Nowe zadania JST w zakresie ekshumacji ciał

Z racji dnia Wszystkich Świętych oraz Narodowego Święta Niepodległości listopad jest miesiącem szczególnej pamięci o zmarłych, a w szczególności o tych, którzy zginęli w walce o wolną Polskę. Nie zawsze jednak bohaterom walk o niepodległość i niezawisłość państwa polskiego można oddać hołd przy ich grobach, ze względu na nieustalenie miejsc ich pochówku.

Przyjęta niedawno ustawa z 15 maja 2015 r. o zmianie ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, ustawy o grobach i cmentarzach wojennych oraz ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej: ustawa zmieniająca) ma ułatwiać poszukiwanie ciał i szczątków takich osób. Szacuje się bowiem, że w latach 1944-1956 wskutek terroru komunistycznego w Polsce śmierć poniosło ok. 50 tys. osób, straconych na mocy wyroków sądowych, zamordowanych i zmarłych w siedzibach urzędów bezpieczeństwa i informacji wojskowej, więzieniach i obozach, zabitych w walce lub w trakcie działań pacyfikacyjnych. Znaczną część ofiar stanowili członkowie antykomunistycznego ruchu oporu, kontynuujący walkę zbrojną.

O ekshumacji decyduje wojewoda

Ustawa zmieniająca w art. 1 znowelizowała m.in. ustawę z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (dalej: ustawa o cmentarzach), dodając do niej art. 15a, zgodnie z którym rozszerzono dotychczasowe przypadki, w których możliwe jest przeprowadzenie ekshumacji. Mianowicie, ekshumacja zwłok i szczątków może być obecnie dokonana również na podstawie decyzji wojewody właściwego ze względu na miejsce położenia grobu, wydanej na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (IPN), jeżeli w wyniku prowadzonych przez IPN działań ustalono lub powzięto podejrzenie, że pod istniejącym grobem znajduje się miejsce spoczynku osób, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem lub represji totalitarnych, w okresie 1944-1956.

Z uzasadnienia do projektu ustawy zmieniającej wynika, że dokumentacja badawcza wielokroć nie pozostawia wątpliwości, że na znacznej części miejsc włączonych w proces poszukiwania ofiar reżimu totalitarnego, w latach późniejszych, za zgodą władz komunistycznych, dokonywano kolejnych pochówków. Tym samym szczątki odnajdywanych dzisiaj ofiar są umieszczone często pod grobami usytuowanymi w tym samym miejscu, w latach późniejszych. Zmiana przepisów o ekshumacji ma dać podstawę m.in. do przenoszenia grobów wybudowanych w latach późniejszych, pod którymi znajdują się szczątki ofiar komunizmu, po to, by zadośćuczynić ofiarom reżimu komunistycznego i ich rodzinom ich ofiarę.

Wniosek składany do wojewody o decyzję w sprawie ekshumacji ma zawierać:

● dane osób pochowanych w grobie oraz miejsce usytuowania grobu, wynikające z planu zagospodarowania cmentarza,

● przesłanki uzasadniające potrzebę dokonania ekshumacji,

● uzasadnienie.

W uzasadnionych przypadkach wojewoda w decyzji może orzec również o przeniesieniu zwłok i szczątków w inne miejsce, a przesłanki uzasadniające przeniesienie zwłok i szczątków w inne miejsce powinny być wskazane we wniosku.

Regułą jednak jest, że zwłoki i szczątki powinny być pochowane w tym samym grobie albo w innym grobie na tym samym cmentarzu. W przypadku braku możliwości pochowania zwłok i szczątków na tym samym cmentarzu z uwagi na brak miejsca lub zamknięcie cmentarza, zwłoki i szczątki mogą zostać pochowane na innym cmentarzu (ust. 3 w art. 15a ustawy o cmentarzach).

Jak stanowią przepisu ust. 5 i 6 w art. 15a ustawy o cmentarzach, stronami postępowania w sprawie ekshumacji są Prezes IPN i osoby uprawnione do pochowania zwłok (czyli m.in. pozostały małżonek, wstępni, zstępni).

Przepisy te przewidują także, że jeżeli na podstawie danych uzyskanych z rejestrów i ewidencji publicznych nie ma możliwości ustalenia tych osób, wojewoda poprzestaje na publicznym ogłoszeniu o wszczęciu postępowania w sprawie ekshumacji.

Wydanie samej decyzji o ekshumacji poprzedza się rokowaniami z osobami uprawnionymi do pochowania zwłok, co do nowego miejsca pochówku lub budowy albo odtworzenia nagrobka, jeżeli został złożony wniosek o przeniesienie zwłok i szczątków. Natomiast, jeżeli w terminie dwóch miesięcy od dnia ogłoszenia nie zgłosi się żadna z osób uprawnionych do pochowania zwłok, wojewoda określa nowe miejsce pochówku lub budowy albo odtworzenia nagrobka.

