strona nie zażądała uzasadnienia wyroku w terminie tygodniowym od ogłoszenia sentencji, termin do wniesienia apelacji biegnie od dnia, w którym upłynął termin do żądania uzasadnienia orzeczenia sądów.
Od wyroku lub postanowienia, wydanych przez sąd II instancji i kończących postępowanie w sprawie, przysługuje stronie zainteresowanej kasacja do Sądu Najwyższego. Kasację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok lub postanowienie, w terminie miesięcznym od dnia doręczenia orzeczenia stronie skarżącej.
Kasacja powinna być wniesiona przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym.
W polskim systemie od decyzji podjętej przez organ rentowy przysługuje osobie zainteresowanej prawo wniesienia odwołania w określonym czasie.
W przypadkach dotyczących świadczeń emerytalno-rentowych ustalanych przy współudziale różnych państw członkowskich każde z państw wydaje decyzję w sprawie świadczenia i decyzje te przekazywane są do instytucji rozpatrującej. Decyzje te powinny zawierać uzasadnienie i terminy wnoszenia odwołań przewidziane przez ustawodawstwo danego państwa. Po otrzymaniu tych decyzji instytucja rozpatrująca podaje je do wiadomości wnioskodawcy w jego języku, w formie zestawienia zbiorczego, do którego dołączone są te decyzje. Bieg terminów odwołań rozpoczyna się z chwilą otrzymania przez wnioskodawcę orzeczenia zbiorczego.
Osoba zainteresowana otrzyma więc zestawienie i data otrzymania tego zestawienia, a nie poszczególnych wydanych w sprawie decyzji, jest wiążąca.
Odwołanie można złożyć w instytucji ubezpieczeniowej państwa wydającego zestawienie zbiorcze lub też instytucji innego państwa. Odwołanie zostanie przekazane do tej instytucji, wobec której będzie podjęte postępowanie odwoławcze.
Procedury sądowe są różne w poszczególnych krajach i w związku z tym konieczne jest zapoznanie się z pouczeniem zamieszczonym na każdej decyzji dołączonej do zestawienia.
POTRZEBUJESZ POMOCY?