Żywienie dzieci w szkołach i przedszkolach

Wstęp

Jedną z podstawowych funkcji szkoły jest, obok dydaktycznej i wychowawczej, funkcja opiekuńcza, którą szkoła wypełnia poprzez wspieranie prawidłowego rozwoju uczniów, jak też m.in. organizując stołówkę szkolną. Prowadzenie stołówek szkolnych jest również realizacją zadania własnego gminy, jakim jest dożywianie uczniów. Dla wielu uczniów śniadanie czy ciepły posiłek w szkole jest jedynym w ciągu dnia. Dotyczy to przede wszystkim dzieci z rodzin ubogich, które nie mogą zapewnić dziecku możliwości spożycia takiego posiłku w domu. Dzięki środkom, pochodzącym w znacznej mierze z opieki społecznej, otrzymują one posiłek za darmo. W szkołach wydających pełne obiady jest to posiłek bardziej wartościowy niż w przypadku, gdy szkoła ogranicza się do innych form żywienia. Obiad szkolny często stanowi również podstawowy posiłek dzieci, których rodzice poświęcają znaczną część czasu na pracę zawodową. Duża aktywność zawodowa rodziców, zwłaszcza matek, ogranicza możliwości regularnego przygotowywania i spożywania posiłków w domu. W niektórych rodzinach wszyscy ich członkowie przez większość dni w tygodniu spożywają obiady poza domem.

Żywienie dzieci w szkole może być jednak zorganizowane w inny sposób aniżeli prowadzenie stołówki szkolnej. Organy prowadzące, szczególnie w dużych miastach, w trybie zamówień publicznych wybierają firmy cateringowe, które dostarczają posiłki dla uczniów do szkół lub przedszkoli. W takich przypadkach warunki dostarczania uczniom posiłków przez podmioty zewnętrzne określają umowy zawierane przez jednostki samorządu lub bezpośrednio przez szkołę.

Zarówno zasady funkcjonowania stołówek szkolnych i przedszkolnych, jak również istotne kwestie, na które warto zwrócić uwagę, w przypadku gdy placówka decyduje się na skorzystanie z firmy cateringowej, zostały przedstawione w Poradniku. Zawiera on także omówienie trybu ustalania opłat za wyżywienie oraz zasady zwalniania z obowiązku ich uiszczenia. Szczegółowo przeanalizowano regulacje prawa żywnościowego odnoszące się wprost do jednostek oświatowych. Przedstawiono założenia wieloletniego programu wspierania finansowego gmin w zakresie dożywiania "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" na lata 2014-2020. Nie zabrakło także omówienia przepisów dotyczących programów unijnych "Owoce w szkole" i "Mleko w szkole". Są to inicjatywy bardzo popularne w jednostkach oświatowych.

Stołówka szkolna, jako zakład żywienia zbiorowego, podlega przepisom prawa żywnościowego. W Poradniku nie sposób jest omówić wszystkich wymagań wynikających z tych przepisów, zwłaszcza że obejmują one nie tylko regulacje krajowe, ale i unijne. Dlatego głównie skupiono się na regulacji art. 52c ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia odnoszącego się do środków spożywczych oraz żywienia dzieci i młodzieży w jednostkach systemu oświaty. Dużo uwagi poświęcono także nowemu rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 26 lipca 2016 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach. Akt ten zastąpił rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 sierpnia 2015 r. o takim samym tytule.

Dla ułatwienia i zrozumienia niektórych zagadnień poruszonych w Poradniku zostały one wyjaśnione w przykładach. Poradnik zawiera także wybrane wzory niezbędnych dokumentów z zakresu żywienia dzieci w szkołach i przedszkolach.

1. Zasady funkcjonowania stołówek szkolnych i przedszkolnych

Podstawą prawną żywienia w szkolnej i przedszkolnej stołówce jest art. 67a ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (dalej: ustawa o systemie oświaty). Przepis ten podkreśla znaczenie żywienia dzieci i dożywiania uczniów w realizacji zadań opiekuńczych szkoły.

Dzięki stołówkom szkolnym znaczna część dzieci może korzystać z ciepłych posiłków podczas, niekiedy wielogodzinnego, pobytu w szkole, często z dala od miejsca zamieszkania, w różnych warunkach pogodowych. Zgodnie z danymi Instytutu Matki i Dziecka oraz Instytutu Żywności i Żywienia dziecko powinno w ciągu dnia spożywać posiłki co 4 godziny - tym samym posiłek w szkole jest niezbędnym elementem racjonalnego żywienia, który warunkuje prawidłowy rozwój dziecka, jego dobre samopoczucie i zdolność do nauki. Posiłek szkolny powinien być także nieodłącznym elementem edukacji prozdrowotnej i promocji zdrowia w placówce oświatowej. Stanowi on także formę profilaktyki zdrowotnej, zarówno w aspekcie przeciwdziałania niedożywieniu dzieci i młodzieży, jak i zapewnienia właściwej struktury żywienia.

Zapewnienie uczniom możliwości korzystania z posiłków w szkole jest również formą wspomagania opiekuńczej funkcji rodziny. W obecnej, trudnej sytuacji na rynku pracy jest to bardzo istotna forma pomocy dla pracujących rodziców, pozwalająca na pogodzenie roli zawodowej i rodzicielskiej.

Niestety, coraz częściej organy prowadzące szkołę, ze względu na ograniczone możliwości finansowe, likwidują szkolne stołówki. Z danych Ministerstwa Edukacji Narodowej (stan na 30 września 2014 r.) wynika, że funkcjonującą stołówkę posiada tylko 59,4% szkół podstawowych i 33,8% gimnazjów. Trzeba podkreślić, że działania te są dopuszczalne, gdyż zgodnie z art. 67a ust. 1 ustawy o systemie oświaty w celu zapewnienia prawidłowej realizacji zadań opiekuńczych, w szczególności wspierania prawidłowego rozwoju uczniów, szkoła może zorganizować stołówkę. Chociaż treść tego przepisu wyraźnie stanowi, że "szkoła może utworzyć stołówkę", w praktyce pojawiły się wątpliwości, czy - rzeczywiście - jej utworzenie jest fakultatywne. Orzecznictwo potwierdziło, że szkoła nie ma takiego obowiązku. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z 4 lutego 2009 r. (sygn. akt IV SA/Wr 447/08) stwierdził, że art. 67a ustawy o systemie oświaty posługuje się zwrotem "może", a więc w tym zakresie pozostawiono organowi prowadzącemu szkołę swobodę w odniesieniu do zorganizowania stołówki. W praktyce oznacza to, że prowadzenie stołówki w szkole nie jest obowiązkowe.

Artykuł 67a jest jedyną regulacją w ustawie o systemie oświaty odnoszącą się do zasad prowadzenia stołówki, przy czym dotyczy on nie tylko funkcjonowania stołówki w szkole, ale też w przedszkolu. Stąd wiele wątpliwości powstało w związku z art. 67a ust. 1 ustawy o systemie oświaty w kontekście obowiązku działania stołówki w przedszkolu. W tym zakresie wypowiedziały się sądy administracyjne, wskazując, że zapewnienie wyżywienia dla podopiecznych w placówkach przedszkolnych nie ma fakultatywnego charakteru jak w przypadku stołówek szkolnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z 3 września 2008 r. (sygn. akt IV SA/Wr 291/08) stwierdził: Nie może budzić wątpliwości, że zapewnienie wyżywienia dla podopiecznych w placówkach przedszkolnych nie ma fakultatywnego charakteru jak w przypadku stołówek szkolnych, co niewątpliwie wynika z jednej strony z kondycji psychofizycznej i wieku podopiecznych przedszkoli, wynoszącego od 3 do 6 lat, jak również z faktu, że przedszkole zobligowane jest do realizacji podstawy programowej wychowania przedszkolnego, w czasie nie krótszym niż 5 godzin dziennie, a także konieczności sprawowania opieki nad dziećmi, której logiczną konsekwencją powinno być zapewnienie podopiecznym właściwego wyżywienia.

Pogląd ten potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 21 stycznia 2010 r. (sygn. akt I OSK 1299/09). Dodatkowo sąd ten wyjaśnił, że w art. 3 pkt 1 ustawy o systemie oświaty ustawodawca jednoznacznie wyjaśnił, że ilekroć w dalszych przepisach jest mowa bez bliższego określenia o szkole, to należy przez to rozumieć także przedszkole. Jeżeli więc wolą ustawodawcy jest rozumienie pojęcia "szkoła" (jeżeli brak jest w przepisach określenia szkoły) na równi z pojęciem "przedszkole", to niedopuszczalne jest odnoszenie regulacji zawartej w art. 67a ustawy o systemie oświaty wyłącznie do szkół.

1.1. Stołówka szkolna

Pojęcie szkoły należy interpretować szeroko, ponieważ obejmuje ono także te placówki, w ramach których organizowane są i działają szkoły (np. młodzieżowe ośrodki wychowawcze i socjoterapii). Stołówki można organizować w szkołach wszystkich typów i rodzajów. Świadczą o tym zapisy wzorcowych statutów szkół (np. szkoła podstawowa, gimnazjum, liceum, itd.), zgodnie z którymi w celu realizacji zadań opiekuńczych i wspomagania właściwego rozwoju uczniów szkoła może zorganizować stołówkę. Wzory te stanowią załączniki do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół (dalej: rozporządzenie w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół). Jedynie wzorcowy statut przedszkola takiego zapisu nie posiada.

O tym, czy w szkole działa stołówka, mówi statut szkoły. Statut jest dokumentem zasadniczym dla funkcjonowania szkoły. Jego zapisy wynikają z obowiązujących przepisów prawa odzwierciedlających politykę oświatową państwa oraz zawierają regulacje zgodne z celami i zadaniami stawianymi przed szkołą przez jej społeczność. Obie funkcje statutu wyznaczają niezbędne regulacje statutowe oraz konieczność ich nowelizacji.

ZAPAMIĘTAJ!

Podstawą funkcjonowania stołówki w szkole jest statut szkoły.

Przykładowy zapis statutu szkoły dotyczący stołówki określa wzór 1.

Wzór 1. Zapis statutu dotyczący stołówki szkolnej

 

Warunki korzystania ze stołówki szkolnej, w tym wysokość opłat za posiłki, ustala dyrektor szkoły w porozumieniu z organem prowadzącym szkołę (art. 67a ust. 3 ustawy o systemie oświaty). Przed nowelizacją ustawy o systemie oświaty wprowadzoną ustawą z 25 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty, ustawy - Karta Nauczyciela oraz ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, która weszła w życie 23 sierpnia 2008 r., warunki te określał organ stanowiący samorządu. Przekazanie tej kompetencji dyrektorom szkoły było spowodowane tym, że w praktyce i tak organy stanowiące w uchwałach przekazywały swoje kompetencje dyrektorom, określając, że szczegóły ustalą dyrektorzy w wydanych wytycznych. Pomimo tej nowelizacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z 24 stycznia 2013 r. (sygn. akt IV SA/Po 1167/12) zauważył, że treść art. 67a ustawy o systemie oświaty nie pozbawia gminy wpływu na wysokość opłat za świadczenie żywieniowe realizowane przez przedszkole publiczne. Wynika to z faktu, że art. 67a ust. 3 tej ustawy ustanawia prawną zasadę współdziałania dyrektora placówki z organem prowadzącym szkołę w procesie ustalania wysokości rozważanej opłaty poprzez wprowadzenie nakazu działania "w porozumieniu". Powyższe pozwala na ustalenie wysokości tej opłaty z uwzględnieniem celów i warunków funkcjonowania konkretnej placówki, jak i celów gminnej polityki w dziedzinie edukacji i wychowania przedszkolnego.

W praktyce nie można wykluczyć, że w danej jednostce samorządu terytorialnego nadal kwestie dotyczące określenia warunków korzystania ze stołówki szkolnej są uregulowane w uchwale organu prowadzącego. Do tego problemu odniósł się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w wyroku z 31 maja 2011 r. (sygn. akt III SA/Lu 144/11), w którym zauważył, że nawet w braku przepisu przejściowego, który zobowiązywałby organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego do dostosowania treści aktów prawa miejscowego do nowelizacji ustawy o systemie oświaty, pozostawienie w niezmienionym stanie uchwały regulującej stawki żywieniowe w stołówce uzasadnia odstępstwo od zasady, zgodnie z którą sąd administracyjny ocenia uchwałę według stanu prawnego obowiązującego w dacie jego wydania (tempus regit actum) i stwierdzenie istotnego naruszenia art. 67a. Sąd podkreślił, że zmiana normy kompetencyjnej musi stanowić dla organu gminy impuls do dostosowania uchwały do nowych dyrektyw zawartych w akcie upoważniającym, nawet przy braku wyraźnego nakazu w przepisach przejściowych.

Dodatkowo Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z 29 stycznia 2009 r. (sygn. akt II SA/Ol 974/08) stwierdził, że uchwała w sprawie ustalenia zasad korzystania ze stołówek zorganizowanych w szkołach prowadzonych przez gminę przewidująca, iż zasady korzystania ze stołówki, w tym wysokość opłat, ustala organ prowadzący szkołę, utraciła moc obowiązującą z dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej art. 67a, tj. ustawy z 25 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty, ustawy - Karta Nauczyciela oraz ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, a więc w dniu 23 sierpnia 2008 r. Dlatego na podstawie tego orzeczenia wszystkie uchwały w sprawie ustalenia zasad korzystania ze stołówek wydane przed 23 sierpnia 2008 r. utraciły moc prawną. Należy je więc uznać za nieobowiązujące.

Dyrektor szkoły ustala warunki korzystania ze stołówki szkolnej, w tym wysokość opłat za posiłki, w porozumieniu z organem prowadzącym szkołę, tj. wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta), starostą powiatu bądź marszałkiem województwa (art. 5c pkt 3 ustawy o systemie oświaty).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z 19 grudnia 2008 r. (sygn. akt IV SA/Gl 588/08) przyjął, że pojęcie "porozumienie", to wzajemne kontakty, zakładające jako rezultat, uzyskanie zgody w określonej sprawie. Zdaniem tego sądu określenie "w porozumieniu" należałoby rozumieć w ten sposób, że oba wymienione w tym przepisie podmioty wypracowują - uzgadniają - wspólne stanowisko, co do rozstrzygnięcia sprawy. Porozumienie nie jest więc samodzielnym aktem prawnym (np. postanowieniem), a stanowi wewnętrzną czynność prowadzącą do wspólnego stanowiska pomiędzy dyrektorem szkoły i organem prowadzącym szkołę. Słusznym zatem jest nazwanie tej czynności, jako konsultacja.

W praktyce oznacza to, że dyrektor szkoły przedkłada organowi prowadzącemu szkołę projekt zarządzenia w sprawie warunków korzystania ze stołówki szkolnej. Ten może wnieść do niego uwagi odnoszące się do uwarunkowań ekonomicznych (zwłaszcza możliwości budżetowych) oraz celów lokalnej polityki oświatowej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt IV SA/Wr 540/09).

Treść tego aktu przedstawia ramka 1.

Ramka 1

Treść zarządzenia dyrektora szkoły w sprawie warunków korzystania ze stołówki szkolnej

W zarządzeniu dyrektor szkoły musi określić:

● rodzaje posiłków (śniadanie, obiad, podwieczorek),

● czas pracy stołówki,

● godziny wydawania tych posiłków,

● możliwość korzystania z posiłków przez osoby inne niż wychowankowie, uczniowie,

● formę i termin zapłaty za posiłki i jej zwrot w przypadku niekorzystania w określonych dniach z posiłków,

● zasady organizowania wydawania posiłków,

● zasady zachowania się w stołówce, jadalni w czasie wydawania posiłków.

Warunki korzystania ze stołówki określone są najczęściej w regulaminie, który wprowadzany jest w drodze zarządzenia dyrektora szkoły.

Przykładową treść zarządzenia dyrektora szkoły przedstawia wzór 2.

Wzór 2. Zarządzenie dyrektora szkoły

 

1.2. Stołówka w przedszkolu

Ustawa o systemie oświaty w art. 14 ust. 6 wskazuje, że do ustalania opłat za korzystanie z wyżywienia w przedszkolach publicznych oraz publicznych innych formach wychowania przedszkolnego art. 67a tej ustawy stosuje się odpowiednio. Przepis ten dodany został ustawą z 5 sierpnia 2010 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty, która weszła w życie 1 września 2010 r. Chociaż regulacja ta ma już sześcioletnią historię, ciągle powoduje problemy.

Wychodząc poza upoważnienie ustawowe, zawarte w art. 14 ustawy o systemie oświaty, rady gminy, określając wysokość opłat za korzystanie z wychowania przedszkolnego, ustalają także opłaty za korzystanie przez dzieci z wyżywienia w przedszkolu. O tym, że wciąż wydawane są takie akty, świadczy chociażby rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody małopolskiego z 6 października 2015 r. (znak: WN-II.4131.1.33.2015). W rozstrzygnięciu wojewoda stwierdził, że rada gminy nie jest uprawniona do określenia warunków korzystania ze stołówki oraz stanowienia o wysokości opłat za wyżywienie dziecka w stołówkach szkolnych i przedszkolnych. Wyłącznie dyrektor szkoły (przedszkola), w porozumieniu z organem prowadzącym szkołę, może wypowiadać się w kwestii odpłatności i zasad korzystania z wyżywienia przez dzieci.

Wojewoda lubelski w rozstrzygnięciu nadzorczym z 25 października 2010 r. (znak: NK.II.0911/316/10) zauważył natomiast, że w § 10 ust. 2 pkt 4 ramowego statutu dla przedszkola, stanowiącego załącznik nr 1 do rozporządzenia w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół, jest mowa, że statut określa zasady odpłatności za pobyt dzieci w przedszkolu i odpłatności za korzystanie z wyżywienia przez pracowników, ustalone przez organ prowadzący. Zdaniem wojewody z tego zapisu wynika, że w statucie przedszkola mogą znaleźć się zapisy odnoszące się do zasad odpłatności za korzystanie z wyżywienia, ale dotyczące wyłącznie pracowników.

