Wyrok WSA w Olsztynie z dnia 29 stycznia 2026 r., sygn. II SA/Ol 710/25
Wyłączenie małżonka od dziedziczenia implikuje ograniczenie jego uprawnienia do odprawy pośmiertnej z tytułu art. 462 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny, co uzasadnia jej przyznanie dzieciom zmarłego w razie prawomocnego wyroku sądu powszechnego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk asesor WSA Grzegorz Klimek Protokolant sekretarz sądowy Aneta Krygielska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 stycznia 2026 r. sprawy ze skargi K. O., I. O. na decyzję Dowódcy Jednostki Wojskowej [...] w O. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie przyznania odprawy pośmiertnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. zasądza od Dowódcy Jednostki Wojskowej [...] w O. na rzecz skarżących K. O., I. O. kwotę 497 zł (czterysta dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że 17 kwietnia 2025 r. do Dowódcy Jednostki Wojskowej Nr [...] w W. (dalej jako: organ I instancji) wpłynął wniosek U.O. (dalej jako: opiekun prawny skarżących) o wstrzymanie wypłaty odprawy pośmiertnej po zmarłym żołnierzu [...] R.O. A.O. (dalej jako: uczestnik postępowania) i przekazanie jej małoletnim dzieciom zmarłego, tj. K.O. oraz I.O. (dalej jako: skarżący), jako osobom faktycznie uprawnionym.
14 maja 2025 r. wdowa po zmarłym żołnierzu wystąpiła do organu I instancji o wypłatę świadczeń.
Organ I instancji przeprowadził postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia prawa do odprawy pośmiertnej, w wyniku którego 20 maja 2025 r. wydał decyzję, którą przyznał uczestniczce postępowania odprawę pośmiertną po mężu, zaś odmówił przyznania odprawy skarżącym.
13 czerwca 2025 r. wpłynęło odwołanie opiekuna prawnego skarżących, w którym wniesiono o uchylenie decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, tj. przyznanie odprawy pośmiertnej po zmarłym żołnierzu na rzecz skarżących, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.
Dowódca Jednostki Wojskowej Nr [...] w O. (dalej jako: organ odwoławczy, organ II instancji) decyzją z 20 sierpnia 2025 r. wydaną na podstawie art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572; dalej jako "k.p.a."), art. 462 ust. 1 i 2 w związku z art. 458 ust. 1 i 2, art. 459 pkt 2, 3 i 4, art. 460 ust. 12, art. 470 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (Dz. U. z 2025 r. poz. 825; dalej jako: ustawa lub ustawa o obronie Ojczyzny), po rozpoznaniu odwołania opiekuna prawnego skarżących utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, że odprawa pośmiertna przewidziana w art. 462 ustawy o obronie Ojczyzny to świadczenie pieniężne dla uprawnionych członków rodziny zmarłego żołnierza zawodowego. Jest świadczeniem związanym ze stosunkiem służbowym, przysługującym osobom zakwalifikowanym przez ustawodawcę do kręgu osób najbliższych żołnierzowi zawodowemu. W art. 462 ust. 1 ustawy przewidziano, że odprawa pośmiertna przysługuje w przypadku śmieci żołnierza w takiej wysokości, w jakiej przysługiwałaby temu żołnierzowi na podstawie art. 458 ust. 1 i 2 ustawy. Prawo do odprawy pośmiertnej nie jest prawem pochodnym, a pierwotnym, natomiast pochodny jest co do zasady tylko sposób ustalania wysokości odprawy. Do świadczeń przysługujących na podstawie art. 462 ustawy należą poza odprawą również, ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy, w tym za dodatkowy urlop wypoczynkowy niewykorzystany w roku zwolnienia ze służby oraz za lata poprzednie, dodatkowe uposażenie roczne, gratyfikacja urlopowa niewykorzystana w roku zwolnienia ze służby. Powyższe należności, zgodnie z art. 462 ust. 2 ustawy przysługują małżonkowi, a w przypadku braku małżonka – kolejno: dzieciom, rodzicom, dziadkom, wnukom albo rodzeństwu. W ocenie organu przepisy w sposób nie budzący wątpliwości wskazują, że odprawa pośmiertna przysługuje dzieciom, dopiero w przypadku braku małżonka.
Pomimo przyznania przez uczestniczkę postępowania, że do faktycznego rozpadu małżeństwa zmarłego żołnierza rzeczywiście doszło, a także pomimo ustalenia, że uczestniczka postępowania nie wykonuje władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi zmarłego żołnierza, przepisy prawa nie uprawniają organu do kierowania się zasadami współżycia społecznego określonymi w art. 5 Kodeksu cywilnego. Organ obowiązany jest do kierowania się kryteriami legalności czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i prawa formalnego. Oznacza to, że w ramach prowadzonego postępowania administracyjnego w przedmiotowej sprawie organ nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.
Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, że sukcesja określonych praw majątkowych może być przedmiotem regulacji szczególnej. Zasada ta znajduje wsparcie w art. 922 § 2 Kodeku cywilnego, zgodnie z którym nie należą do (ogólnego) spadku prawa, które z chwilą śmierci spadkodawcy przechodzą na oznaczone osoby. Do takich odrębnych regulacji zalicza się przepisy prawa pracy – art. 63¹ § 2 Kodeksu pracy (prawa majątkowe ze stosunku pracy) i art. 93 § 1 – 7 Kodeksu pracy (odprawa pośmiertna) oraz wzorowane na prawie pracy regulacje zawarte w tzw. pragmatykach służbowych, w tym w ustawie o obronie Ojczyzny.
Organ II instancji dostrzegł, że w przesłanym przez opiekuna prawnego skarżących uzupełnionym materiale dowodowym dołączono zaświadczenie z Sądu Rejonowego w G., zgodnie z którym U.O. została ustanowiona opiekunem prawnym małoletnich skarżących, jednak powyższe nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, z uwagi na jednoznaczne brzmienie przepisu art. 462 ust. 2 ustawy. Bezsprzecznym jest, że pomimo postępowania w sprawie rozwodowej przed Sądem Okręgowym w O. VI Wydział Cywilny Rodzinny, zmarły [...] R.O. był w związku małżeńskim z uczestniczką postępowania i na odpisie skróconego aktu zgonu jako małżonka osoby zmarłej widnieje uczestniczka postępowania.
Skargę na ww. rozstrzygnięcie wywiodła opiekun prawna skarżących.
W skardze zarzucono naruszenie:
przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., 77 § 1 k.p.a., 80 k.p.a. i 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie istotnych okoliczności mających wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a także brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez:
nieuwzględnienie faktu, że pomiędzy R.O. a A.O. trwała separacja faktyczna od [...] roku, a przed Sądem Okręgowym w O. VI Wydział Cywilny Rodzinny, toczyło się postępowanie w sprawie o rozwód i gdyby nie fakt, iż R.O. nie dożył końca sprawy rozwodowej to odprawa pośmiertna, w przypadku prawomocnego orzeczenia rozwodu między R.O. a A.O., przypadłaby w następnej kolejności jego dzieciom, czyli małoletniemu K.O. oraz małoletniemu I.O.;
nieuwzględnienie faktu, iż A.O., tj. żona zmarłego, matka dzieci, od [...] roku nie prowadziła z nim wspólnego gospodarstwa domowego, została pozbawiona władzy rodzicielskiej, nie uczestniczyła ani w organizacji pogrzebu ani w samym pogrzebie zmarłego R.O., jak również nie utrzymuje kontaktu z dziećmi i nie płaci na nich zasądzonych alimentów a zatem rażąco narusza obowiązki rodzicielskie oraz w sposób rażący naruszała obowiązki małżeńskie względem zmarłego R.O.;
nieuwzględnienie faktu, iż w dniu 16 czerwca 2025 roku A.O. zrzekła się w całości roszczeń z tytułu przyznanej jej odprawy na rzecz organu I instancji i tym samym organ odwoławczy bezzasadnie uznał, że brak jest podstaw do przyznania świadczenia małoletnim dzieciom zmarłego, podczas gdy wobec skutecznego zrzeczenia się odprawy przez wdowę nie istniały żadne faktyczne ani prawne przeszkody do uwzględnienia roszczenia dzieci co do przyznania im odprawy pośmiertnej;
naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 5 k.c. w zw. z art. 462 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny w zw. z art. 93 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z FUS poprzez ich błędną wykładnie i nieuwzględnienie istnienia przesłanki wskazującej na nadużywanie przez A.O. alkoholu (udział w kilku terapiach odwykowych) oraz wskazującej na to, że nie podejmuje ona żadnego zatrudniania, jak również tego, że A.O. nie wywiązuje się również z nałożonego na nią przez Sąd Rejonowy [...] w W., V Wydział Rodzinny i Nieletnich, obowiązku płacenia alimentów na rzecz małoletniego K.O. oraz na rzecz małoletniego I.O. co powoduje, że koszty utrzymania obydwojga małoletnich w całości obciążają U.O., a co za tym idzie zgodnie z zasadami współżycia społecznego odprawa pośmiertna powinna zostać przyznana małoletnim K.O. oraz I.O.;
naruszenie przepisu prawa materialnego tj. art. 922 § 2 k.c. w zw. z art. 462 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny w zw. z art. 93 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z FUS poprzez ich błędne zastosowanie i w konsekwencji uznanie, iż przyznanie A.O. odprawy pośmiertnej po zmarłym żołnierzu pozwoli na zapewnienie rodzinie osoby zmarłej środków finansowych w ciężkiej sytuacji życiowej, podczas gdy A.O. nie prowadziła wspólnego ze zmarłym R.O. gospodarstwa domowego, od wielu lat nie mieszkali ze sobą, jak również porzuciła ona swoje małoletnie dzieci i pozbawiono jej nad nimi władzy rodzicielskiej i tym samym to de facto małoletni K. oraz I.O. są w ciężkiej sytuacji życiowej, która uzasadnia przyznanie im środków finansowych.
Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145a § 1 p.p.s.a. opiekun prawna skarżących wniosła o przyznanie na podstawie art. 462 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny odprawy pośmiertnej po zmarłym st. szer. R.O. na rzecz skarżących.
W przypadku nieuwzględnienia powyższego żądania wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uchylenie utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje:
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności
z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 ).
Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia
z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji
w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach,
a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako p.p.s.a.) uchyla go lub stwierdza jego nieważność.
Nadto wskazania wymaga, iż sąd orzeka na podstawie akt sprawy
(art. 133 § 1 p.p.s.a.) nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów sąd doszedł
do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie zostało podjęte z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja organu odwoławczego z 20 sierpnia 2025 r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji, którą przyznano uczestniczce postępowania odprawę pośmiertną po mężu i odmówiono przyznania tejże odprawy skarżącym.
Spór w niniejszej sprawie dotyczy więc ustalenia osób, którym w stanie faktycznym ustalonym przez organy należy przyznać świadczenie. Opiekun prawna skarżących wskazuje na faktyczny rozpad małżeństwa zawartego przez zmarłego żołnierza i uczestniczkę postępowania, negatywne zachowanie uczestniczki postępowania w tym nadużywanie alkoholu, które doprowadziło do rozpadu pożycia małżeńskiego oraz brak wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci. Organ wskazuje natomiast na jednoznaczne brzmienie przepisów ustawy o obronie Ojczyzny.
Stosownie do treści art. 462 ust. 1 i 2 ustawy w przypadku śmierci żołnierza zawodowego przysługuje odprawa pośmiertna w takiej wysokości, w jakiej przysługiwałaby temu żołnierzowi, na podstawie art. 458 ust. 1 i 2, odprawa przy zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej oraz należności pieniężne określone w art. 459 pkt 2-5. Należności pieniężne, o których mowa w ust. 1, przysługują małżonkowi, a w przypadku braku małżonka - kolejno: dzieciom, rodzicom, dziadkom, wnukom albo rodzeństwu.
Rację ma co do zasady organ twierdząc, że wskazany w art. 462 ust. 2 ustawy katalog stanowi numerus clausus, a organy administracji orzekając zgodnie z zasadą legalizmu, zakresem tym są związane. Niemniej jednak sama wykładnia językowa cytowanego przepisu w realiach niniejszej sprawy okazała się zdaniem sądu niewystarczająca. Należało bowiem sięgnąć do wykładni systemowej i dokonać oceny zaistniałego stanu faktycznego również przez pryzmat przepisów, które odnoszą się do dziedziczenia.
Wyjaśnić przede wszystkim należy, że konstytucyjna ochrona praw majątkowych nie ogranicza się tylko do katalogu praw przewidzianych w kodeksie cywilnym (szerzej prawie prywatnym), ale również do praw mogących być przedmiotem odrębnych regulacji prawnych (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 lipca 2012 r., K 8/10, pkt III.13.4.3). Potwierdza to judykatura i orzecznictwo zaliczając do praw podlegających dziedziczeniu również prawa majątkowe podlegające innym regulacjom, w szczególności prawu pracy lub ustawom regulującym stosunki zbliżone do stosunków pracy (por. E. Skowrońska-Bocian, J. Wierciński Jacek, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom VI. Spadki, red. J. Gudowski, LEX, tezy do art. 922). Sukcesja określonych praw majątkowych może być przedmiotem regulacji szczególnej. Zasada ta znajduje wsparcie w art. 922 § 2 kodeku cywilnego, zgodnie z którym nie należą do (ogólnego) spadku prawa, które z chwilą śmierci spadkodawcy przechodzą na oznaczone osoby. Do takich odrębnych regulacji zalicza się przepisy prawa pracy – art. 631 § 2 Kodeksu pracy (prawa majątkowe ze stosunku pracy) i art. 93 § 1–7 Kodeksu pracy (odprawa pośmiertna) oraz wzorowane na prawie pracy regulacje zawarte w tzw. pragmatykach służbowych, w tym w ustawie o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych dotyczące praw majątkowych wymienionych w art. 73 ust. 2 i art. 98 ust. 1 s.w.z.z. Te uregulowania nie mogą jednak być rozpatrywane z pominięciem gwarancji konstytucyjnych. Generalną zasadą sukcesji praw majątkowych szczególnych (praw wynikających ze stosunku pracy i stosunków służbowych) nie jest bowiem wyłączenie sukcesji, lecz wprowadzenie preferencji dla najbliższych członków rodziny przez wyznaczenie kolejności uprawnionych. Prawa te, zgodnie z przepisami szczególnymi przechodzą bowiem w pierwszej kolejności na oznaczone w ustawie osoby (por. wyrok z 17 lutego 2021 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim sygn. akt II SA/Go 754/20, Królikowski Hubert (red.), Obrona Ojczyzny. Komentarz, wyd. II Opublikowano: LEX/el. 2024).