Koszt ekshumacji, przeniesienia zwłok i szczątków, wykupu nowego miejsca pochówku oraz budowy albo odtworzenia nagrobka, odpowiadającego istniejącym, ponosić będzie wojewoda.

Ustawą zmieniającą (art. 2) rozszerzono pojęcie grobów wojennych, zdefiniowane w art. 1 ust. 1 ustawy z 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych (dalej: ustawa o grobach wojennych). Obecnie za takie groby uznaje się również miejsca spoczynku (tzn. niebędące urządzonymi grobami) wymienionych w dalszej części przepisu osób, w tym osób, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem i represji totalitarnych w okresie 1944-1956. W tym samym akcie prawnym doprecyzowano, że koszty budowy i utrzymywania, w tym remontów, grobów i cmentarzy wojennych są ponoszone ze środków budżetu państwa (art. 6 ust. 2 ustawy o grobach wojennych). Uzupełnienie regulacji służyło potwierdzeniu możliwości finansowania budowy grobów i cmentarzy wojennych ze środków będących w dyspozycji wojewodów.

Udział gminy

Należy pamiętać, że z przepisów wykonawczych do ustawy o cmentarzach wynika obowiązek powiadomienia zarządu cmentarza o planowanej ekshumacji. Jeżeli więc ekshumacja w opisanym trybie będzie mieć miejsce na cmentarzu komunalnym, gminne służby zarządzające takim obiektem muszą być o zamiarze jej przeprowadzenia pisemnie powiadomione.

Ponadto gminy często wykonują zadania związane z utrzymaniem grobów i cmentarzy wojennych na mocy porozumień administracyjnych zawieranych z wojewodami (możliwość taka wynika z ustawy o grobach wojennych). Możliwe są więc również sytuacje przejęcia do wykonania zadań związanych z przeprowadzeniem czynności ekshumacyjnych, o których mowa w art. 15a ustawy o cmentarzach. Nie jest natomiast możliwe scedowanie przez wojewodę na gminny organ administracji publicznej (wójta, burmistrza, prezydenta miasta) przeprowadzenia samej procedury wydawania decyzji o przeprowadzeniu ekshumacji.

Gminy mogą też posiadać informacje na temat prawdopodobnych miejsc pochówku ofiar z lat terroru komunistycznego i wówczas taką wiedzę powinny udostępnić IPN, w celu podjęcia przez tę instytucję prowadzenia ewentualnych dalszych działań.

Nowe zadania starosty

W ustawie z 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej: ustawa o IPN) znalazło się postanowienie, że właściciel lub posiadacz nieruchomości, na której mają być prowadzone prace poszukiwawcze lub badania naukowe w zakresie poszukiwania miejsc spoczynku osób, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem lub wskutek represji totalitarnych w okresie 1944-1956, ma obowiązek udostępnić nieruchomość wykonawcy prac lub badań w celu ich przeprowadzenia (art. 53a ust. 1 ustawy o IPN, dodany art. 3 ustawy zmieniającej).

Według art. 53a ust. 2 ustawy o IPN, prowadzenie takich prac poszukiwawczych lub badań naukowych zostało uznane za cel publiczny w rozumieniu przepisów o gospodarce nieruchomościami.

W przypadku odmowy udostępnienia nieruchomości starosta właściwy ze względu na miejsce położenia nieruchomości, na wniosek Prezesa IPN, może wydać decyzję nakazującą właścicielowi lub posiadaczowi udostępnienie nieruchomości na czas niezbędny do przeprowadzenia prac poszukiwawczych lub badań naukowych, jednak nie dłuższy niż dziewięć miesięcy od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna (art. 58a ust. 3 ustawy o IPN).

Przy podejmowaniu przez IPN tego rodzaju działań stosowane będą również przez starostę odpowiednio przepisy o gospodarce nieruchomościami odnoszące się m.in. do ustalenia wysokości i wypłaty odszkodowania za szkody wyrządzone w związku z badaniami i pracami poszukiwawczymi.

PAWEŁ GÓRSKI

Autor specjalizuje się w Prawie ochrony środowiska i gospodarki odpadami

PODSTAWY PRAWNE

● art. 1, 2 i 3 ustawy z 15 maja 2015 r. o zmianie ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, ustawy o grobach i cmentarzach wojennych oraz ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. z 2015 r. poz. 935)

● art. 53a ust. 1, 2 i 3 ustawy z 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (j.t. Dz.U. z 2014 r. poz. 1075; ost. zm. Dz.U. z 2015 r. poz. 1309)

● art. 15a ustawy z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (j.t. Dz. U. z 2011 r. nr 118, poz. 687; ost. zm. Dz.U. z 2015 r. poz. 1274)

● art. 1 ust. 1 i art. 6 ust. 2 ustawy z 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych (Dz.U. nr 39, poz. 311; ost. zm. Dz.U. z 2015 r. poz. 935)