ZAPAMIĘTAJ!

Dyrektor przedszkola nie może ustalić opłat za posiłki, z których będą korzystać pracownicy przedszkola.

Do przedszkoli stosuje się odpowiednio art. 67a ustawy o systemie oświaty, co skutkuje tym, że dyrektor w drodze zarządzenia ustala warunki korzystania ze stołówki przedszkolnej, w tym wysokość opłat za posiłki dla dzieci. Zarządzenie to musi być wydane w porozumieniu z organem prowadzącym przedszkole, czyli wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta). Natomiast rada gminy w drodze uchwały określa zasady korzystania z wyżywienia przez pracowników, które powinny zostać wprowadzone do statutu przedszkola. Zarządzenie dyrektora przedszkola w sprawie korzystania ze stołówki przedszkolnej powinno zawierać analogiczne elementy jak te wydane przez dyrektora szkoły (patrz: wzór 2).

Dyrektor przedszkola jest uprawniony - na podstawie art. 67a ust. 3 ustawy o systemie oświaty - do ustalenia opłat za posiłki w przedszkolu dla dzieci, ale dokonuje tego w porozumieniu z organem prowadzącym przedszkole, czyli wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta), starostą, marszałkiem województwa.

1.3. Opłata za posiłki

Do opłat wnoszonych za korzystanie przez uczniów z posiłku w stołówce szkolnej nie wlicza się wynagrodzeń pracowników i składek naliczanych od tych wynagrodzeń oraz kosztów utrzymania stołówki (art. 67a ust. 4 ustawy o systemie oświaty). Oznacza to, że z kalkulacji wysokości opłaty za posiłki wyłącza się: wynagrodzenia personelu kuchennego (w tym składki przekazywane do ZUS) związanego z przygotowaniem posiłku i jego wydaniem, koszty sprzątania (konserwacji), wydatki związane z mediami (woda, energia elektryczna, gaz). Opłaty za korzystanie przez uczniów ze stołówki powinny być kalkulowane na poziomie zapewniającym wyłącznie pokrycie faktycznych kosztów wytworzenia posiłków, a ściślej: tzw. wsadu do kotła (równowartości wykorzystanych surowców). Niedopuszczalne jest nie tylko ustalanie jakichkolwiek narzutów zapewniających szkole zysk, ale nawet refundacja kosztów, których zgodnie z ustawą o systemie nie można przerzucać na korzystających z usług stołówki.

ZAPAMIĘTAJ!

Obowiązek kalkulacji opłat wnoszonych przez uczniów na poziomie kosztów surowca użytego do przygotowania posiłku obowiązuje tylko wtedy, gdy stołówka jest stołówką szkolną, tj. prowadzoną przez szkołę.

Prowadzona przez szkołę stołówka nie może gotować i wydawać posiłków po kosztach własnych na rzecz osób niebędących uczniami.

Przykład

Dyrektor szkoły w zarządzeniu wydanym w porozumieniu z wójtem określił wysokość opłat za wyżywienie w stołówce szkolnej. Zgodnie z jednym z jego zapisów do opłat wnoszonych za korzystanie z posiłków nie wlicza się wynagrodzeń pracowników i składek naliczanych od tych wynagrodzeń oraz kosztów utrzymania stołówki. Kalkulacja ta obejmowała uczniów i nauczycieli. Taki zapis jest niezgodny z regulacjami ustawy o systemie oświaty, gdyż opłaty za korzystanie z posiłku w stołówce powinny być równe wyłącznie kosztom surowców wykorzystywanych do przyrządzenia tych posiłków tylko w przypadku uczniów. Zasada ta nie może dotyczyć nauczycieli czy innych pracowników szkoły.

Gdy w szkole jest zorganizowana stołówka, a więc w przypadku jeśli jest ona częścią infrastruktury szkoły, koszty utrzymania stołówki, wynagrodzenia pracowników i składki naliczane od tych wynagrodzeń obciążają organ prowadzący (w planie finansowym jednostki oświatowej). Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, wyrażonym w wyroku z 4 lutego 2009 r. (sygn. akt IV SA/Wr 447/08), uregulowanie art. 67a ustawy o systemie oświaty, chroniące uczniów w zakresie odpłatności za posiłki w stołówkach szkolnych, nie obowiązuje wówczas, kiedy szkoła nie dysponuje konkretnym, wyodrębnionym pomieszczeniem rozumianym jako "stołówka", stanowiącym integralną cześć infrastruktury szkoły. W takiej sytuacji organ prowadzący szkoły może zorganizować inne formy dożywiania uczniów np. zapewnić posiłek dowożony do szkoły i wówczas koszty przygotowania i dostarczenia posiłku do placówki szkolnej nie muszą obciążać organu prowadzącego.

Odmiennie uznał Naczelny Sąd Administracyjny, który w wyroku z 26 października 2009 r. (sygn. akt I OSK 567/09) stwierdził, że opłaty za korzystanie z posiłku w stołówce zorganizowanej w publicznej szkole czy też publicznym przedszkolu zgodnie z art. 67 a ust. 4 ustawy o systemie oświaty powinny być ustalane jako równowartość surowców wykorzystanych do ich przygotowania. Pozostałe koszty, takie jak wynagrodzenie pracowników, składki naliczane od ich wynagrodzeń oraz nakłady na utrzymanie kuchni powinny obciążać organ prowadzący. W przypadku braku kuchni w placówce, co powoduje, że organ prowadzący nie ponosi kosztów wyżej wymienionych, rodzi po stronie tego organu obowiązek pokrycia wydatków związanych z przygotowaniem i dowozem posiłków do zorganizowanej przez gminę stołówki (jadalni).

Przykład

W przedszkolu X zorganizowana jest tylko jadalnia, w której dzieci spożywają posiłki. Są one przygotowywane w przedszkolu Y, w którym oprócz jadłodajni jest też kuchnia. Gmina musi w tej sytuacji ponieść koszty dowozu posiłków do przedszkola X. Opłaty za posiłki wydawane w przedszkolu X nie mogą obejmować pozostałych kosztów, takich jak wynagrodzenia pracowników, składek naliczanych od ich wynagrodzeń oraz nakładów na utrzymanie kuchni. Te powinny obciążać gminę. Oznacza to, że opłaty za posiłki dla dzieci chodzących do przedszkola X i Y powinny obejmować jedynie koszty wsadu do kotła. Zróżnicowanie opłat byłoby niezgodne z zasadą równości (na podstawie wyroku NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OSK 567/09).

Stanowisko NSA zaprezentowane w wyroku z 26 października 2009 r. zostało podtrzymane w kolejnym orzeczeniu tego sądu z 24 listopada 2010 r. (sygn. akt I OSK 1554/10). Wskazano w nim, że: art. 67a ustawy o systemie oświaty stosuje się także w sytuacji, gdy szkoła (przedszkole) nie dysponuje wyodrębnionym pomieszczeniem rozumianym jako "stołówka", organizuje zaś wyżywienie dla dzieci, sprowadzając posiłki z zewnątrz i zapewniając ich spożycie w pomieszczeniu, w którym odbywają się zajęcia.

Jak wyjaśnił Wiceminister Edukacji Narodowej w piśmie z 13 czerwca 2012 r. (odpowiedź na interpelację nr 4916) opłata za posiłek w stołówce szkolnej może pokrywać wyłącznie koszt surowca użytego do przygotowania posiłku (tzw. wkład do kotła). Powyższe zasady obowiązują tylko w sytuacji, gdy stołówka jest stołówką szkolną, tzn. jest prowadzona przez szkołę. Jednak żywienie uczniów w szkole może być zorganizowane w inny sposób aniżeli prowadzenie stołówki szkolnej i w tym przypadku wymienione przepisy nie mają zastosowania. W takich przypadkach warunki dostarczania uczniom posiłków przez podmioty zewnętrzne określają umowy zawierane przez jednostki samorządu lub bezpośrednio przez szkołę. Stanowisko to zostało podtrzymane w kolejnym piśmie z 20 marca 2013 r. (odpowiedź na interpelację poselską nr 15064).

ZAPAMIĘTAJ!

Opłaty za wyżywienie w przedszkolu ustala się również wtedy, gdy w przedszkolu nie ma zorganizowanej stołówki, a posiłki są do przedszkola dostarczane.

Odnośnie do zasad ustalania odpłatności istotna jest także kwestia zwrotu odpłatności w razie absencji dziecka w szkole. W tym zakresie wypowiedział się wojewoda mazowiecki, który w rozstrzygnięciu nadzorczym z 12 lipca 2010 r. (znak: LEX-P.MRM.0911-8/10) stwierdził, że niedopuszczalne jest pozbawienie możliwości zwrotu opłaty w przypadku faktycznego nieskorzystania przez dziecko z danego rodzaju świadczeń. Brak świadczenia ze strony gminy (przedszkola) a pobranie opłaty od rodziców (opiekunów) dzieci uczęszczających do przedszkola ale nieobecnych w danym czasie narusza zasadę ekwiwalentości świadczeń. Rodzice są bowiem zobowiązani do ponoszenia opłaty za te świadczenia, z których korzystają ich dzieci, a kryterium zróżnicowania, czy opłata jest pobierana czy nie, powinien być fakt skorzystania lub nieskorzystania przez dziecko ze świadczeń.

Przykład

Dyrektor przedszkola, ustalając warunki korzystania ze stołówki przedszkolnej, wskazał, że z tytułu korzystania z wyżywienia w przedszkolu rodzic uiszcza opłatę za posiłki deklarowane, a nie faktycznie spożyte przez dziecko, bez możliwości dokonania odliczenia w przypadku nieobecności dziecka w przedszkolu. Takie postanowienie jest niedopuszczalne. Brak rzeczywistego korzystania z tych posiłków nie może prowadzić do naliczania odpłatności, tak jakby dziecko z nich korzystało. To przeczy też głównej istocie tych opłat, jaką jest ich ekwiwalentność. Stanowią one swoistą zapłatę za uzyskanie zindywidualizowanego świadczenia oferowanego przez podmiot prawa publicznego, jakim jest przedszkole (por. wyrok WSA w Łodzi z 17 kwietnia 2013 r., sygn. akt III SA/Łd 243/13).

Zatwierdzanie wzorów umów o świadczeniu usług zawartych między dyrektorem przedszkola lub szkoły a rodzicem (opiekunem prawnym) dziecka nie mieści się w zakresie upoważnienia do ustalenia opłat za świadczenia przedszkoli publicznych (rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody dolnośląskiego z 2 listopada 2011 r., znak: NK-N.4131.949.2011.DP1). Wysokości opłat za posiłki winny zostać określone przez dyrektora przedszkola samorządowego w porozumieniu z wójtem gminy i zawierać koszty surowca oraz koszt ewentualnego przygotowania posiłku, z zastrzeżeniem jednak, że przy ustalaniu kosztów przygotowania posiłku nie można uwzględnić wynagrodzenia pracowników, składek od tych wynagrodzeń oraz kosztów utrzymania stołówki (rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody warmińsko-mazurskiego z 5 października 2009 r., znak: PN.0911-307/09).

Z ORZECZNICTWA

Rada gminy nie posiada umocowania ustawowego do podejmowania uchwały w zakresie ustalenia opłaty partycypacyjnej w kosztach przygotowania posiłków w przedszkolu prowadzonym przez gminę, a także określania terminów wnoszenia opłat oraz sposobu rozliczania odpłatności za wyżywienie w przypadku nieobecności dziecka w przedszkolu.

Wyrok WSA w Poznaniu z 24 stycznia 2013 r.,
sygn. akt IV SA/Po 1167/12

Opłaty publiczne pobierane są zawsze w związku z określonym, konkretnym działaniem organów państwa (samorządu terytorialnego). Stanowią swoistą zapłatę za uzyskanie zindywidualizowanego świadczenia oferowanego przez podmiot prawa publicznego. W klasycznej postaci opłaty odznaczają się pełną ekwiwalentnością. W związku z powyższym istnieje bezwzględna konieczność konkretyzowania w uchwałach świadczeń, za które przedszkola publiczne miały prawo pobierać opłaty. Świadczenia powinny być skonkretyzowane, a wysokość opłat powinna odnosić się do wyraźnie wskazanych świadczeń.

Postanowienie WSA w Łodzi z 17 kwietnia 2013 r.,
sygn. akt III SA/Łd 243/13

1.4. Zwolnienie z ponoszenia opłat

Organ prowadzący szkołę może zwolnić rodziców albo ucznia z całości lub części opłat za wyżywienie w stołówce szkolnej:

● w przypadku szczególnie trudnej sytuacji materialnej rodziny,
● w szczególnie uzasadnionych przypadkach losowych

- art. 67a ust. 5 ustawy o systemie oświaty.

Sposób określenia w art. 67a ust. 5 ustawy o systemie oświaty przesłanek udzielania zwolnień wskazuje, że są one sformułowane w sposób wyczerpujący.

ZAPAMIĘTAJ!

Ustawa o systemie oświaty nie wprowadza obowiązku dokonywania zwolnień z opłat za posiłki, nawet wtedy, gdy wystąpią przesłanki określone w art. 67a ust. 5 ustawy o systemie oświaty. Decyzja ta została pozostawiona swobodnemu uznaniu organu prowadzącego szkołę - wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta), staroście, marszałkowi województwa.

W ustawie o systemie oświaty nie została określona procedura przyznawania zwolnień ani forma, w jakiej powinna zostać ona określona. Wskazuje się jedynie przesłanki oraz ustala, że może tego dokonywać organ prowadzący szkołę. Może on tę kompetencję scedować na dyrektora szkoły, udzielając mu stosownego upoważnienia.

Przykład upoważnienia określa wzór 3.

Wzór 3. Zarządzenie w sprawie upoważnienia dyrektorów szkół do udzielania zwolnień za wyżywienie w stołówce szkolnej

 

W praktyce zasady udzielania zwolnień określane są w zarządzeniach dyrektorów szkoły w sprawie regulaminu korzystania ze stołówki szkolnej. Nie jest to najlepsze rozwiązanie, ponieważ upoważnienie dla dyrektora może być odwołane. W takim przypadku będzie konieczne dokonanie nowelizacji zarządzenia w sprawie regulaminu korzystania ze stołówki szkolnej. Korzystniej jest zatem, aby w tym zakresie tryb ten określony został w odrębnym akcie, np. w zarządzeniu dyrektora szkoły lub organu prowadzącego.

Przykładową treść zarządzenia dyrektora szkoły, dotyczącego zwolnienia z całości lub części opłat za posiłki, przedstawia wzór 4.

Wzór 4. Zarządzenie dyrektora szkoły

 

Organ prowadzący szkołę lub dyrektor szkoły upoważniony przez ten organ do udzielania zwolnień z opłat powinien posiadać podstawy do podjęcia takiej decyzji. Informacja o trudnej sytuacji materialnej może pochodzić od rodziców ucznia czy wychowanka przedszkola w wyniku złożenia pisma do organu prowadzącego lub dyrektora szkoły.

Gdy informacja dotyczy trudnej sytuacji materialnej rodziny lub przypadków losowych, mogą one zostać potwierdzone w drodze wywiadu środowiskowego. Decyzja organu lub dyrektora szkoły o zwolnieniu z opłat może zostać sporządzona w formie zarządzenia.

Ustawa o systemie oświaty nie wskazuje, że w sprawie zwolnienia z ponoszenia opłat wydaje się decyzje administracyjne. Nie określa ona też żadnego trybu odwoławczego. Dlatego w tym zakresie nie powinny mieć zastosowania przepisy ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.

Organem upoważnionym do dokonywania zwolnień za opłaty ponoszone za posiłki jest organ wykonawczy, a nie uchwałodawczy jednostki samorządu terytorialnego (rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody warmińsko-mazurskiego z 28 października 2009 r., znak: PN.0911-327/09).

2. Stołówki szkolne jako zakłady żywienia zbiorowego

Stołówki szkolne jako zakłady żywienia zbiorowego typu zamkniętego muszą przestrzegać uregulowań prawa żywnościowego, w tym w szczególności ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (dalej: ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia ) oraz przepisów unijnych wymienionych w tej ustawie.

Pojęcie "zakład żywienia zbiorowego typu zamkniętego" zdefiniowane zostało w art. 3 pkt 56 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia. Oznacza ono zakład wykonujący działalność w zakresie zorganizowanego żywienia określonych grup konsumentów, w szczególności w szpitalach, zakładach opiekuńczo-wychowawczych, żłobkach, przedszkolach, szkołach, internatach, zakładach pracy, z wyłączeniem żywienia w samolotach i innych środkach transportu oraz wojskowych polowych punktach żywieniowych.

Ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia od czasu jej wejścia w życie, tj. 28 października 2006 r., nie posiadała odrębnych przepisów regulacyjnych zasad żywienia dzieci w placówkach oświatowych. Dlatego tak ważne znaczenie miała ustawa z 28 listopada 2014 r. o zmianie ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia (dalej: ustawa nowelizacyjna), która weszła w życie 1 września 2015 r. Określiła ona wymagania w zakresie żywienia dzieci i młodzieży w ramach żywienia zbiorowego w przedszkolach, innych formach wychowania przedszkolnego, szkołach (z wyłączeniem szkół dla dorosłych), a także w placówkach systemu oświaty, o których mowa w art. 2 pkt. 3, 5 i 7 ustawy o systemie oświaty. Wymogi te zostały ustalone w dodanym rozdziale IIa do ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia.