Skoro w doktrynie i orzecznictwie przyjęto, że do praw podlegających dziedziczeniu zaliczono również prawa majątkowe podlegające innym regulacjom, w szczególności prawu pracy lub ustawom regulującym stosunki zbliżone do stosunków pracy, to konsekwentnie należy stwierdzić, że w sprawie na uwadze należy mieć również art. 940 § 1 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Zgodnie z dominującym w doktrynie poglądem przyjąć należy wyrok wydany na podstawie art. 940 ma charakter konstytutywny i skutkuje wyłączeniem małżonka spadkodawcy od dziedziczenia ustawowego, tak jakby nie dożył on otwarcia spadku (skutek ex tunc). Dalszym następstwem tego orzeczenia jest utrata prawa do zachowku oraz korzyści określonych w art. 939 (por. Nazaruk Piotr (red.), Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany Opublikowano: LEX/el. 2024).
Tymczasem w sprawie do skargi został dołączony wyrok zaoczny z 2 września 2025 r. wydany przez Sąd Rejonowy w G. zgodnie z którym wyłączono uczestniczkę postępowania od dziedziczenia po zmarłym mężu. Jednocześnie wyrokowi nadano rygor natychmiastowej wykonalności. Skoro wyrok sądu powszechnego wydany na tej podstawie ma działanie ex tunc, przyjąć należy, że przywołany wyrok sądu powszechnego z 2 września 2025 r. ma w sprawie znaczenie. Wprawdzie wyrok ten zapadł już po wydaniu zaskarżonej decyzji niemniej jednak wyrok ujawnił nowe okoliczności istotne dla sprawy, tj. wyłączenie uczestniczki postępowania od dziedziczenia po zmarłym żołnierzu. Takie okoliczności są stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. podstawą do wznowienia postępowania w sprawie zakończonej zaskarżoną decyzją. Nowa okoliczność istotna dla sprawy to taka okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2017 r. sygn.. akt I OSK 45/17, dostępny w CBOSA).
O ile zgodzić się należy z organem, że organ był zobowiązany do zastosowania art. 462 ust. 2 ustawy, przez to w konsekwencji nie mógł badać sytuacji prawnej (np. czy rozwód nastąpiłby z wyłącznej winy uczestniczki postępowania), czy też faktycznej pomiędzy małżonkami (do czego nie jest zresztą w sprawie uprawniony także sąd administracyjny), oceniać sprawę przez pryzmat zasad współżycia społecznego (art. 5 Kodeksu cywilnego), czy też kwestię związane z wywiązywaniem się przez uczestniczkę postępowania ze swoich obowiązków rodzicielskich względem małoletnich dzieci, to jednak dla sprawy wbrew twierdzeniom organu miał znaczenie wyrok sądu powszechnego z 2 września 2025 r. Skoro bowiem wyrokiem tym wyłączono uczestniczkę postępowania od dziedziczenia po zmarłym żołnierzu, to w konsekwencji przyjąć należy, że sukcesji nie mogą podlegać w takim przypadku również uprawnienia wynikające z art. 462 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny.
Rozpoznając sprawę ponownie organy winny przede wszystkim ustalić, czy wyrok Sądu Rejonowego w G. z 2 września 2025 r. jest prawomocny. Następnie organy zastosują się do oceny prawnej zawartej w wyroku.
Stwierdzając naruszenie przepisów prawa należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i b ustawy p.p.s.a. O kosztach postępowania sądowego, obejmujących zwrot należnego pełnomocnikowi wynagrodzenia, rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.).
POTRZEBUJESZ POMOCY?