Potrzebę uregulowania tych zagadnień dostrzegli: Minister Edukacji Narodowej, Minister Zdrowia oraz Minister Sportu i Turystyki, którzy 23 listopada 2009 r. wydali wspólne stanowisko w sprawie działań podejmowanych przez szkoły w zakresie zdrowego żywienia uczniów. Wskazali, że nieprawidłowości w żywieniu są przyczyną wielu zaburzeń, w tym - w ostatnich latach - epidemii nadwagi i otyłości. Podkreślili, że statystycznie w Europie otyłe jest co czwarte dziecko, a w Polsce nadwagę ma 18% dzieci i młodzieży w wieku szkolnym. Zdaniem ministrów to poważne zagrożenie dla zdrowia polskiego społeczeństwa, gdyż wyniki badań wskazują, że u 80% dzieci z otyłością utrzymuje się ona w dalszych latach życia. Dlatego uznali, że ważną rolę w zaspokajaniu potrzeb żywieniowych dzieci i młodzieży oraz w kształtowaniu właściwych zachowań w tym zakresie powinna odgrywać szkoła.

Jakie zadania muszą być wykonywane w szkole wspierające zdrowe żywienie uczniów, zdaniem ministrów, przedstawia ramka 2.

Ramka 2

Zadania stawiane szkołom przez ministrów

Niezbędne jest podjęcie przez szkoły wszystkich typów działań w zakresie wspierania zdrowego żywienia uczniów, w szczególności:

1) umożliwienie uczniom dostępu do produktów i napojów o najwyższych walorach zdrowotnych oraz właściwa organizacja posiłków, w tym:

● tworzenie warunków umożliwiających spożywanie śniadań szkolnych w klasach przez wszystkich uczniów, wspólnie z nauczycielem,

● uczestnictwo w programach ustanowionych przez Komisję Europejską w ramach Wspólnej Polityki Rolnej, realizowanych przez Agencję Rynku Rolnego: "Dopłaty do spożycia mleka i przetworów mlecznych w placówkach oświatowych" (tzw. Szklanka Mleka i Owoce w szkole),

● dobór asortymentu produktów żywnościowych i napojów w sklepikach szkolnych zgodny z zasadami zdrowego żywienia (zwłaszcza ograniczenie produktów i napojów o dużej zawartości cukru, soli i tłuszczów),

● zapewnienie uczniom dostępu do wody pitnej,

● organizacja dożywiania uczniów z rodzin o niskich dochodach w sposób przeciwdziałający ich dyskryminacji,

● przestrzeganie w szkołach, w których wydawane są obiady lub inne ciepłe posiłki dla uczniów, przy ich przygotowywaniu zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia,

● uwzględnianie specyficznych potrzeb żywieniowych uczniów z chorobami przewlekłymi (m.in. z otyłością, cukrzycą, celiakią, fenyloketonurią, nietolerancją mleka);

2) podejmowanie działań w zakresie edukacji żywieniowej jako elementu edukacji zdrowotnej, w tym:

● realizacja wymagań dotyczących prawidłowego odżywiania zawartych w podstawie programowej kształcenia ogólnego w zakresie poszczególnych przedmiotów, w tym organizacja zajęć praktycznych związanych z przygotowywaniem zdrowych posiłków,

● wdrażanie dodatkowych programów edukacyjnych, dotyczących prawidłowego odżywiania się dzieci i młodzieży, i dokonywanie ewaluacji wyników realizacji tych programów,

● umożliwianie nauczycielom i innym pracownikom szkoły udziału w różnych formach doskonalenia zawodowego w zakresie zdrowego żywienia,

● podejmowanie współpracy na poziomie lokalnym (z rodzicami, jednostką samorządu terytorialnego, społecznością lokalną).

Przyczyną nowelizacji ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia, jak podano w uzasadnieniu jej projektu, jest ochrona zdrowia dzieci w wieku szkolnym. Ma to nastąpić poprzez ograniczenie dostępu na terenie placówek szkolnych i wychowawczych do produktów żywnościowych zawierających znaczne ilości składników szkodliwych dla rozwoju dzieci. Powodem zmiany ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia były dane Światowej Organizacji Zdrowia, z których wynikało, że aż 29% polskich 11-latków ma nadwagę.

W uzasadnieniu do projektu podano także, że badania przeprowadzone zarówno w Polsce, jak i w innych krajach europejskich pokazują, że wskaźnik nadwagi i otyłości społeczeństwa, szczególnie w grupie dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, rośnie w zastraszającym tempie. Zjawisko to jest związane przede wszystkich z nieprawidłowymi nawykami żywieniowymi, jak również z coraz mniejszą aktywnością fizyczną. Niedoborowe lub źle zbilansowane żywienie w okresie dojrzewania może spowodować nieodwracalne zahamowania tempa rozwoju dziecka.

Ustawa nowelizacyjna wprowadziła do ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia upoważnienie do wydania przez Ministra Zdrowia rozporządzenia, w którym określi:

● grupy środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty,

● wymagania, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w jednostkach systemu oświaty

- uwzględniając normy żywienia dzieci i młodzieży oraz mając na względzie wartości odżywcze i zdrowotne środków spożywczych.

Taki akt został wydany przez Ministra Zdrowia 26 sierpnia 2015 r. Chodzi o rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (dalej: rozporządzenie z 26 sierpnia 2015 r.). Chociaż akt ten dotyczył też żywienia w szkolnych stołówkach, potocznie rozporządzenie zostało nazwane "sklepikowym".

Uwaga publiczna skupiła się głównie na asortymencie, jaki będą mogły sprzedawać szkolne sklepiki. Po części na pewno jest to spowodowane faktem, że jak pokazują dane Ministerstwa Edukacji Narodowej (stan na 30 września 2013 r.) funkcjonującą stołówkę posiada tylko 59,4% szkół podstawowych i 33,8% gimnazjów. Dodatkowo mała liczba uczniów korzysta z posiłków w nich wydawanych - w szkołach podstawowych jest to 37,5%, w gimnazjach 23,3%. Wynika stąd, że nawet w szkołach oferujących ciepłe posiłki uczniowie niechętnie z nich korzystają. Badania Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) wskazują, że w 2013 r. stołówkę szkolną posiadały 11 694 szkoły (spośród 28 940 wszystkich szkół dla dzieci i młodzieży), a korzystało z nich 1 186 196 uczniów (spośród 4 737 780 wszystkich uczniów szkół dla dzieci i młodzieży).

Sklepiki funkcjonują natomiast w 83,7% szkół miejskich i 46,2% szkół wiejskich. Rozwój sieci sklepików szkolnych oraz automatów sprzedających sprawiło, że uczniowie preferują kupowanie dań, takich jak: hamburgery, hot dogi, zapiekanki, kanapki i drożdżówki. Zważywszy na to, że dzieci i młodzież w szkole spędzają od 6 do 8 godzin dziennie, a niejednokrotnie więcej, licząc czas dotarcia z/do domu, zapewnienie możliwości zakupu przez uczniów kanapki, owocu i napoju w przerwie lekcyjnej jest nie tylko pożądane, ale wręcz niezbędne. Z tych też względów uwaga szkół skupiła się wokół produktów sprzedawanych w sklepikach. Należy podkreślić, że rozporządzenie z 26 sierpnia 2015 r. dotyczyło też posiłków oferowanych w stołówkach szkolnych i przedszkolnych.

ZAPAMIĘTAJ!

Istotne jest umożliwienie korzystania dzieciom i młodzieży ze sklepików szkolnych, pod warunkiem zapewnienia w nich właściwej oferty żywieniowej sprzyjającej kształtowaniu prawidłowych zwyczajów oraz nawyków żywieniowych.

Głównymi celami do osiągnięcia przez szkoły i przedszkola w ramach rozporządzenia w sprawie wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży, jest ograniczenie sprzedaży dzieciom i młodzieży żywności, do której dodawane są cukry i substancje słodzące, a także żywności o wysokiej zawartości tłuszczu oraz sodu/soli. Dodatkowo mają one promować spożycie owoców i warzyw, żywności bogatej w wapń oraz picie wody.

Ministerstwo Zdrowia przygotowało nowe rozporządzenie w zakresie środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty, które zastąpiło rozporządzenie z 26 sierpnia 2015 r. Od 1 września 2016 r. obowiązują zatem przepisy nowego rozporządzenia Ministra Zdrowia z 26 lipca 2016 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (dalej: rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty). W § 1 tego rozporządzenia została przedstawiona lista produktów, które mogą być sprzedawane w sklepikach szkolnych. Nie podaje się w nim jednak szczegółowych wymagań (poza m.in. dopuszczalną zawartością cukru, soli i tłuszczu), tak jak było to określone w rozporządzeniu z 26 sierpnia 2015 r. Wymagania są natomiast zamieszczone w uzasadnieniu do projektu nowego rozporządzenia. Katalog artykułów dopuszczonych do sprzedaży w znacznej części pokrywa się z tym, który wynikał z rozporządzenia z 26 sierpnia 2015 r. Głównym celem proponowanych w nowym rozporządzeniu rozwiązań jest poszerzenie oferty żywieniowej sklepików szkolnych, przy uwzględnieniu konieczności ograniczenia sprzedaży środków spożywczych zawierających znaczne ilości cukrów, tłuszczu oraz soli. Zaproponowane przepisy mają na celu promowanie spożycia warzyw, owoców, żywności bogatej w wapń, a także nawyku picia wody.

Ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia w art. 52c ust. 2 zakazuje reklamy oraz promocji w jednostkach systemu oświaty polegającej na prowadzeniu działalności zachęcającej do nabywania przez dzieci i młodzież środków spożywczych innych niż objętych rozporządzeniem w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty.

Za naruszenie tego zakazu - na podstawie art. 103 ust. 1 pkt 9 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia - grozi kara pieniężna w wysokości do trzydziestokrotnego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej za rok poprzedzający, ogłaszanego przez Prezesa GUS, na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski". Przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w 2015 r. wyniosło 3899,78 zł (komunikat Prezesa GUS z 9 lutego 2016 r. w sprawie przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w 2015 r.). Zatem kara może wynosić maksymalnie 116 993,40 zł (30 × 3899,78 zł).

2.1. Dozwolony asortyment w sklepikach

Produktami, które mogą być sprzedawane w sklepikach szkolnych, są: pieczywo, pieczywo półcukiernicze i cukiernicze, kanapki, sałatki i surówki, mleko i napoje zastępujące mleko, produkty mleczne, zbożowe produkty śniadaniowe oraz inne produkty zbożowe, warzywa i owoce, suszone warzywa i owoce, orzechy oraz nasiona, soki owocowe, soki warzywne i owocowo-warzywne, przeciery, musy owocowe, warzywne oraz owocowo-warzywne, koktajle owocowe, koktajle warzywne oraz owocowo-warzywne na bazie mleka lub napojów zastępujących mleko, naturalna woda mineralna nisko- lub średniozmineralizowana, woda źródlana i woda stołowa, w opakowaniach jednostkowych, inne napoje, w tym przygotowywane na miejscu, bezcukrowe gumy do żucia, czekolada gorzka oraz inny niewymieniony asortyment. Wszystkie te produkty muszą spełniać wymogi wskazane w uzasadnieniu do rozporządzenia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty.

Dyrektor szkoły (przedszkola), w porozumieniu z radą rodziców (gdy ona działa w danej placówce), może ustalić szczegółową listę produktów dopuszczonych do sprzedaży (art. 52c ust. 3 i 4 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia).

2.1.1. Pieczywo

W sklepiku szkolnym może być sprzedawane pieczywo pszenne, razowe, jak i pełnoziarniste (żytnie, pszenne, mieszane), co ma na celu promowanie urozmaiconej diety oraz spożycie produktów pełnoziarnistych o wyższej zawartości składników mineralnych, jak też błonnika. Brak zdefiniowanych kryteriów dla tej grupy środków spożywczych stwarza możliwość samodzielnej oceny wartości odżywczej katalogu produktów zbożowych, a tym samym kształtowania świadomych wyborów żywieniowych.

ZAPAMIĘTAJ!

W sklepiku nie można sprzedawać pieczywa produkowanego z ciasta głęboko mrożonego.

W ofercie sklepiku szkolnego mogą znaleźć się również środki spożywcze zalecane do spożycia w specjalistycznych dietach różnych jednostek chorobowych, np. pieczywo niskobiałkowe, pieczywo bezglutenowe. Pieczywo dostępne w sklepiku szkolnym może być bazą do przygotowania kanapek, jak również stanowić dodatek do jogurtu czy innych produktów mlecznych.

2.1.2. Pieczywo półcukiernicze i cukiernicze

Pieczywo półcukiernicze i cukiernicze charakteryzuje się zróżnicowaną zawartością poszczególnych składników odżywczych, dlatego też zdefiniowano kryteria dla pieczywa półcukierniczego oraz cukierniczego, które będzie mogło znaleźć się w ofercie sklepiku szkolnego. Kryteria te dotyczą zawartości cukru (nie więcej niż 15 g w 100 g produktu), tłuszczu (nie więcej niż 10 g w 100 g produktu) oraz soli (nie więcej niż 0,45 g sodu/1,2 g soli w 100 g produktu).

Zabroniona jest sprzedaż pieczywa półcukierniczego i cukierniczego produkowanego z ciasta głęboko mrożonego.

2.1.3. Kanapki

Kanapki sprzedawane w sklepikach wykonane muszą być na bazie pieczywa pszennego, razowego lub pełnoziarnistego: żytniego, pszennego, mieszanego lub pieczywa bezglutenowego, gdyż produkty te zawierają znacznie więcej składników mineralnych i błonnika, np. bułka grahamka ma trzy razy więcej błonnika i magnezu niż zwykła kajzerka.

Skład kanapek należy jednak urozmaicać poprzez stosowanie dozwolonych dodatków, takich jak:

● przetwory mięsne,

● przetwory z ryb,

● jaja,

● sery (z wyłączeniem topionego),

● wyroby z nasion roślin strączkowych, orzechów, nasion,

● olej, tłuszcz mleczny do smarowania, w tym masło,

● zioła lub przyprawy - świeże lub suszone - bez dodatku soli.

Wskazane jest wyeliminowanie produktów o wysokiej zawartości tłuszczu, takich jak: baleron, kiełbasa parówkowa, parówka, pasztet, salami.

Preferowane wędliny w kanapkach wskazuje ramka 3.

Ramka 3

Wędliny na kanapki sprzedawane w sklepikach:

● szynka z indyka (1,6 g tłuszczu w 100 g produktu i 0,5 g nasyconych kwasów tłuszczowych w 100 g produktu),

● szynka z piersi kurczaka (1,2 g tłuszczu w 100 g produktu i 0,3 g nasyconych kwasów tłuszczowych w 100 g produktu),

● szynka wołowa gotowana (2 g tłuszczu w 100 g produktu i 0,9 g nasyconych kwasów tłuszczowych w 100 g produktu),

● szynka kanapkowa (4,4 g tłuszczu w 100 g produktu i 1,6 g nasyconych kwasów tłuszczowych w 100 g produktu).

Ponadto w przypadku kanapek powinny one zawierać dodatek warzyw i owoców, co zwiększa atrakcyjność kanapki.

ZAPAMIĘTAJ!

Przygotowanych kanapek nie należy dosalać, a także stosować do nich sosów, w tym majonezów. W przypadku sosów wyjątek stanowi keczup, bowiem produkt ten ze względu na zawartość pomidorów może być dobrym źródłem witamin A oraz C, a także likopenu.

2.1.4. Sałatki i surówki

Kolejnymi produktami, które mogą być sprzedawane w sklepikach to sałatki i surówki. Bazą do ich przygotowania są warzywa lub owoce. Skład sałatek i surówek należy jednak urozmaicać poprzez stosowanie dozwolonych dodatków, czyli: chude przetwory mięsne, przetwory z ryb, ze skorupiaków lub z mięczaków, jaja, ser, produkty mleczne, produkty zbożowe, wyroby z nasion roślin strączkowych, orzechów, nasion, oleju, oliwy czy dressingów przygotowywanych na bazie jogurtu naturalnego.

ZAPAMIĘTAJ!

Przygotowanych sałatek i surówek nie można dosalać, natomiast dopuszczone jest stosowanie ziół lub przypraw świeżych lub suszonych bez dodatku soli.

Tłuste sosy przygotowywane na bazie majonezu i śmietany powinny być zastępowane dressingami przygotowywanymi na bazie jogurtu naturalnego.

2.1.5. Mleko i napoje zastępujące mleko

W skład sklepikowego asortymentu musi wchodzić koniecznie mleko, rozumiane jako mleko krowie, owcze i kozie. Produkt ten powinien się znaleźć w codziennej diecie dzieci, ponieważ jest on jednym z głównych źródeł wysokowartościowego białka, a przede wszystkim dobrze przyswajanego wapnia, czyli składnika, którego spożycie jest niewystarczające, szczególnie w grupie dzieci i młodzieży. Mleko w odniesieniu do zawartego w nim tłuszczu może być dostępne w sprzedaży na terenie jednostek systemu oświaty bez ograniczeń.

W związku z coraz większą popularnością napojów, takich jak: sojowy, ryżowy, owsiany, kukurydziany, gryczany, orzechowy, jaglany, kokosowy lub migdałowy, zostały one wpisane jako dodatkowa grupa środków spożywczych, które mogą być sprzedawane dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty.

Napoje te stanowią alternatywę dla mleka, dlatego na potrzeby rozporządzenia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty nazwano je napojami zastępującymi mleko. Nie mogą one jednak zawierać więcej niż 15 g cukru w 100 g/ml produktu gotowego do spożycia. Ograniczenie to ma na celu zapobieżenie spożywania produktów, które mogą wnosić do diety cukry dodane do żywności na etapie produkcji. Napoje zastępujące mleko muszą w składzie posiadać niską zawartość sodu/soli, tj. 0,4 g sodu/1 g soli w 100 g/ml produktu gotowego do spożycia.

2.1.6. Produkty mleczne

Na terenie szkoły mogą być też sprzedawane następujące produkty: jogurt, kefir, maślanka, mleko zsiadłe, mleko acidofilne, mleko smakowe, serwatka, ser twarogowy, serek homogenizowany. Artykuły muszą być dostępne w sprzedaży ze względu na fakt, że są one cennym źródłem m.in. białka zwierzęcego, wapnia czy witamin B2 i B12, czyli składników potrzebnych do prawidłowego rozwoju dzieci i młodzieży.

Większość napojów mlecznych ma niską zawartość tłuszczu, kwasów tłuszczowych nasyconych i sodu. Produkty te cechują się natomiast zróżnicowaną zawartością cukrów. W jogurtach i napojach smakowych ich ilość waha się w zakresie od 6,8 g w 100 g do 11,5 g w 100 g. W przypadku części serków twarogowych obserwuje się wyższe zawartości tłuszczu i nasyconych kwasów tłuszczowych niż w napojach mlecznych. W serkach homogenizowanych smakowych stwierdza się zaś dość wysoką zawartość cukrów (około 13-17 g/100 g). Podobne ilości cukrów zawierają desery mleczne. Ze względu na to rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty przewiduje się ograniczenie w zakresie zawartości cukrów (nie więcej niż 15 g cukrów w 100 g/ml produktu gotowego do spożycia), co ma na celu zapobieżenie spożywania produktów, które mogą wnosić do diety istotne ilości cukrów prostych. Produkty mleczne mogą zawierać nie więcej niż 0,4 g sodu/1 g soli w l00 g/ml produktu i tłuszczów nie więcej niż 10 g w 100 g/ml produktu.

Trzeba jednak wskazać, że tłuszcz mleka i jego przetworów jest nośnikiem witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, zwłaszcza witaminy A i D. Ich zawartość w produktach mlecznych zależy od zawartości tłuszczu. Produkty odtłuszczone prawie całkowicie pozbawione są tych witamin. Ponadto mleko i jego przetwory są znaczącym źródłem witamin z grupy B, głównie ryboflawiny oraz witaminy B12.

W związku z coraz większą popularnością produktów, które powstają na bazie soi, ryżu, owsa, orzechów czy też migdałów, zostały one uwzględnione jako środki spożywcze sprzedawane dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty (np. jogurt sojowy, deser na bazie ryżu). Produkty takie stanowią alternatywę dla tradycyjnych produktów mlecznych.

2.1.7. Zbożowe produkty śniadaniowe oraz inne produkty zbożowe

Kolejnymi artykułami koniecznymi w szkolnym sklepiku są zbożowe produkty śniadaniowe oraz inne produkty zbożowe. Produkty te są przede wszystkim głównym źródłem energii dla organizmu, zawierają wiele składników mineralnych oraz witamin. Są one bogate w błonnik pokarmowy regulujący pracę jelit. Zgodnie z zaleceniami żywieniowymi z tej grupy należy wybierać produkty z tzw. grubego przemiału, które są bogatsze w składniki odżywcze. Do tej grupy należą także zbożowe produkty śniadaniowe. Z żywieniowego punktu widzenia stanowią one ważną grupę, gdyż spożywane wraz z mlekiem bądź przetworami mlecznymi mogą wpływać na zwiększenie ich spożycia. Wśród zbożowych produktów śniadaniowych znajdują się produkty wyróżniające się wysoką zawartością błonnika pokarmowego, np. otręby pszenne, musli, płatki żytnie. Są też takie, które mają dużą ilość cukrów, np. płatki kukurydziane z miodem i orzechami czy z cukrem - nawet powyżej 37 g w l00 g. Ekstrudowane płatki zbożowe mają zdecydowanie wyższą zawartość sodu (od około 650 mg do około 1170 mg w l00 g produktu) w porównaniu do płatków tradycyjnych. Dlatego też produkty z tej grupy towarowej powinny spełniać wymagania w zakresie zawartości cukrów (patrz: ramka 4).

Ramka 4

Wymagania dotyczące produktów zbożowych sprzedawanych w sklepikach

Zbożowe produkty śniadaniowe oraz inne produkty zbożowe:

● mogą zawierać cukry, ale nie więcej niż 15 g w l00 g produktu,

● muszą zawierać niską zawartość soli, tj. nie więcej niż 0,4 g sodu/1 g soli w l00 g produktu.

2.1.8. Warzywa i owoce

Ze względu na niskie spożycie warzyw i owoców przez dzieci i młodzież mogą być one sprzedawane w sklepikach szkolnych bez ograniczeń.

Warzywa i owoce przygotowane do bezpośredniego spożycia mogą być podawane w całości lub być podzielone na porcje, a jeżeli jest to możliwe, mogą być sprzedawane w opakowaniach jednostkowych (np. obrane i pokrojone).

2.1.9. Suszone warzywa i owoce, orzechy oraz nasiona

Dopuszczalna jest sprzedaż suszonych owoców i warzyw. Mogą być sprzedawane także orzechy (np. migdały, orzechy laskowe, pistacjowe, arachidowe). Nie mogą być one jednak słodzone, solone i muszą być bez dodatku tłuszczu. Rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty nie określa, tak jak rozporządzenie z 26 sierpnia 2015 r., że sklepiki mogą sprzedawać te produkty w opakowaniach jednostkowych, w porcji nieprzekraczającej 100 g. Taki wymóg spowodowany był tym, że orzechy charakteryzują się wysoką zawartością tłuszczu, którego głównymi składowymi są jedno- i wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Natomiast owoce suszone w wyniku odparowania wody mają wyższą suchą masę, a w związku z tym - wyższą zawartość składników odżywczych, w tym mono- i disacharydów (od około 16% do ponad 60%). Ograniczenia te nie sprawdziły się jednak w praktyce, ponieważ dzieci kupowały po kilka opakowań na raz.

2.1.10. Soki, przeciery, musy i koktajle owocowe, warzywne, owocowo-warzywne

Wymagania dotyczące soków owocowych, warzywnych i owocowo-warzywnych, a także takich samych przecierów i musów, które mogą być sprzedawane dzieciom i młodzieży, przedstawia ramka 5.

Ramka 5

Wymagania dotyczące soków, przecierów i musów sprzedawanych w sklepikach

Soki nie mogą posiadać dodatku cukrów i substancji słodzących (warunek odnosi się do soków warzywnych i owocowo-warzywnych), barwników oraz składników konserwujących.

Przeciery i musy nie mogą posiadać cukrów i substancji słodzących oraz soli.

Od 1 września 2016 r. zniesiono ograniczenie, że jednostkowe opakowanie soku nie może przekraczać 330 ml.

Dzieci mogą kupić w szkole koktajle owocowe, warzywne, owocowo-warzywne na bazie mleka oraz napoje zastępujące mleko, tj. napój: sojowy, ryżowy, owsiany, kukurydziany, gryczany, orzechowy, jaglany, kokosowy, migdałowy. Do koktajli w trakcie przygotowania nie można dodawać cukrów i substancji słodzących.

2.1.11. Woda i inne napoje

W racjonalnym żywieniu ogromną rolę odgrywa odpowiednia podaż płynów. Dzieci i młodzież powinny pić codziennie co najmniej sześć szklanek wody. W przypadku dni o intensywniejszym wysiłku fizycznym, jak np. zajęcia wychowania fizycznego, podaż płynów powinna być znacznie większa. W przypadku dzieci i młodzieży należy promować spożycie wody, dlatego grupa tych środków spożywczych (naturalne wody mineralne nisko- lub średniozmineralizowane, źródlane i stołowe) została wskazana do sprzedaży na terenie jednostek systemu oświaty. Woda sprzedawana jest w opakowaniach jednostkowych. W ramach oferty produktów dostępnych w sprzedaży dzieciom i młodzieży na terenie jednostek systemu oświaty uwzględniono również inne napoje, przygotowywane na miejscu. Ich listę przedstawia ramka 6.

Ramka 6

Inne napoje (obok soków i wody) przygotowywane na miejscu w szkolnym sklepiku

Inne napoje przygotowywane na miejscu to:

● herbata, w tym z owocami, mlekiem lub napojami zastępującymi mleko, czyli napojem sojowym, ryżowym, owsianym, kukurydzianym, gryczanym, orzechowym, jaglanym, kokosowym lub migdałowym,

● napary owocowe z naturalnym aromatem, w tym z owocami,

● kawa i kawa zbożowa, w tym z mlekiem lub napojami zastępującymi mleko, czyli napojem sojowym, ryżowym, owsianym, kukurydzianym, gryczanym, orzechowym, jaglanym, kokosowym lub migdałowym,

● kakao naturalne.

Do przygotowanych napojów dopuszcza się dodatek cukru lub innych substancji słodzących, jednak w ilości nie większej niż 10 g cukru w 250 ml produktu gotowego do spożycia.

Rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty w § 1 pkt 17 dopuszcza sprzedaż innych napojów bez dodatku cukrów i substancji słodzących. Przepis ten ma na celu wyeliminowanie z żywienia zbiorowego napojów energetyzujących oraz słodkich napojów niegazowanych i gazowanych, np. oranżady, napojów typu cola. Zaleca się, aby spożycie napojów energetyzujących było ściśle kontrolowane z uwagi na dodatek substancji pobudzających, wysoką podaż witamin i składników mineralnych znacznie przekraczających dzienne zapotrzebowanie organizmu. Należy podkreślić, że młodzież uprawiająca sport bardzo często myli napoje energetyzujące z napojami izotonicznymi, których skład jest zasadniczo odmienny. Napoje energetyzujące wykazują działanie pobudzające na organizm człowieka, stąd też konieczność unikania ich spożycia, szczególnie w grupie dzieci i młodzieży.

2.1.12. Bezcukrowa guma do żucia, czekolada i inne produkty

Żucie bezcukrowej gumy po posiłku zwiększa wydzielanie śliny, co pomaga neutralizować kwasy osadu nazębnego, które zwiększają ryzyko rozwoju próchnicy, a dodatkowo pozwala na usunięcie resztek pokarmu z zębów. Co więcej, bezcukrowe gumy do żucia ograniczają możliwość rozwoju próchnicy i pozytywnie wpływają na higienę jamy ustnej. Uczniowie w trakcie swojego pobytu w szkole kilkukrotnie w ciągu dnia spożywają posiłki, dlatego tak ważne jest, aby mieli oni dostęp do bezcukrowej gumy do żucia, dzięki której będą mogli zadbać o higienę jamy ustnej po posiłkach i przekąskach konsumowanych w ciągu dnia. Z tego wzgędu rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty zezwala na sprzedaż w sklepikach bezcukrowych gum do żucia.

Rozporządzenie to dopuszcza również sprzedaż czekolady gorzkiej o zawartości minimum 70% miazgi kakaowej oraz innych niewymienionych produktów, pod warunkiem że nie zawierają więcej niż:

● 15 g cukru w 100 g/ml produktu gotowego do spożycia,

● 10 g tłuszczu w 100 g/ml produktu gotowego do spożycia,

● 0,4 g sodu/1 g soli w 100 g/ml produktu gotowego do spożycia.

W przypadku naruszenia przepisów rozporządzenia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty dyrektor szkoły czy przedszkola może rozwiązać umowę z podmiotem prowadzącym sklepik, bez zachowania terminu wypowiedzenia i bez obowiązku wypłaty z tego tytułu odszkodowania (art. 52c ust. 5 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia).

2.2. Wymagania dotyczące środków spożywczych w stołówkach szkolnych

Rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty w § 2 określa wymogi, jakie muszą być spełnione przy przygotowywaniu posiłków w stołówkach szkolnych. Rozporządzenie to zostało przygotowane, z uwzględnieniem zaleceń Instytutu Żywności i Żywienia (dalej: IŻŻ). Zasady prawidłowego żywienia ujęte w piramidzie zdrowego żywienia dla dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, opracowanej w 2009 r. przez IŻŻ, stanowiły punkt wyjściowy do ustalenia przepisów zawartych w § 2 tego rozporządzenia.

Ponadto w pracach nad rozporządzeniem w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty skorzystano z publikacji IŻŻ pt. "Obiady szkolne z uwzględnieniem zasad Dobrej Praktyki Higienicznej oraz systemu HACCP dla posiłków szkolnych". Z publikacji tej wynikały podstawowe zalecenia żywieniowe dla dzieci i młodzieży (patrz: ramka 7).

Ramka 7

Podstawowe zalecenia żywieniowe Instytutu Żywności i Żywienia dla dzieci i młodzieży:

● uczniowie szkół podstawowych i gimnazjów powinni spożywać 4-5 posiłków dziennie z zachowaniem równomiernych przerw między nimi,

● przynajmniej jeden posiłek powinien być spożyty w szkole,

● codzienna dieta powinna zawierać różnorodne produkty spożywcze,

● podstawowym źródłem energii powinny być produkty zbożowe z grubego przemiału,

● warzywa i owoce powinny wchodzić w skład każdego posiłku,

● dzieci i młodzież powinni spożywać 3-4 szklanki mleka codziennie, z czego część należy zastąpić produktami mlecznymi, takimi jak kefir, jogurt, maślanka lub sery,

● należy ograniczyć spożywanie tłustego mięsa zwierząt rzeźnych, zastępując go drobiem i rybami oraz chudymi wędlinami,

● tłuszcz, zwłaszcza pochodzenia zwierzęcego, oraz produkty zawierające dużo cholesterolu powinny być spożywane przez dzieci i młodzież w umiarkowanych ilościach,

● produkty, których nie należy polecać dzieciom i młodzieży, to frytki, hamburgery, cheesburgery, pizza, chipsy, ciastka, torty i słodycze, ze względu na dużą zawartość tłuszczu lub cukru w tych produktach,

● należy pamiętać o ograniczaniu spożycia soli kuchennej, słonych przekąsek i potraw.

Istotną zasadą prawidłowego żywienia jest przede wszystkim odpowiednie komponowanie posiłków, a także właściwy ich rozkład w ciągu całego dnia. Rozkład procentowej wartości energetycznej całodziennej racji pokarmowej w podziale na poszczególne posiłki przedstawia tabela 1.

Tabela 1. Rozkład procentowej wartości energetycznej całodziennej racji pokarmowej w podziale na poszczególne posiłki

Należy również przestrzegać stałych godzin spożywania posiłków oraz dbać o to, aby posiłki spożywane były w spokojnej atmosferze, w godnych warunkach oraz bez pośpiechu.

2.2.1. Zasady zbiorowego żywienia dzieci i młodzieży

Posiłki spożywane przez dzieci i młodzież podczas pobytu w szkole, ze względu na wysiłek związany z procesem uczenia, powinny być maksymalnie urozmaicone. Powinny one charakteryzować się różnorodnością spożywanych produktów, pochodzących z każdej z poniżej wymienionych grup żywności:

● produkty zbożowe (pieczywo, kasze, ryż, makarony) lub ziemniaki,

● warzywa lub owoce,

● mleko lub produkty mleczne,

● mięso, ryby, jaja,

● orzechy, nasiona roślin strączkowych i inne nasiona oraz

● tłuszcze

- § 2 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty.

W przypadku całodziennego żywienia jadłospis musi obejmować nie mniej niż cztery posiłki.

W przedszkolu, w którym dziecko spędza co najmniej 8 godzin, posiłki muszą pokrywać 70-75% całodziennego zapotrzebowania na energię i muszą obejmować co najmniej trzy posiłki, tj. śniadanie, obiad i podwieczorek. W przedszkolach i innych formach wychowania przedszkolnego, w których dziecko spędza do 5 godzin, powinny być podawane co najmniej 2 posiłki główne - śniadanie i obiad.

Obiad podawany w stołówce szkolnej musi dostarczać 30% całodziennego zapotrzebowania energetycznego, zgodnie z aktualnymi normami żywienia przy wyliczeniu średnioważonej normy dla danej grupy uczniów.

2.2.2. Grupy środków spożywczych stosowane w żywieniu zbiorowym w szkołach i przedszkolach

Artykułem, który musi znaleźć się w posiłkach serwowanych w stołówkach szkolnych są produkty zbożowe lub ziemniaki (przetworzone). Grupa środków spożywczych, do której zaliczamy produkty zbożowe, w tym m.in. mąki, kasze, ryż, płatki, otręby, makarony, pieczywo i ziemniaki, zgodnie z zasadami zdrowego żywienia, jest podstawowym źródłem energii.

Dlatego w posiłkach tzw. głównych (tj. śniadanie, obiad i kolacja), należy uwzględnić przynajmniej jedną porcję żywności zaliczaną do tej grupy środków spożywczych, podając przykładowo na obiad zupę pomidorową z makaronem czy jogurt z otrębami pszennymi na śniadanie.

W związku z tym, że dieta dzieci i młodzieży powinna być urozmaicona nie tylko pod względem spożywania żywności z różnych grup środków spożywczych, ale również pod względem produktów w obrębie danej grupy, wprowadzona została zasada stosowania różnych produktów w ramach posiłków obiadowych. Ma to na celu uniknięcie sytuacji codziennego podawania dzieciom i młodzieży np. ziemniaków w ramach dania obiadowego. Dopuszcza się w ramach tej kategorii podawanie dzieciom i młodzieży dwóch porcji potrawy smażonej w tygodniu, np. placki ziemniaczane, co ma na celu ograniczenie stosowania tej techniki kulinarnej na korzyść innych, postrzeganych jako bardziej prozdrowotne, takich jak gotowanie w wodzie, gotowanie na parze.

ZAPAMIĘTAJ!

Do smażenia należy używać olej roślinny rafinowany o zawartości kwasów jednonienasyconych powyżej 50% i zawartości kwasów wielonienasyconych poniżej 40%.

Wymagania, które muszą być spełnione przy przygotowywaniu posiłków, przedstawia ramka 8.

Ramka 8

Wymagania dotyczące przygotowywania posiłków podawanych w stołówkach szkolnych i przedszkolnych

Każdego dnia muszą być podawane:

● co najmniej dwie porcje mleka lub produktów mlecznych,

● co najmniej jedna porcja z grupy mięso, jaja, orzechy, nasiona roślin strączkowych,

● warzywa lub owoce w każdym posiłku,

● co najmniej jedna porcja produktów zbożowych na śniadanie, obiad i kolację.

Warzywa powinny być spożywane codziennie, dlatego zasadą jest, aby każdy posiłek obiadowy zawierał co najmniej jedną porcję warzyw. Warzywa serwowane mogą być w różnej postaci (np. starta marchewka, brokuły przygotowane na parze czy zapiekany kalafior), przy czym zaznaczyć należy, że przynajmniej trzy razy w tygodniu na obiad muszą być podane warzywa surowe, co ma na celu promowanie żywności jak najmniej przetworzonej, gdzie straty witamin i składników mineralnych oraz innych substancji biologicznie czynnych są najmniejsze.

Zgodnie z zasadami zdrowego żywienia należy spożywać pięć porcji warzyw i owoców w ciągu dnia (§ 2 ust. 2 pkt 7 rozporządzenia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty). Jedna z pięciu podawanych porcji może być serwowana w postaci soku owocowego, warzywnego, owocowo-warzywnego w porcji nieprzekraczającej 200 ml. Jest to związane z faktem, że soki (w szczególności soki owocowe) zawierają duże ilości cukrów prostych, których spożycie powinno być ograniczone. Ze względu na niskie spożycie warzyw i owoców wśród dzieci i młodzieży muszą być one dodawane do każdego posiłku w żywieniu przedszkolnym i całodziennym (np. kanapka z dodatkiem warzyw, owsianka z jagodami, makaron z serem i truskawkami).

Rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty nie określa szczegółowych wymagań dotyczących warzyw i owoców. Wymagania te były zaś ustalone w rozporządzeniu z 26 sierpnia 2015 r. (patrz: ramka 9).

Ramka 9

Zasady dotyczące warzyw i owoców podawanych w stołówce szkolnej i przedszkolnej

Warzywa:

● mogą być surowe lub przetworzone,

● nie mogą posiadać dodatku cukrów i substancji słodzących,

● przetworzone muszą posiadać niską zawartość sodu/soli, tj. zawierać nie więcej niż 0,12 g sodu lub równoważnej ilości soli na 100 g lub na 100 ml środka spożywczego, lub powinny posiadać obniżoną zawartość sodu/soli, tj. obniżenie zawartości sodu lub wartości równoważnej dla soli wynosi co najmniej 25% w porównaniu z podobnym produktem, z wyłączeniem produktów poddanych naturalnej fermentacji mlekowej, takich jak kwaszona kapusta lub kwaszone ogórki,

● suszone - nie mogą posiadać dodatku cukrów i substancji słodzących, soli oraz tłuszczu.

1. Jedną lub więcej porcji warzyw należy podawać każdego dnia w posiłku obiadowym.

2. Trzy lub więcej porcji surowych warzyw trzeba podawać w posiłkach obiadowych w tygodniu.

3. Trzy lub więcej różnych warzyw musi wystąpić w posiłkach obiadowych w tygodniu.

Owoce:

● mogą być surowe lub przetworzone,

● nie mogą posiadać dodatku cukrów i substancji słodzących,

● suszone - nie mogą posiadać dodatku cukrów i substancji słodzących, soli oraz tłuszczu.

1. Jedną lub więcej porcji owoców trzeba podawać każdego dnia w posiłku obiadowym.

2. Trzy lub więcej różnych owoców musi wystąpić w posiłkach obiadowych w tygodniu.

Niezbędną grupą produktów są: mięso, ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych, orzechy i inne nasiona. Dzieciom i młodzieży należy podawać przynajmniej jedną porcję żywności z tej grupy środków spożywczych każdego dnia. Nie określono jednak, jakie rodzaje posiłków będą zawierały produkty z omawianej grupy. Zatem w ciągu dnia (w zależności od stosowanego modelu żywienia) mogą zostać podane, np. jajko gotowane na śniadanie i kotlet cielęcy w ramach posiłku obiadowego.

W związku z niskim spożyciem ryb w Polsce - ryba musi być podawana w żywieniu zbiorowym dzieci i młodzieży przynajmniej raz w tygodniu (§ 2 ust. 2 pkt 8 rozporządzenia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty). Ponadto, mając na uwadze fakt, że proces smażenia zwiększa w produkcie zawartość tłuszczu, sprzyjając nadmiernej jego ilości w racji pokarmowej, dopuszcza się w ramach omawianej grupy środków spożywczych podawanie dzieciom i młodzieży dwóch porcji potrawy smażonej w ciągu tygodnia szkolnego, który standardowo trwa od poniedziałku do piątku, np. kotlet schabowy - w posiłku obiadowym, lub jajecznica - na śniadanie.

Kolejny niezbędny produkt to tłuszcze. Jest to podstawowe źródło energii dla człowieka. Ułatwiają one odczuwanie smaku i nadają pożądaną konsystencję produktom. Rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty nie reguluje zasad podawania tego produktu. Wskazać należy, że rozporządzenie z 26 sierpnia 2015 r. dopuszczało do spożycia oleje, masło, margaryny miękkie kubkowe niearomatyzowane lub ich mieszanki.

Mleko (rozumiane jako mleko krowie, owcze, kozie) i produkty mleczne są w codziennej diecie jednym z głównych źródeł wysokowartościowego białka, a przede wszystkim dobrze przyswajanego wapnia - składnika, którego spożycie jest niewystarczające, szczególnie w grupie dzieci i młodzieży. W rozporządzeniu z 26 sierpnia 2015 r. przyjęto, że mleko lub produkty mleczne podawane powinny być w żywieniu przedszkolnym przynajmniej w dwóch porcjach (np. mleko z płatkami śniadaniowymi i owocami w ramach śniadania, jogurt z musem owocowym w ramach podwieczorku), a w przypadku żywienia całodziennego przynajmniej w trzech porcjach w ciągu dnia.

W racjonalnym żywieniu ogromną rolę odgrywa odpowiednia podaż płynów. Dzieci i młodzież powinny pić codziennie co najmniej sześć szklanek wody. W przypadku dni o intensywniejszym wysiłku fizycznym, jak np. zajęcia wychowania fizycznego, podaż płynów powinna być znacznie większa. W przypadku dzieci i młodzieży należy promować spożycie wody.

ZAPAMIĘTAJ!

Wodę należy zapewnić dzieciom bez ograniczeń.

W związku z coraz większą popularnością napojów: sojowego, ryżowego, owsianego, kukurydzianego, gryczanego, orzechowego, jaglanego, kokosowego, migdałowego, zostały one wpisane do kategorii "innych napojów" stosowanych w żywieniu zbiorowym dzieci i młodzieży w jednostkach systemu oświaty.

Dzieciom mogą być podawane koktajle owocowe, warzywne, owocowo-warzywne na bazie mleka, napojów zastępujących mleko, czyli napoje: sojowy, ryżowy, owsiany, kukurydziany, gryczany, orzechowy, jaglany, kokosowy, migdałowy, produktów mlecznych lub produktów zastępujących produkty mleczne. Oprócz tego można podawać dzieciom napoje przygotowywane na miejscu. Nie mogą one zawierać więcej niż 10 g cukrów w 250 ml produktu gotowego do spożycia. Rozporządzenie w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty nie reguluje, jakie napoje mogą być przygotowywane na miejscu. Wskazać należy, że rozporządzenie z 26 sierpnia 2015 r. posiadało taki wykaz (patrz: ramka 10).

Ramka 10

Wykaz napojów przygotowywanych na miejscu:

● herbata - w tym z owocami, mlekiem lub napojami zastępującymi mleko, czyli napojami: sojowym, ryżowym, owsianym, kukurydzianym, gryczanym, orzechowym lub migdałowym; dozwolone jest słodzenie naturalnym miodem pszczelim,

● napary owocowe z naturalnym aromatem, w tym z owocami; dozwolone jest słodzenie naturalnym miodem pszczelim,

● kawa zbożowa - w tym z mlekiem lub napojami zastępującymi mleko, czyli napojami: sojowym, ryżowym, owsianym, kukurydzianym, gryczanym, orzechowym lub migdałowym; dozwolone jest słodzenie naturalnym miodem pszczelim,

● kakao naturalne - z mlekiem lub napojami zastępującymi mleko, czyli napojami: sojowym, ryżowym, owsianym, kukurydzianym, gryczanym, orzechowym lub migdałowym; dozwolone jest słodzenie naturalnym miodem pszczelim,

● kompot owocowy.

Inne dopuszczalne produkty to:

1) sól, z tym że:

● w procesie przygotowania posiłku należy stosować sól o obniżonej zawartości sodu (sodowo-potasowa),

● nie można jej stosować po procesie przygotowania posiłku,

● należy uwzględnić, że dzienne spożycie soli powinno wynosić nie więcej niż 5 g;

2) zioła lub przyprawy świeże lub suszone bez dodatku soli;

3) zupy, sosy oraz potrawy sporządzane z naturalnych składników bez użycia koncentratów spożywczych, z wyłączeniem koncentratów z naturalnych składników.

Zgodnie z § 3 rozporządzenia w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży oraz żywienia zbiorowego w jednostkach systemu oświaty do 31 grudnia 2016 r. w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w jednostkach systemu oświaty mogą być stosowane grupy środków spożywczych oraz wymagania, jakie muszą spełniać środki spożywcze określone w przepisach rozporządzenia z 26 sierpnia 2015 r.

Za nieprzestrzeganie omówionych zasad żywienia dzieci i młodzieży grozi kara pieniężna w wysokości do trzydziestokrotnego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej za rok poprzedzający, ogłaszanego przez Prezesa GUS, na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski". Przeciętne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w 2015 r. wyniosło 3899,78 zł (komunikat Prezesa GUS z 9 lutego 2016 r. w sprawie przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w 2015 r.). Zatem kara może wynosić maksymalnie 116 993,40 zł (30 × 3899,78 zł).

3. Wybór firmy cateringowej

Od 2012 r. rozpoczęło się masowe likwidowanie stołówek szkolnych. Oddawane zostały one w ajencję (najem lub dzierżawa kuchni i jadalni wraz z wyposażeniem) lub decydowano o przygotowywaniu posiłków przez firmy cateringowe, wybierane w przetargu przez organ prowadzący. Powodowało to niezadowolenie rodziców, gdyż opłaty za posiłki przygotowywane przez te firmy były wyższe niż te serwowane przez stołówki. Obawiano się, że firmy cateringowe nie będą przestrzegały norm żywieniowych.

W tym zakresie wypowiedziało się Ministerstwo Edukacji Narodowej, które w piśmie z 24 kwietnia 2013 r. (odpowiedź na interpelację poselską nr 16525) wskazało, że żywienie uczniów w szkole może być zorganizowane w inny sposób niż prowadzenie stołówki szkolnej. W takich przypadkach warunki dostarczania uczniom posiłków, w tym ich jakość oraz koszty transportu do miejsca ich wydawania, określają umowy zawierane przez jednostki samorządu lub bezpośrednio przez szkołę z podmiotami zewnętrznymi. Im bardziej szczegółowo zostaną one dookreślone w umowie, tym w większym stopniu dyrektor szkoły będzie mógł egzekwować ustalenia dotyczące zapewnienia dzieciom i młodzieży zdrowego żywienia i bezpieczeństwa z nim związanego. Ministerstwo Edukacji Narodowej uspokajało w piśmie z 31 maja 2013 r. (odpowiedź na interpelację poselską nr 17556), wskazując, że usługodawca zewnętrzny, w tym firma cateringowa, jest częścią sektora spożywczego i w tym zakresie podlega przepisom prawa żywnościowego obowiązującego wszystkie przedsiębiorstwa tej branży.

Wybór firmy cateringowej to bardzo odpowiedzialna decyzja, przy której podejmowaniu warto zwrócić uwagę na kilka istotnych kwestii. Zasady, jak wybrać firmę dostarczającą posiłki, wskazała jednostka certyfikująca, TÜV Rheinland Polska. Jej zdaniem przy żywieniu masowym kluczowe znaczenie będzie miał wdrożony system HACCP (z ang. Hazard Analysis and Critical Control Points System, czyli System Analizy Zagrożeń i Krytycznych Punktów Kontroli), potwierdzony certyfikatem niezależnej jednostki certyfikującej.

Przede wszystkim należy sprawdzić, czy firma dopełniła obowiązku zatwierdzenia i rejestracji przez Państwową Inspekcję Sanitarną (dalej: PIS). Taka rejestracja oznacza, że firma przy produkcji posiłków spełnia wymagania sanitarno-higieniczne. Można to zweryfikować, prosząc o dokument wpisu firmy do PIS oraz listę oceny podmiotu z ostatniej kontroli wykonanej przez Inspekcję Sanitarną. Jeżeli wystąpiły jakieś uchybienia lub odstępstwa, na pewno zostało to zawarte w protokole pokontrolnym.

Ponadto warto sprawdzić także, czy podczas transportu posiłków do placówki zachowane są właściwe warunki (higiena transportu, temperatura transportu, odpowiednie pojemniki transportowe itd.) Istotne znaczenie ma również, czy firma cateringowa uwzględnia specyfikę żywienia przeznaczonego dla dzieci pod względem wartości odżywczej, odpowiednio dobranych produktów (odpowiednia kaloryczność posiłków zbilansowana w stosunku do ich ilości, odpowiednia zawartość białka, tłuszczów, węglowodanów, błonnika, witamin itd.).

Warto zweryfikować zdolność takiej firmy do przygotowywania posiłków dla dzieci cierpiących na różnego rodzaju alergie pokarmowe, takie jak uczulenie na białka zbóż (tzw. dieta bezglutenowa, celiakia), białko mleka itd. Na koniec warto zadać pytanie, czy przy planowaniu jadłospisów uwzględnione są produkty sezonowe (np. nowalijki, świeże owoce i warzywa) oraz czy posiłki są urozmaicone (czy dany zestaw potraw nie powtarza się wielokrotnie w ciągu miesiąca).

Na etapie wstępnej weryfikacji firmy świadczącej usługi cateringowe, będącej potencjalnym dostawcą posiłków, większość stawianych wymagań można zweryfikować na podstawie przykładowego dekadowego jadłospisu. Można wówczas stwierdzić, jak dokonywane są wyliczenia kaloryczności, urozmaicenie posiłków, zaproponowane potrawy dla alergików itd.

Każda placówka oferująca wyżywienie musi opracować zakładowy kodeks tzw. programu Dobrej Praktyki Cateringowej (ang. Good Catering Practice), który zawiera wytyczne dotyczące takich zagadnień jak:

● funkcjonalność pomieszczeń,

● stan techniczno-sanitarny i higieniczno-porządkowy pomieszczeń, wyposażenia i sprzętu,

● odpowiednie postępowanie z produktami spożywczymi,

● higiena procesów technologicznych i porcjowania posiłków,

● odpowiednie pobranie i przechowywanie próbek pokarmowych,

● zaopatrzenie w wodę o właściwej jakości,

● jakość zdrowotna posiłków oferowanych w placówce,

● higiena personelu kuchni,

● szkolenia pracowników oraz realizacja założeń systemu HACCP.

Szkoły korzystające z cateringu (poza zatwierdzeniem PIS) powinny:

● posiadać właściwe warunki do przechowywania dostarczonych posiłków (np. lodówki do przechowywania jogurtów, świeżych owoców itd.),

● zapewnić właściwy sposób porcjowania posiłków z zachowaniem właściwej ich temperatury (dla potraw ciepłych i potraw serwowanych na zimno),

● posiadać wydzielone pomieszczenie do higienicznego zmywania naczyń stołowych wyposażone w wyparzacz,

● zapewnić właściwą gospodarkę odpadami pokonsumpcyjnymi.

W umowie z firmą cateringową należy określić konkretne wymagania wobec wykonawcy usługi, wynikające z zasad dobrej praktyki higienicznej i produkcyjnej oraz zasad systemu HACCP przy przyrządzaniu potraw w żywieniu zbiorowym, np.:

● przygotowywanie posiłków zgodne z procedurami niezbędnymi do zapewnienia bezpieczeństwa żywności i żywienia, z uwzględnieniem regulacji ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia,

● przestrzeganie podczas przygotowywania posiłków ogólnych zaleceń i zasad racjonalnego żywienia dzieci w wieku szkolnym, zarówno co do wartości odżywczej, gramatury, jak i estetyki,

● komponowanie posiłków urozmaiconych, na bazie produktów najwyższej jakości, z uwzględnieniem najlepszych tradycji kulinarnych, z wykluczeniem półproduktów,

● dostarczanie posiłków transportem spełniającym warunki sanitarne Państwowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej, zgodnie z normami HACCP, tj. środkiem transportu dopuszczonym decyzją właściwego inspektora sanitarnego do przewozu posiłków na potrzeby zbiorowego żywienia dzieci, w specjalistycznych termosach, gwarantujących utrzymanie odpowiedniej temperatury oraz jakości przywożonych potraw.

4. Opodatkowanie usług stołówkowych

Zdaniem organów podatkowych celem prowadzenia stołówek nie jest świadczenie usług gastronomicznych jako takich, ale wyłącznie pełnienie funkcji socjalno-bytowych, polegających na zapewnieniu żywienia w ramach realizacji przez te jednostki funkcji opiekuńczej. Ponieważ szkoła nie prowadzi działalności dla zysku, opłaty za korzystanie ze stołówki mogą być kalkulowane na poziomie zapewniającym jedynie pokrycie faktycznych kosztów wytworzenia posiłków. Niedopuszczalne jest ustalanie jakichkolwiek narzutów zapewniających tym podmiotom zysk lub refundację kosztów, których zgodnie z ustawą o systemie oświaty nie mogą one przerzucać na korzystających z usług stołówki. Dlatego zdaniem Ministra Finansów, wyrażonym w piśmie z 4 listopada 2011 r. (znak: PT8/033/30/SCP/11/PT-1237), usługi wyżywienia, świadczone na zasadach określonych w ustawie o systemie oświaty, przez stołówki szkolne na rzecz dzieci i młodzieży, spełniają przesłanki do uznania tych czynności za zwolnione od podatku od towarów i usług na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 24 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (dalej: ustawa o podatku od towarów i usług). Zgodnie z tym przepisem od podatku od towarów i usług zwalnia się usługi w zakresie opieki nad dziećmi i młodzieżą oraz dostawę towarów ściśle z tymi usługami związaną, wykonywane:

● w formach i na zasadach określonych w przepisach o pomocy społecznej oraz w przepisach o systemie oświaty,

● przez podmioty sprawujące opiekę nad dziećmi w wieku do 3 lat.

Usługi wyżywienia świadczone przez stołówkę szkolną dla nauczycieli szkoły należy uznać za ściśle związane z usługami w zakresie opieki nad dziećmi i młodzieżą i w konsekwencji podlegają one zwolnieniu od podatku od towarów i usług stosownie do art. 43 ust. 1 pkt 24 ustawy o podatku od towarów i usług.

Natomiast zdaniem Ministra Finansów świadczenie usług stołówkowych przez stołówkę szkolną na rzecz pracowników niepedagogicznych szkoły nie może korzystać ze zwolnienia od podatku od towarów i usług. Będą one podlegać opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług według właściwej stawki podatku od towarów i usług, tj. 8%.

Przykład

Na terenie szkoły podstawowej funkcjonuje stołówka szkolna. Nie wolno z niej korzystać nauczycielom, gdyż organ prowadzący szkołę uważa, że wykupienie obiadów przez nauczycieli jest związane z odprowadzaniem podatku od towarów i usług. Stołówka szkolna nie jest odrębnym podmiotem gospodarczym, a prowadzenie jej jest ściśle związane z działalnością szkoły. Obsługiwana jest przez personel zatrudniony przez szkołę. Stanowisko organu prowadzącego jest błędne. Usługi wyżywienia świadczone przez stołówkę szkolną dla pracowników pedagogicznych tej szkoły (nauczycieli) podlegają zwolnieniu od podatku od towarów i usług na mocy art. 43 ust. 1 pkt 24 ustawy o podatku od towarów i usług. Są to usługi ściśle związane z usługami w zakresie opieki nad dziećmi i młodzieżą polegające na ich żywieniu. Mają one bowiem charakter pomocniczy i są niezbędne w stosunku do prowadzonej działalności opiekuńczej szkoły w tym zakresie, która stanowi świadczenie główne. Ich głównym celem nie jest osiągnięcie dodatkowego dochodu przez szkołę. Pogląd ten potwierdza pismo Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z 9 stycznia 2015 r. (znak: IBPP3/443-1179/14/UH).

Stanowisko o zwolnieniu usług żywieniowych w stołówkach szkolnych z opodatkowania podatkiem od towarów i usług jest także formułowane w orzecznictwie sądów administracyjnych. Przykładowo Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 7 października 2008 r. (sygn. akt I FSK 1157/07) stwierdził, że sprzedaż obiadów uczniom, jest czynnością podstawową działania stołówki szkolnej, prowadzonej w ramach usługi edukacyjnej szkoły podstawowej i jako taka podlega zwolnieniu od podatku od towarów usług zgodnie z art. 43 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług. Umożliwienie uczniom wyżywienia w szkole jest realizacją zadań szkoły, do jakich została powołana, tj. wychowawczej i opiekuńczej, która zgodnie z wolą ustawodawcy (art. 1 pkt 2 i 12 ustawy o systemie oświaty), wchodzi w zakres usługi edukacyjnej.

Na temat opodatkowania usług świadczonych przez stołówki szkolne wypowiedział się również Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu w piśmie z 9 maja 2014 r. (znak: ILPP1/443-130/14-5/MK). Jego zdaniem sprzedaż posiłków przez szkolną stołówkę na rzecz uczniów i nauczycieli szkół publicznych i niepublicznych oraz na rzecz uczniów objętych pomocą i programem dożywiania finansowanym przez Ośrodek Pomocy Społecznej, jest zwolniona od podatku od towarów i usług.

Przykład

W gimnazjum funkcjonuje stołówka szkolna, w której realizowane jest dożywianie uczniów. Korzystają z niej tylko uczniowie i nauczyciele gimnazjum. Za uczniów do wysokości określającej koszty wsadu do kotła płacą rodzice lub ośrodek pomocy społecznej realizujący zadania wynikające z ustawy o pomocy społecznej bądź rządowego programu dożywiania. Nauczyciele również pokrywają koszty przygotowania obiadów. Sprzedaż obiadów jest zwolniona od podatku od towarów i usług.

Organ prowadzący, tj. gmina, zamierza prowadzić dożywianie wszystkich uczniów z jej terenu, zgodnie z przepisami ustawy o systemie oświaty, przez stołówkę szkolną znajdującą się w gimnazjum. W gminie funkcjonuje, oprócz tej placówki, także zespół szkół (w którego skład wchodzą: gimnazjum i szkoła podstawowa). Zamiarem wójta jest, aby na podstawie umowy pomiędzy szkołą (gimnazjum) prowadzącą stołówkę szkolną a innymi szkołami publicznymi były przygotowywane obiady, które będą sprzedawane uczniom i nauczycielom tych innych szkół. Usługi te będą zwolnione z podatku od towarów i usług także wtedy, gdy będą one świadczone na rzecz uczniów i kadry pedagogicznej z innych placówek. Usługi takie należy bowiem zaliczyć do usług z zakresu opieki nad dziećmi i młodzieżą oraz dostawą towarów ściśle z tymi usługami związaną, wykonywaną w formach i na zasadach określonych zarówno w przepisach o pomocy społecznej, jak i w przepisach o systemie oświaty.

5. Pomoc państwa w zakresie dożywiania

Dożywianie dzieci jest zadaniem gminy o charakterze obowiązkowym. Samorządy mogą na ten cel otrzymywać dotacje w budżetu państwa. Zadanie to wynika z art. 17 ust. 1 pkt 14 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (dalej: ustawa o pomocy społecznej). W celu wsparcia samorządu w wypełnianiu tego obowiązku ustanowiono wieloletni program rządowy na lata 2014-2020 (dalej: program). Przyjęty on został uchwałą nr 221 Rady Ministrów z 10 grudnia 2013 r. w sprawie ustanowienia wieloletniego programu wspierania finansowego gmin w zakresie dożywiania "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" na lata 2014-2020 (dalej: uchwała w sprawie wieloletniego programu wspierania finansowego gmin w zakresie dożywiania) i stanowi on załącznik do tej uchwały. W okresie realizacji tego programu przewidywana wielkość środków finansowych wyniesie 550 mln zł rocznie. Natomiast wielkość środków własnych gmin zaangażowanych w realizację programu wynosi ok. 290 mln zł rocznie (pismo Wiceministra Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 16 lutego 2016 r., odpowiedź na interpelację poselską nr 583). Jest to plan wieloletni w rozumieniu art. 136 ust. 2 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (dalej: ustawa o finansach publicznych). Uchwała w sprawie wieloletniego programu wspierania finansowego gmin w zakresie dożywiania zastąpiła ustawę z 29 grudnia 2005 r. o ustanowieniu programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania". Ustawa ta wygasła 30 września 2014 r., gdyż realizowała program dożywiania w latach 2006-2013. Jak wynika ze "Sprawozdania z realizacji programu za lata 2010-2013", przyjętego na 84 posiedzeniu Sejmu RP VII Kadencji, średniorocznie z pomocy w ramach programu skorzystało 1 048 316 dzieci do 7 roku życia oraz uczniów do czasu ukończenia szkoły ponadgimnazjalnej. W 2014 r. formami pomocy wynikającymi z programu objęto 939 030 dzieci do czasu podjęcia nauki w szkole podstawowej i do czasu ukończenia nauki w szkole ponadgimnazjalnej.

Uczestnictwo gmin w programie jest dobrowolne. W przypadku nieprzystąpienia przez gminę do programu, tj. niepodpisania umowy o udzielenie dotacji celowej z budżetu państwa na dofinansowanie zadania własnego, gmina realizuje zadania obowiązkowe określone w art. 17 ust. 1 pkt. 3 i 14 ustawy o pomocy społecznej na zasadach określonych w tej ustawie, finansując je ze środków własnych (bez dotacji z budżetu państwa).

5.1. Cel i podmioty realizujące wieloletni program wspierania finansowego gmin w zakresie dożywiania

Zasadniczym zadaniem tego programu jest ograniczenie zjawiska niedożywienia dzieci i młodzieży z rodzin o niskich dochodach lub znajdujących się w trudnej sytuacji, ze szczególnym uwzględnieniem uczniów z terenów objętych wysokim poziomem bezrobocia i ze środowisk wiejskich oraz osób dorosłych, w szczególności osób samotnych, w podeszłym wieku, chorych lub osób niepełnosprawnych. Wynika to z pkt II programu.

Celem jest także wsparcie finansowe gmin w zakresie realizacji zadań własnych o charakterze obowiązkowym, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt. 3 i 14 ustawy o pomocy społecznej, tj. zadań z zakresu dożywiania dzieci oraz udzielania schronienia, zapewniania posiłku oraz niezbędnego ubrania osobom tego pozbawionym. Ponadto program jest elementem polityki społecznej państwa w zakresie:

● poprawy poziomu życia rodzin o niskich dochodach,

● poprawy stanu zdrowia dzieci i młodzieży,

● kształtowania właściwych nawyków żywieniowych.

Koordynatorem programu na szczeblu administracji rządowej jest Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. W województwie zadanie te realizuje wojewoda (przy pomocy wydziału polityki społecznej), a na szczeblu gminy - wójt (burmistrz, prezydent miasta).

Program na najniższym szczeblu realizują samorządowe jednostki pomocy społecznej przy udziale innych jednostek organizacyjnych gminy. Podział zadań określa tabela 2.

Tabela 2. Podział zadań między podmiotami

5.2. Beneficjenci pomocy

Ze środków przekazywanych w ramach programu gminy udzielają wsparcia osobom spełniającym warunki otrzymania pomocy wskazane w ustawie o pomocy społecznej oraz spełniającym kryterium dochodowe w wysokości 150% kryterium, o którym mowa w art. 8 ustawy o pomocy społecznej. W ramach tego programu udziela się pomocy w szczególności w formie posiłku, świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności albo świadczenia rzeczowego w postaci produktów żywnościowych:

● dzieciom do czasu podjęcia nauki w szkole podstawowej,

● uczniom do czasu ukończenia szkoły ponadgimnazjalnej,

● osobom i rodzinom znajdującym się w sytuacjach wymienionych w art. 7 ustawy o pomocy społecznej, w szczególności osobom samotnym, w podeszłym wieku, chorym lub niepełnosprawnym.

Ustawa o pomocy społecznej w art. 7 określa otwarty katalog sytuacji, które uzasadniają pomoc. Jest to m.in.: ubóstwo, sieroctwo, bezdomność, bezrobocie, niepełnosprawność, długotrwała lub ciężka choroba, przemoc w rodzinie itd. Pomoc w zakresie dożywiania może być przyznana osobom, które spełniają warunki otrzymania pomocy wskazane w art. 5 ustawy o pomocy społecznej. Katalog osób, które spełniają warunki otrzymania pomocy, przedstawia ramka 11.

Ramka 11

Osoby uprawnione do świadczeń z pomocy społecznej

Prawo do świadczeń z pomocy społecznej, jeżeli umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej, przysługuje:

● osobom posiadającym obywatelstwo polskie, zamieszkującym i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,

● cudzoziemcom zamieszkującym i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, posiadającym zezwolenie na pobyt stały, zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej, zezwolenie na pobyt czasowy udzielony w związku z zamiarem wykonywania pracy lub prowadzenia działalności gospodarczej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie przepisów obowiązujących w tym zakresie w Rzeczypospolitej Polskiej, podjęcia lub kontynuowania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej studiów lub szkolenia zawodowego, lub w przypadku wykazania, że zachodzą inne okoliczności uzasadniające jego zamieszkiwanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lub posiadającym status uchodźcy albo ochronę uzupełniającą,

● obywatelom państw członkowskich Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz członkom ich rodzin mającym miejsce zamieszkania i przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, posiadającym prawo pobytu lub prawo pobytu stałego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W orzecznictwie wskazuje się, że przyjęta w programie kolejność dotycząca osób uprawnionych do pomocy nie jest przypadkowa. Uznaje się, że priorytetem jest kierowanie pomocy przede wszystkim do dzieci, osób najstarszych i niepełnosprawnych. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, wyrażonym w wyroku z 14 września 2011 r. (sygn. akt II SA/Bd 843/11): poprawa stanu zdrowia niedożywionych dzieci i młodzieży stanowi jasno określony cel programu, natomiast osoby starsze i niepełnosprawne obiektywnie mogą ponieść większe konsekwencje niedożywienia niż osoby wprawdzie samotne, ale zdrowe i w pełni sił żywotnych. Na podstawie art. 8 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej gmina może udzielać wsparcia w formie świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności osobom spełniającym kryterium dochodowe w wysokości 150% kryterium tylko w przypadku uchwalenia przez gminę stosownej uchwały podwyższającej kryterium dochodowe do tego poziomu (zwana: "uchwałą osłonową" lub "programem osłonowym"). Jeżeli gmina tej uchwały nie przyjmie, może otrzymać dotację z programu na dofinansowanie zasiłków celowych na zakup posiłku lub żywności, zgodnie z kryteriami określonymi w art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Wynika to z wytycznych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w zakresie realizacji uchwały Rady Ministrów z 10 grudnia 2013 r. w sprawie ustanowienia wieloletniego programu wspierania finansowego gmin w zakresie dożywiania "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" na lata 2014-2020 (www.mpips.gov.pl). Ponadto, zgodnie z tymi wytycznymi: warunkiem otrzymania przez gminę dotacji z programu na dofinansowanie pomocy w formie posiłku albo świadczenia rzeczowego w postaci produktów żywnościowych dla osób przekraczających kryteria dochodowe, o których mowa w art. 8 ust. 1 o pomocy społecznej, do wysokości 150% tego kryterium, jest przyjęcie przez gminę uchwały na podstawie art. 96 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, podwyższającej kwotę kryterium dochodowego do 150%, do wysokości której nie żąda się zwrotu wydatków za udzielony posiłek albo świadczenie rzeczowe w postaci produktów żywnościowych.

Kryterium dochodowe w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej wynosi:

● 634 zł - w przypadku osoby samotnie gospodarującej,

● 514 zł - w przypadku osoby w rodzinie

- § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

W związku z tym pomoc w zakresie dożywiania może być przyznana nieodpłatnie tym osobom i rodzinom, jeżeli dochód na osobę nie przekracza 951 zł - w przypadku osoby samotnie gospodarującej, oraz 771 zł - w przypadku osoby w rodzinie, natomiast w przypadku rodzin nie przekracza sumy kwot dochodów osób w rodzinie, przyjmując jako podstawę wyliczenia kwotę 771 zł.

Rada gminy może w drodze uchwały podwyższyć kwoty kryteriów dochodowych, o których mowa w art. 8 ust. 1 pkt. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej wyłącznie w zakresie udzielania wsparcia w formie świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności (zasiłku celowego).

Sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby lub rodziny ustala się na podstawie odpowiednich dokumentów (wymienionych niżej), po uprzednim złożeniu wniosku osoby przez zainteresowanego (przedstawiciela ustawowego bądź innej osoby, za zgodą osoby zainteresowanej). Spis potrzebnych dokumentów:

● dowód osobisty lub inny dokument stwierdzający tożsamość,

● dokumenty określające status cudzoziemca w Rzeczypospolitej Polskiej,

● decyzja właściwego organu w sprawie renty, emerytury, świadczenia przedemerytalnego lub zasiłku przedemerytalnego,

● orzeczenie lekarza orzecznika o niezdolności do pracy, niezdolności do samodzielnej egzystencji, orzeczenia komisji lekarskiej,

● orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności,

● zaświadczenie albo oświadczenie o wysokości wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia, zawierającego informacje o wysokości potrąconej zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne, składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w części finansowanej przez ubezpieczonego oraz składki na ubezpieczenie chorobowe,

● zaświadczenie albo oświadczenie o wysokości wynagrodzenia uzyskiwanego na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych (usług rolniczych), zawierającego informacje o potrąconej zaliczce na podatek dochodowy od osób fizycznych, składce na ubezpieczenie zdrowotne, składkach na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w części finansowanej przez ubezpieczonego oraz składce na ubezpieczenie chorobowe,

● zaświadczenie albo oświadczenie o okresie zatrudnienia, w tym o okresach, za które były opłacane składki na ubezpieczenia społeczne oraz o okresach nieskładkowych,

● dowód otrzymania renty lub emerytury, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego,

● zaświadczenia urzędu gminy albo oświadczenie o powierzchni gospodarstwa rolnego w hektarach przeliczeniowych,

● decyzja starosty o uznaniu lub odmowie uznania za osobę bezrobotną, utracie statusu osoby bezrobotnej, o przyznaniu, odmowie przyznania, wstrzymaniu, wznowieniu wypłaty oraz utracie lub pozbawieniu prawa do zasiłku dla bezrobotnych, świadczenia szkoleniowego, stypendium, dodatku aktywizacyjnego albo oświadczenia o pozostawaniu w ewidencji bezrobotnych lub poszukujących pracy,

● zaświadczenie albo oświadczenie o zobowiązaniu do opłacania składki na ubezpieczenie społeczne rolników,

● zaświadczenie albo oświadczenie o zadeklarowanej podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą,

● zaświadczenie albo oświadczenia, o których mowa w art. 8 ust. 7 i 8 ustawy o pomocy społecznej,

● zaświadczenie albo oświadczenie o uzyskaniu dochodu, o którym mowa w art. 8 ust. 11 i 12 ustawy o pomocy społecznej,

● decyzja organów przyznających świadczenia pieniężne,

● oświadczenie o stanie majątkowym.

Program przewiduje także możliwość udzielenia pomocy z pominięciem wymienionych wcześniej kryteriów, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, gdy uczeń albo dziecko wyraża chęć zjedzenia posiłku.

ZAPAMIĘTAJ!

Jeżeli posiłek został wydany z pominięciem kryterium dochodowego - w sytuacji gdy uczeń albo dziecko wyraziło chęć zjedzenia tego posiłku - dyrektor szkoły lub przedszkola informuje ośrodek pomocy społecznej właściwy ze względu na miejsce zamieszkania ucznia lub dziecka o potrzebie udzielenia pomocy w formie posiłku (pkt V.2. programu).

W przypadku przyjęcia przez gminę programu osłonowego przyznanie takiej pomocy nie wymaga wydania decyzji administracyjnej i ustalenia sytuacji rodziny w drodze rodzinnego wywiadu środowiskowego (pkt V.2.1. programu). Warunkiem jest jednak, aby program osłonowy takie rozwiązanie przewidywał.

Liczba dzieci i uczniów, którym udzielono pomocy bez konieczności wydawania decyzji administracyjnej i ustalenia sytuacji rodziny w drodze rodzinnego wywiadu środowiskowego, nie może przekroczyć 20% liczby uczniów i dzieci dożywianych w szkołach i przedszkolach na terenie gminy w poprzednim miesiącu kalendarzowym.

5.3. Formy wsparcia

Pomoc w ramach programu dożywiania może być udzielana w następujących formach:

1) posiłku,

2) świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności albo

3) świadczenia rzeczowego w postaci produktów żywnościowych.

Podstawową i najbardziej pożądaną formą pomocy w zakresie dożywiania jest gotowy posiłek. Pomoc w formie posiłku powinna być udzielana ze szczególnym uwzględnieniem posiłku gorącego, w celu zapewnienia zdrowego żywienia.

Gmina realizuje program pomocy w dożywianiu przy wykorzystaniu ośrodków pomocy społecznej, jednostek organizacyjnych gminy, placówek i instytucji, które posiadają bazę żywieniową lub odpowiednie warunki do wydawania produktów żywnościowych. W dożywianiu kierownik ośrodka pomocy społecznej współpracuje z dyrektorami szkół. Jeżeli szkoła posiada warunki umożliwiające przygotowanie posiłków, tzn. ma stołówkę, to może je wydawać u siebie.

W przypadku gdy w szkole nie ma warunków do wydawania posiłków, kierownik ośrodka, we współpracy z dyrektorem szkoły, powinien zorganizować możliwość spożywania posiłków poza szkołą. Dyrektor szkoły może przygotować listę uczniów wymagających pomocy w formie posiłku i przekazać ją do właściwego ośrodka pomocy społecznej. Sporządzanie i dostarczanie gotowych posiłków zleca się firmom zewnętrznym (cateringowym) w drodze zamówień publicznych.

W orzecznictwie (odnośnie do nowego programu, jak i tego, który wygasł w 2013 r.) prezentowany jest wniosek, że organy pomocy społecznej, realizując postanowienia programu "Pomoc państwa w zakresie dożywiania", obowiązane są przede wszystkim do zapewnienia świadczenia w formie posiłku, natomiast zastosowanie formy pieniężnej (zasiłku celowego) lub rzeczowej zasadne jest dopiero wówczas, gdy forma posiłku nie jest możliwa do realizacji lub nieuzasadniona z uwagi na sytuację osobistą lub rodzinną danej osoby (por. np. wyrok WSA we Wrocławiu z 26 maja 2015 r., sygn. akt IV SA/Wr 804/14, wyrok WSA w Lublinie z 29 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Lu 523/12).

Pomoc w formie świadczenia pieniężnego w postaci zasiłku celowego na zakup posiłku lub żywności, w tym dla dzieci i młodzieży w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych, młodzieżowych ośrodkach socjoterapii, specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych, specjalnych ośrodkach wychowawczych, ośrodkach rewalidacyjno-wychowawczych oraz bursach, a także pomoc w formie świadczenia rzeczowego, powinna być przyznawana w przypadku braku możliwości zapewnienia posiłku lub gdy przyznanie pomocy w formie posiłku byłoby nieuzasadnione z uwagi na sytuację osobistą lub rodzinną.

Przyznanie pomocy w ramach programu w formie pieniężnej jest dopuszczalne wyjątkowo, powinno ono jednak spełniać tę samą funkcję co świadczenie podstawowe, a więc zaspokajać potrzeby uprawnionych w zakresie dożywiania. Oznacza to, że wysokość świadczenia pieniężnego zasadniczo powinna stanowić ekwiwalent umożliwiający sporządzenie takiego posiłku, o jakim mowa w przepisach programu (wyrok WSA w Gliwicach z 8 kwietnia 2008 r., sygn. akt IV SA/Gl 1002/07).

Do postępowania w sprawach przyznawania pomocy w zakresie dożywiania mają zastosowanie odpowiednio przepisy ustawy o pomocy społecznej dotyczące udzielania świadczeń z pomocy społecznej, czyli przepisy działu II rozdziału 7 tej ustawy, od art. 100 do art. 109.

Regulacji tych nie stosuje się do udzielania pomocy w formie posiłku, przyznanej uczniowi lub dziecku korzystającemu z zajęć w ramach rocznego przygotowania przedszkolnego w szkole lub przedszkolu, gdy uczeń lub dziecko wyrażą chęć zjedzenia posiłku. W sytuacjach tych nie ma bowiem konieczności ustalania sytuacji rodziny w drodze rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz wydania przez ośrodek pomocy społecznej decyzji administracyjnej (pkt V.2.1. programu).

Z ORZECZNICTWA

Samo spełnienie przesłanek nie oznacza, że organ ma automatycznie przyznać skarżącemu wnioskowaną pomoc w wysokości przez niego wskazanej. Jak trafnie wskazał organ, w zaskarżonej decyzji, sam fakt spełnia przez osobę ubiegającą się o świadczenie kryteriów określonych przepisami, nie oznacza automatycznego przyznania świadczenia, a decyduje o tym całokształt okoliczności sprawy, w tym również rozmiar środków finansowych, jakimi na ten cel dysponuje organ czy ilość osób potrzebujących.

Wyrok WSA w Poznaniu z 2 września 2015 r.,
sygn. akt IV SA/Po 58/15

Organ administracji publicznej może odmówić przyznania świadczenia lub też przyznać je w innym rozmiarze niż domaga się tego strona. Zarówno przyznanie świadczenia, jak i jego wysokość uzależnione są bowiem od możliwości finansowych organu przyznającego pomoc oraz ilości innych osób potrzebujących i zamieszkujących na terenie danej gminy. Innymi słowy organy administracji nie posiadają całkowitej swobody w zakresie przyznania zasiłków celowych, gdyż zasadniczym ograniczeniem są możliwości konkretnego ośrodka pomocy społecznej. Oznacza to, że w przypadku braku odpowiednich środków finansowych na przyznawanie zasiłków celowych organy administracji winny dzielić posiadane środki pomiędzy wszystkie osoby ubiegające się o tę formę pomocy pieniężnej.

Wyrok WSA w Gdańsku z 16 kwietnia 2015 r.,
sygn. akt III SA/Gd 215/15

Pierwszorzędnym celem wieloletniego programu "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" jest zapewnienie pomocy w formie posiłku lub żywności, gdyż świadczenia w takiej formie gwarantują ich prawidłowe spożytkowanie i spełnienie jego celu.

Wyrok WSA w Gliwicach z 7 lutego 2013 r.,
sygn. akt IV SA/GI 211/12

5.4. Finansowanie programu

Wysokość środków przeznaczonych na program dożywiania we wszystkich województwach określana jest corocznie w ustawie budżetowej. Środki te planowane są w budżetach wojewodów oraz w rezerwie celowej budżetu państwa. Ogólna kwota środków w okresie realizacji programu dożywiania w latach 2014-2020 wyniesie 3,85 mld zł.

Wsparcie finansowe dla gmin w ramach programu jest realizowane na podstawie art. 115 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem jednostki samorządu terytorialnego mogą otrzymywać dotacje celowe z budżetu państwa na dofinansowanie zadań własnych z zakresu pomocy społecznej. Wysokość dotacji nie może przekroczyć 80% kosztów realizacji zadania. Jeżeli środki przeznaczone na te dotacje pochodzą z programów rządowych, programów resortowych, pożyczek lub służą wypłacie zasiłków celowych na pokrycie wydatków powstałych w wyniku zdarzenia losowego, wysokość dotacji może przekroczyć 80% kosztów realizacji zadania. Oznaczałoby to, że jednostki samorządu terytorialnego realizujące zadania wskazane w programie mogą otrzymywać dotacje celowe z budżetu państwa na dofinansowanie zadań własnych z zakresu pomocy społecznej w wysokości, która przekroczy 80% kosztów realizacji zadania. W programie przewidziano jednak ograniczenie wysokości dotacji otrzymywanej ze środków budżetu państwa. Zgodnie z pkt. VI.2. programu na realizację działań przewidzianych programem gmina może otrzymać dotację, jeżeli udział środków własnych gminy wynosi nie mniej niż 40% przewidywanych kosztów realizacji zadania. Na uzasadniony pisemny wniosek wójta (burmistrza, prezydenta miasta) wojewoda może wyrazić zgodę na zwiększenie dotacji, z tym że udział środków własnych gminy nie może wynosić mniej niż 20% przewidywanych kosztów realizacji zadania.

Niewykorzystana dotacja podlega zwrotowi na zasadach przewidzianych w art. 168 ustawy o finansach publicznych.

5.5. Podział i przyznawanie środków z programu

Propozycję podziału środków budżetu państwa przewidzianych w danym roku w ustawie budżetowej na realizację programu dożywiania opracowuje Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Przy opracowywaniu propozycji podziału dla poszczególnych województw środków rezerwy celowej budżetu państwa na dany rok budżetowy, z której finansowany będzie program, minister ten uwzględnia w szczególności przewidywaną liczbę osób, które będą korzystały z pomocy w ramach programu w kolejnym roku kalendarzowym, średni poziom dochodów na mieszkańca w województwie oraz średnią stopę bezrobocia w województwie. Następnie składa wniosek do Ministra Finansów w zakresie podziału na województwa środków budżetu państwa zaplanowanych na realizację programu dożywiania. Do 30 stycznia danego roku Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przekazuje wojewodom informację o planowanej wielkości środków finansowych dla województwa na realizację programu dożywiania.

Wojewodowie we współpracy z wójtami (burmistrzami, prezydentami miast) do końca marca dokonują podziału środków budżetu państwa przeznaczonych na realizację zadań wynikających z programu dożywiania na poszczególne gminy. Uruchamiane są także środki przeznaczone na program dożywiania, których dysponentami są wojewodowie. Przy opracowywaniu propozycji podziału środków budżetu państwa na dany rok budżetowy dla poszczególnych gmin województwa wojewodowie biorą pod uwagę w szczególności:

● liczbę dzieci i młodzieży wymagających pomocy,

● liczbę osób dorosłych wymagających pomocy,

● średni koszt posiłku,

● przewidywany koszt dowozu posiłków oraz

● sytuację finansową gminy.

Uruchomienie środków z rezerwy celowej budżetu państwa na pokrycie kosztów realizacji programu i przekazanie jej wojewodom przez Ministra Finansów, na wniosek Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, a następnie do budżetów gmin, następuje w dwóch transzach. Pierwsza z nich przekazywana jest do 15 lipca, druga - po dokonaniu korekty zapotrzebowania - do 30 września.

Dotacja przyznawana jest na wniosek wójta (burmistrza, prezydenta miasta) przez właściwego wojewodę. Wysokość dotacji ustalana jest między wojewodą a wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta). Przy ustalaniu wysokości dotacji uwzględnia się przede wszystkim liczbę dzieci i młodzieży oraz innych osób wymagających pomocy w zakresie dożywiania, przewidywany koszt dowozu posiłków, a także sytuację finansową gminy.

Dotacja przyznawana jest przez wojewodę na wniosek wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Wysokość dotacji ustalana jest między wojewodą a wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) i jest określona w umowie o udzielenie dotacji gminie.

5.6. Monitoring programu dożywiania

Wieloletni program wspierania finansowego gmin w zakresie dożywiania, w pkt. VIII określa szczegółowe zasady dokonywania monitoringu programu. Głównym miernikiem jego efektywności będzie liczba osób objętych pomocą, w tym dzieci i młodzieży.

Obowiązek monitorowania nałożono na koordynatorów programu dożywiania wszystkich szczebli, czyli wójta (burmistrza, prezydenta miasta), wojewodę oraz Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Wójt (burmistrz, prezydent miasta) przekazuje do wojewody kwartalną informację o realizacji programu w terminie do końca drugiego miesiąca następującego po zakończeniu kwartału. W informacji tej uwzględniane są dane z poszczególnych gmin, w układzie "ogółem" i "w tym na wsi". Treść informacji sporządzanej przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) przedstawia ramka 12.

Ramka 12

Treść informacji o realizacji wieloletniego programu wspierania finansowego gmin w zakresie dożywiania

W informacji tej powinny się znaleźć następujące dane:

1) rzeczywista liczba osób objętych pomocą w zakresie dożywiania w podziale na grupy osób korzystających z pomocy w ramach realizacji pomocy;

2) koszt realizacji pomocy - ogółem, w tym ze środków własnych i z dotacji budżetu państwa;

3) koszt posiłków;

4) liczba posiłków;

5) rodzaj posiłków;

6) koszt dowozu posiłków;

7) średni koszt jednego posiłku;

8) wielkość środków wydatkowanych na zasiłki celowe w ramach realizacji pomocy;

9) liczba zasiłków celowych;

10) koszt świadczeń rzeczowych - ogółem, w tym ze środków własnych i z dotacji budżetu państwa;

11) liczba świadczeń rzeczowych;

12) inne koszty - ogółem;

13) szacunkowa liczba osób wymagających dożywiania, nieobjętych tą formą pomocy, w podziale na grupy osób korzystających z pomocy w ramach realizacji pomocy, w układzie "ogółem" i "w tym z powodu:

● braku środków,

● braku warunków technicznych i sanitarnych do przygotowania posiłków,

● niechęci rodziców lub dzieci do korzystania z tej formy pomocy,

● z innych powodów";

14) informacja dotycząca bazy żywieniowej.

Wojewoda w ramach monitoringu programu dożywiania przekazuje do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej kwartalną informację o realizacji programu na terenie województwa, z uwzględnieniem danych z obszaru województwa, w terminie do końca pierwszego miesiąca następującego po zakończeniu kwartału. Ponadto wojewoda przekazuje do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej roczną informację o realizacji programu na terenie województwa za dany rok, z uwzględnieniem danych z obszaru województwa, w terminie do 10 marca następnego roku.

Zadaniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej jest natomiast monitorowanie realizacji programu dożywiania za pośrednictwem wojewodów, na podstawie danych przez nich przekazanych.

6. Programy unijne

W szkołach od wielu lat realizowane są unijne programy "Owoce w szkole" i "Mleko w szkole". Są to ważne inicjatywny na rzecz bardziej zrównoważonej diety oraz zdrowych nawyków żywieniowych wśród dzieci. Instytucją odpowiedzialną za ich organizowanie jest Agencja Rynku Rolnego. Rok szkolny 2016/2017 będzie ostatnim rokiem, w którym oba programy będą realizowane w dotychczasowej formule. Od kolejnego roku szkolnego 2017/2018 w wyniku decyzji podjętych na forum Unii Europejskiej (dalej: UE) planowane jest połączenie programów "Owoce i warzywa w szkole" i "Mleko w szkole" oraz ich dalsza wspólna realizacja.

6.1. Mleko w szkole

Program unijny - dopłaty do spożywania mleka i przetworów mlecznych w palcówkach oświatowych, zwany "Szklanką mleka", jest realizowany przez Agencję Rynku Rolnego (dalej: ARR) od 2004 r. Program ten skierowany jest do dzieci uczęszczających do przedszkoli, szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych. W Polsce od czasu akcesji do UE program "Szklanka Mleka" cieszy się rosnącym zainteresowaniem. Znaczący wzrost zainteresowania programem wśród placówek oświatowych nastąpił po uruchomieniu (na wzór innych krajów UE, takich jak np. Szwecja, Finlandia, Wielka Brytania czy Węgry) dodatkowych środków finansowych, mających na celu dalsze obniżenie cen mleka i przetworów mlecznych kupowanych przez uczniów w przedszkolach, szkołach podstawowych i gimnazjach.

Celem programu "Szklanka mleka" jest:

● zachęcenie dzieci i młodzieży do spożywania mleka i jego przetworów,

● promowanie zasad zdrowego odżywiania,

● kształtowanie dobrych nawyków żywieniowych,

● edukacja w zakresie wartości odżywczych mleka i jego przetworów.

Realizacja celów programu ma skutecznie przeciwdziałać:

● wzrastającej liczbie osób z nadwagą i otyłych wśród dzieci i młodzieży,

● wzrostowi zachorowań na choroby cywilizacyjne, spowodowanemu nieodpowiednią dietą wynikającą m.in. z braku ukształtowania w młodym wieku prawidłowych nawyków żywieniowych, spadku spożycia mleka i jego przetworów wśród dzieci i młodzieży.

Spożycie mleka i przetworów mlecznych w placówkach oświatowych finansowane jest z trzech źródeł z budżetu: UE - przedszkolach i szkołach, krajowego - w szkołach podstawowych, Funduszu Promocji Mleka - w przedszkolach i gimnazjach.

Dzięki wsparciu finansowemu z kilku źródeł, dzieci i młodzież uczęszczająca do przedszkoli i szkół (z wyłączeniem szkół wyższych) mogą otrzymać produkty mleczne po niższej cenie. Mleko bez dodatków smakowych spożywane w szkołach podstawowych, w ramach dopłaty krajowej, udostępniane jest bezpłatnie. Aby zapewnić to, że dzieci i młodzież otrzymają mleko i przetwory mleczne w cenach niższych niż ceny rynkowe, corocznie Rada Ministrów w drodze rozporządzenia określa maksymalne ceny tych produktów na dany rok szkolny. Ceny maksymalne, ogłoszone na dany rok szkolny w rozporządzeniu, są to najwyższe ceny, które mają być płacone przez uczniów za poszczególne rodzaje mleka i przetworów mlecznych.

W bieżącym roku szkolnym maksymalne ceny mleka i przetworów mlecznych dostarczanych do placówek oświatowych w ramach programu "Mleko w szkole" określa rozporządzenie Rady Ministrów z 30 maja 2016 r. w sprawie maksymalnych cen mleka i przetworów mlecznych dostarczanych do placówek oświatowych w roku szkolnym 2016/2017 (patrz: tabele 3 i 4). Rozporządzenie to obowiązuje od 1 września 2016 r.

Tabela 3. Maksymalne ceny mleka, mleka z dodatkami smakowymi i jogurtu w roku szkolnym 2016/2017

W celu przeliczenia litrów mleka lub przetworów mlecznych na kilogramy należy pomnożyć ilość litrów podaną w tabeli przez 1,030.

Tabela 4. Maksymalne ceny serów dojrzewających, serów topionych, twarożków i twarogów w roku szkolnym 2016/2017

W ramach programu "Szklanka mleka" dzieci i uczniowie mogą spożywać mleko i mleko smakowe o różnej zawartości tłuszczu, kefiry, jogurty naturalne oraz smakowe (np. jogurty owocowe), serki topione, twarogi, twarożki naturalne i smakowe, a także sery. Dopłata przysługuje do maksymalnie 0,25 l mleka bądź przetworu mlecznego spożytego w ciągu jednego dnia przez ucznia w placówce oświatowej.

W programie mogą brać udział placówki oświatowe oraz podmioty, zwane wnioskodawcami, zainteresowane dostarczaniem mleka i przetworów mlecznych do tych placówek. O status wnioskodawcy mogą ubiegać się:

● placówki oświatowe, tj. instytucje realizujące zadania edukacyjne, do których uczniowie uczęszczają regularnie (przedszkola, szkoły),

● dostawcy mleka i przetworów mlecznych (np. zakłady mleczarskie, firmy handlowe),

● władze działające w imieniu placówek oświatowych, tj. organy prowadzące szkołę,

● organizacje działające w imieniu placówek oświatowych

którzy muszą uzyskać zatwierdzenie ARR do udziału w programie. Po zrealizowaniu dostaw mleka i przetworów mlecznych do placówek oświatowych mogą wnioskować do ARR o dopłatę.

Placówki oświatowe, które nie zamierzają samodzielnie organizować dostaw mleka i przetworów mlecznych, mogą uczestniczyć w programie za pośrednictwem innych zatwierdzonych dostawców. Na stronie www.arr.gov.pl (w zakładce "Wsparcie konsumpcji") dostępne są formularze wniosków niezbędnych do udziału w tym programie.

ZAPAMIĘTAJ!

Placówki oświatowe uczestniczące w mechanizmie dopłat mają obowiązek umieszczania w swojej siedzibie plakatu europejskiego programu dopłat do spożycia mleka w szkołach, informującego, że spożycie mleka i przetworów mlecznych w danej placówce jest dotowane przez UE.

Dostawa mleka i przetworów mlecznych odbywa się na podstawie umowy między dostawcą a placówką oświatową. Treść umowy zawiera ramka 13.

Ramka 13

Umowa z dostawcą mleka i przetworów mlecznych

Umowa między dostawcą a placówką oświatową powinna zawierać co najmniej następujące informacje:

1) nazwę, adres stron umowy,

2) czas obowiązywania umowy,

3) liczbę uczniów uczęszczających do placówki oświatowej,

4) liczbę uczniów, którzy złożyli deklarację korzystania z programu,

5) rodzaje mleka i przetworów mlecznych (m.in. zawartość tłuszczu), które będą dostarczane do placówki oświatowej w ramach mechanizmu dopłat,

6) częstotliwość dostaw mleka i przetworów mlecznych do placówki oświatowej,

7) zobowiązanie placówki oświatowej do:

● codziennego wydawania mleka/przetworów mlecznych uczniom na terenie placówek oświatowych podczas zajęć szkolnych,

● spożycia mleka/przetworów mlecznych przez uprawnionych beneficjentów programu, tj. uczniów uczęszczających do danej placówki,

● przechowywania dokumentacji zawiązanej z programem dopłat,

● umieszczenia plakatu,

● poddania się wszelkim kontrolom i czynnościom sprawdzającym przeprowadzanym przez komórki organizacyjne pionu kontrolnego ARR oraz inne upoważnione instytucje, w celu dokonania oceny należytego przestrzegania zasad realizacji mechanizmu dopłat oraz dotyczących go przepisów krajowych i UE, w szczególności kontrolom dokumentacji i kontrolom fizycznym,

8) podpisy osób uprawnionych do reprezentowania stron umowy.

6.2. Owoce w szkole

Od roku szkolnego 2009/2010 Komisja Europejska uruchomiła program Wspólnej Polityki Rolnej "Owoce w szkole". Do programu tego przystąpiła również Polska. Zgodnie z art. 23 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 ustanawiającego wspólną organizację rynków produktów rolnych oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 922/72, (EWG) nr 234/79, (WE) nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/2007), państwa członkowskie, które zamierzają uczestniczyć w tym programie, są zobowiązane do uprzedniego przygotowania strategii dotyczącej jego realizacji. Projekt strategii krajowej wdrożenia w Rzeczypospolitej Polskiej programu "Owoce i warzywa w szkole" przygotowuje i ją zatwierdza Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Podstawę jej wydania stanowi art. 19a ust. 4 ustawy z 19 grudnia 2003 r. o organizacji rynków owoców i warzyw oraz rynku chmielu.

Grupą docelową objętą programem "Owoce i warzywa w szkole" są dzieci uczęszczające do:

● oddziałów przedszkolnych zorganizowanych w szkołach podstawowych oraz ogólnokształcących szkołach muzycznych I stopnia, realizujące obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego,

● klas I-III szkół podstawowych

- pkt 7 Strategii krajowej wdrożenia w Rzeczypospolitej Polskiej programu "Owoce i warzywa w szkole" w roku szkolnym 2016/2017 (dalej: strategia).

Owoce, które zostały zakwalifikowane do dystrybucji w roku szkolnym 2016/2017, to: świeże owoce (jabłka, gruszki, borówki amerykańskie, truskawki), świeże warzywa (marchew, rzodkiewka, papryka słodka, pomidory, kalarepa) oraz przetwory (soki owocowe, warzywne oraz owocowo-warzywne).

Strategia określa dwa sposoby uczestnictwa szkół w tym projekcie. Pierwszy polega na podpisaniu umowy przez szkołę z dostawcą, a drugi na tym, że szkoły same zaopatrują się w warzywa i owoce. Opis dwóch opcji przedstawia ramka 14.

Ramka 14

Dwie drogi uczestnictwa w programie "Owoce i warzywa w szkole"

OPCJA I

Owoce i warzywa dostarczane są do szkół podstawowych na podstawie umów zawieranych przez te szkoły z zatwierdzonymi dostawcami. Zatwierdzeni dostawcy jako podmioty odpowiedzialne za realizację dostaw owoców i warzyw występują jako wnioskodawcy. Wnioskodawcami mogą być zatwierdzeni przez ARR dostawcy dysponujący zapleczem organizacyjnym niezbędnym do zapewnienia prawidłowego przeprowadzenia działań związanych z dystrybucją owoców i warzyw, którzy prowadzą działalność w zakresie produkcji, przetwórstwa lub obrotu. Szkoła po zawarciu umowy nieodpłatnego dostarczania owoców i warzyw z zatwierdzonymi przez ARR dostawcami odbiera od nich owoce oraz warzywa i udostępnia je dzieciom. Szkoła może podpisać umowę dotyczącą dostaw owoców i warzyw wyłącznie z jednym zatwierdzonym dostawcą. Musi ona prowadzić bieżącą ewidencję w zakresie przyjętych od dostawcy oraz udostępnionych dzieciom owoców i warzyw.

OPCJA II

Szkoła we własnym zakresie zaopatruje się w owoce i warzywa niezbędne do przygotowania porcji udostępnianych dzieciom uczęszczającym do niej. W takim przypadku to szkoły występują do ARR jako wnioskodawca. Po zatwierdzeniu wniosku przez ARR szkoła dokonuje zakupu owoców i warzyw udostępnianych dzieciom w tych szkołach. Następnie udostępnia owoce i warzywa dzieciom oraz wnioskuje do ARR o przyznanie pomocy finansowej. Szkoła prowadzi bieżącą ewidencję w zakresie zakupionych oraz udostępnionych dzieciom owoców i warzyw.

Owoce i warzywa udostępniane są w dwóch okresach, z których każdy przebiega w innym semestrze roku szkolnego 2016/2017. Każdy z tych okresów obejmuje dziesięć wybranych tygodni rozpoczynających się i kończących w danym semestrze tego roku szkolnego (pkt 9.2. strategii).

W danym dziesięciotygodniowym okresie szkoła udostępnia każdemu dziecku określoną przez ARR liczbę porcji owoców i warzyw. Liczba ta zależy od ogólnej liczby dzieci biorących udział w programie w danym semestrze. Łączną liczbę dzieci zgłoszonych do udziału w programie określa się w odniesieniu do każdego semestru roku szkolnego 2016/2017. Określa się ją na podstawie danych przedstawionych w umowach zawieranych pomiędzy zatwierdzonymi dostawcami a szkołami (w przypadku opcji I) lub na podstawie oświadczeń złożonych przez szkoły (w przypadku opcji II). Po obliczeniu łącznej liczby dzieci zgłoszonych do udziału w programie w danym semestrze określa się łączną liczbę porcji owoców i warzyw, jaką otrzymuje w danym semestrze jedno dziecko uczestniczące w programie (pkt 9.2.2. strategii).

W każdym tygodniu objętym okresem udostępniania dzieci otrzymują minimum 2 porcje owoców i warzyw w różnych dniach. W szkołach, w których dzieciom wydaje się regularne posiłki obiadowe, porcje nie mogą być udostępniane na przerwach lekcyjnych, na których wydawane są takie posiłki (pkt 9.2.2. strategii).

W załączniku do strategii określone są szczegółowo sposoby udostępniania owoców i warzyw dzieciom. Ustalone zostało, jakie owoce i warzywa będą przekazywane dzieciom w poszczególnych semestrach oraz w jakich opakowaniach.

W tabeli 5 przedstawiono podział owoców i warzyw na porcje wydawane w poszczególnych semestrach.

Tabela 5. Liczba porcji owoców i warzyw wydawanych dzieciom w poszczególnych semestrach

Soki owocowe nie mogą być udostępniane w ramach tej samej porcji co soki warzywne lub owocowo-warzywne. Produkty nie mogą zawierać dodatku tłuszczu, soli, cukru lub substancji słodzących. Jabłka, gruszki, borówki amerykańskie, truskawki oraz rzodkiewki i pomidory dzieci powinny otrzymywać w całości. Natomiast jabłka, gruszki, truskawki, borówki amerykańskie, marchew, rzodkiewki, paprykę słodką, pomidory oraz kalarepę podaje się w stanie gotowym do bezpośredniego spożycia.

ZAPAMIĘTAJ!

Marchew, papryka słodka lub kalarepa może być podawana dzieciom w częściach. Natomiast truskawki, borówki amerykańskie, marchew, rzodkiewki, paprykę słodką, pomidory oraz kalarepę podaje się w opakowaniach jednostkowych.

Dyrektorzy szkół, którzy uczestniczą w programie, mają obowiązek zapewnienia wykonania przez szkołę działań kształtujących zdrowe nawyki żywieniowe uczniów oraz wzbogacających wiedzę o pochodzeniu produktów rolnych. Co wchodzi w skład tych działań, określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 28 sierpnia 2014 r. w sprawie sposobu realizacji środków towarzyszących, które służą zapewnieniu skutecznego wykonania programu "Owoce i warzywa w szkole". Dyrektorzy szkół podstawowych oraz ogólnokształcących szkół muzycznych I stopnia opracowują informację o wykonanych przez szkołę w danym roku szkolnym działaniach w ramach programu "Owoce i warzywa w szkole" i przekazują ją do dyrektora oddziału terenowego ARR, właściwego ze względu na miejsce położenia szkoły, na formularzu opracowanym i udostępnionym przez tę Agencję, w terminie do 30 września w roku szkolnym następującym po roku szkolnym, w którym realizowany był ten program.

Realizowane w ramach programu działania towarzyszące nie są finansowane z budżetu Programu.

Listę działań towarzyszących przedstawia ramka 15.

Ramka 15

Działania towarzyszące kształtowaniu zdrowych nawyków żywieniowych

Dyrektorzy szkół w ramach działań kształtujących zdrowe nawyki żywieniowe uczniów oraz wzbogacających wiedzę o pochodzeniu produktów rolnych, wykonują w danym semestrze roku szkolnego co najmniej dwa z następujących zadań:

● organizowanie konkursów i festynów tematycznych z zakresu zdrowego odżywiania,

● organizowanie wycieczek do gospodarstw rolnych, gospodarstw ogrodniczych lub zakładów przetwórstwa owoców i warzyw,

● organizowanie warsztatów kulinarnych z uwzględnieniem przekazywania wiedzy o zdrowym odżywianiu,

● zakładanie i prowadzenie ogródków szkolnych,

● wspólne spożywanie drugiego śniadania, połączone z degustacją owoców i warzyw i ich przetworów, oraz upowszechnianie wśród uczniów wiedzy z zakresu zdrowego odżywiania,

● stosowanie innych sposobów upowszechniania informacji o korzyściach płynących ze spożywania owoców i warzyw i ich przetworów, a także o pochodzeniu i uprawie owoców i warzyw, poprzez organizowanie wystaw, przygotowywanie prezentacji lub wydawanie gazetek.

LESZEK JAWORSKI

PODSTAWY PRAWNE

● Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (j.t. Dz.U. z 2015 r. poz. 2156; ost.zm. Dz.U. z 2016 r. poz. 668)

● Ustawa z 25 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty, ustawy - Karta Nauczyciela oraz ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U. Nr 145, poz. 917)

● Ustawa z 5 sierpnia 2010 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty (Dz.U. Nr 148, poz. 991)

● Ustawa z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (j.t. Dz.U. z 2015 r. poz. 594; ost.zm. Dz.U. z 2016 r. poz. 65)

● Ustawa z 28 listopada 2014 r. o zmianie ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz.U. z 2015 r. poz. 35)

● Ustawa z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz.U. z 2016 r. poz. 23; ost.zm. Dz.U. z 2016 r. poz. 868)

● Ustawa z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (j.t. Dz.U. z 2016 r. poz. 710; ost.zm. Dz.U. z 2016 r. poz. 615)

● Ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t. Dz.U. z 2016 r. poz. 930; ost.zm. Dz.U. z 2016 r. poz. 753)

● Ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (j.t. Dz.U. z 2013 r. poz. 885; ost.zm. Dz.U. z 2016 r. poz. 195)

● Ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o organizacji rynku mleka i przetworów mlecznych (j.t. Dz.U. z 2016 r. poz. 155)

● Ustawa z 19 grudnia 2003 r. o organizacji rynków owoców i warzyw oraz rynku chmielu (j.t. Dz.U. z 2016 r. poz. 58)

● Rozporządzenie Komisji (WE) nr 657/2008 z 10 lipca 2008 r. ustanawiające zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do pomocy wspólnotowej na rzecz dostarczania mleka i niektórych przetworów mlecznych dla uczniów w instytucjach oświatowych (Dz.Urz. UE. L 183 z 11 lipca 2008 r., str. 17; ost.zm. Dz.Urz. UE. L z 2013 r. Nr 211, poz. 1)

● Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 z 17 grudnia 2013 r. ustanawiające wspólną organizację rynków produktów rolnych oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 922/72, (EWG) nr 234/79, (WE) nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/2007 (Dz.Urz. UE. L 347 z 20 grudnia 2013 r., str. 671; ost.zm. Dz.Urz. UE. L z 2016 r. Nr 154, poz. 3)

● Rozporządzenie Rady (UE) nr 1370/2013 z 16 grudnia 2013 r. określające środki dotyczące ustalania niektórych dopłat i refundacji związanych ze wspólną organizacją rynków produktów rolnych (Dz. Urz. UE. L 346 z 20 grudnia 2013 r., str. 12)

● Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) nr 1047/2014 z 29 lipca 2014 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 w zakresie krajowych lub regionalnych strategii, które państwa członkowskie mają opracować do celów programu "Mleko w szkole" (Dz.Urz. UE. L 291 z 7 października 2014 r., str. 4)

● Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 28 sierpnia 2014 r. w sprawie sposobu realizacji środków towarzyszących służących zapewnieniu skutecznego wykonania programu "Owoce w szkole" (Dz.U. z 2014 r. poz. 1151)

● Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół (Dz.U. Nr 61, poz. 624; ost.zm. Dz.U. z 2007 r. Nr 35, poz. 222)

● Rozporządzenie Rady Ministrów z 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz.U. z 2015 r. poz.1058)

● Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 lipca 2016 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (Dz.U. z 2016 r. poz. 1154)

● Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 maja 2016 r. w sprawie maksymalnych cen mleka i przetworów mlecznych dostarczanych do placówek oświatowych w roku szkolnym 2016/2017 (Dz.U. z 2016 r. poz. 742)

● Uchwała nr 221 Rady Ministrów z 10 grudnia 2013 r. w sprawie ustanowienia wieloletniego programu wspierania finansowego gmin w zakresie dożywiania "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" na lata 2014-2020 (j.t. M.P. z 2015 r. poz. 821)

● Komunikat Prezesa GUS z 9 lutego 2016 r. w sprawie przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w 2015 r. (M.P. z 2016 r. poz. 145)