Obowiązek zakrywania ust i nosa w miejscu pracy
Obecnie w Polsce obowiązuje nakaz zakrywania ust i nosa za pomocą maseczki we wszystkich zakładach pracy, jeśli w pomieszczeniu przebywa więcej niż jedna osoba. Pracodawca ma jednak możliwość uregulowania tej kwestii dla swojego zakładu pracy w sposób odmienny. Może np. ustalić, że obowiązek dotyczy przebywania w pomieszczeniu więcej niż 3 osób albo nawet znieść nakaz noszenia masek w pracy.
Obowiązek zakrywania ust i nosa w pracy uregulowano w § 25 ust. 1 pkt 2 lit. c rozporządzenia Rady Ministrów z 6 maja 2021 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii. Od 27 lutego 2021 r. realizowany jest wyłącznie za pomocą maseczki. Wcześniej rozporządzenie dopuszczało zakrywanie ust i nosa za pomocą odzieży lub jej części, maski, maseczki, przyłbicy albo kasku ochronnego. Stwierdzono jednak, że inne metody nie spełniają swojej funkcji, a więc nie chronią w wystarczającym stopniu przed wirusem.
Obowiązek noszenia maseczek w pracy - zasada
Poprzednie przepisy dotyczące nakazu zakrywania ust i nosa w pracy nakazywały noszenie maseczek przez pracowników mających bezpośredni kontakt z klientem i gdy niemożliwe było zachowanie dystansu 1,5 m między pracownikami.
Od 2 grudnia 2020 r. rozporządzenie wskazuje, że nakaz noszenia maseczek obowiązuje w miejscach ogólnodostępnych, w tym w zakładach pracy, jeżeli w pomieszczeniu przebywa więcej niż 1 soba, chyba że pracodawca postanowi inaczej. Co do zasady w miejscach pracy w Polsce funkcjonuje więc obowiązek zakrywania ust i nosa. Nie ma przy tym znaczenia, czy zachowany jest dystans między stanowiskami pracy. Wyjątkiem jest sytuacja przebywania jednej osoby w pomieszczeniu.
Pracodawca może jednak zdecydować, że w jego zakładzie pracy będą obowiązywały inne reguły w tym przedmiocie. Dla przykładu może ustanowić nakaz noszenia maseczek, jeśli w pomieszczeniu pracy przebywają więcej niż 2 lub 3 osoby. Pracodawca powinien zawrzeć tego typu postanowienia w przepisach wewnątrzzakładowych i przedstawić je wszystkim pracownikom w sposób przyjęty w zakładzie pracy (np. poprzez wydanie polecenia lub zarządzenia). Wówczas pracownicy muszą stosować się do obowiązujących zasad, a pracodawca może je egzekwować.
WAŻNE Bezwzględny nakaz zakrywania ust i nosa za pomocą maseczki dotyczy osoby wykonującej bezpośrednią obsługę interesantów lub klientów. Dotyczy to osób wykonujących czynności zawodowe, służbowe lub zarobkowe w budynkach użyteczności publicznej (§ 25 ust. 4 pkt 17 rozporządzenia).
Obowiązek zapewnienia maseczek przez pracodawcę
W § 10 ust. 3 omawianego rozporządzenia uregulowano obowiązek zapewnienia przez zakłady pracy osobom zatrudnionym (niezależnie od podstawy zatrudnienia):
1) rękawiczek jednorazowych lub środków do dezynfekcji rąk oraz
2) odległości między stanowiskami pracy wynoszącej co najmniej 1,5 m.
Należy zwrócić uwagę, że nie wymieniono w tym miejscu bezwzględnego obowiązku zapewnienia maseczek. Jeśli zachowanie odpowiedniego dystansu jest niemożliwe ze względu na charakter działalności wykonywanej w danym zakładzie pracy, wówczas zakład zapewnia środki ochrony osobistej związane ze zwalczaniem epidemii. Takimi środkami ochrony osobistej mogą być maseczki zasłaniające nos i usta. Środki te nie są środkami ochrony indywidualnej, które mają chronić pracownika przed zakażeniem wirusem. Rolą środków ochrony osobistej jest ochrona innych pracowników przed zakażeniem się wirusem, gdyby używający ich pracownik był nosicielem SARS-CoV-2.
Państwowa Inspekcja Pracy informuje, że maseczki muszą spełniać minimalne standardy. Ważne, aby zapewniały odpowiedni poziom ochrony. Co więcej, nie mogą powodować negatywnych skutków zdrowotnych dla ich użytkowników, w postaci np. alergii skórnych. Zasadą jest dostosowanie rodzaju i typu środków ochrony osobistej do wykonywanych prac i ustalanie ich na podstawie analizy ryzyka. Zdaniem PIP niedopuszczalne jest natomiast użytkowanie przez pracowników własnych środków ochrony osobistej, czyli np. prywatnych maseczek. Wydaje się, że stwierdzenie to dotyczy sytuacji, kiedy pracodawca ma obowiązek zapewnienia środków ochrony osobistej. Gdyby na przykład w danym zakładzie pracy zniesiono obowiązek zakrywania ust i nosa, a odległości 1,5 m między stanowiskami pracy zostałyby zachowane, pracodawca nie miałby obowiązku dostarczania maseczek.
Zniesienie przez pracodawcę nakazu noszenia maseczek w pracy
Rozporządzenie uprawnia pracodawcę do decydowania w kwestii zakrywania ust i nosa w zakładzie pracy, ponieważ wszystko zależy od specyfiki działalności konkretnej firmy. Czasami noszenie maseczki może być niezwykle uciążliwe lub wręcz uniemożliwiać prawidłowe wykonywanie pracy przez pracownika. Inne zasady będą obowiązywały w biurze, inne na budowie, a jeszcze inne w zakładach produkcyjnych. Czy zatem pracodawca całkowicie dowolnie może kształtować obowiązek zakrywania ust i nosa w firmie? Czy może znieść obowiązek noszenia maseczek? Co do zasady tak, ma taką możliwość. Musi jednak mieć na uwadze obowiązki wynikające z przepisów bhp.
W świetle art. 207 § 1 i 2 k.p. pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy. Zobowiązany jest chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. W szczególności powinien:
1) organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy;
2) zapewniać przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować wykonanie tych poleceń;
3) reagować na potrzeby w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dostosowywać środki podejmowane w celu doskonalenia istniejącego poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, biorąc pod uwagę zmieniające się warunki wykonywania pracy […].
Jeśli więc istnieje ryzyko rozprzestrzenienia się wirusa SARS-CoV-2 w zakładzie pracy, pracodawca powinien zapewnić takie warunki pracy i tak przeorganizować pracę, aby w jak największym stopniu zmniejszyć ryzyko zakażeń. Maseczki mogą stanowić jeden z elementów hamujących transmisję wirusa.
WAŻNE Znosząc obowiązek zakrywania ust i nosa przy pomocy maseczki, należy w dalszym ciągu zapewniać rękawiczki i środki do dezynfekcji oraz zachowywać 1,5 m odstępu między stanowiskami pracy albo zapewniać pracownikom inne środki ochrony osobistej.
Zwolnienie z obowiązku noszenia maseczki w pracy
Wszystkie wyłączenia spod nakazu zakrywania ust i nosa znajdują się w § 25 ust. 3 i 4 rozporządzenia. Na uwagę zasługuje fakt, że nie ma w tym katalogu ozdrowieńców i osób zaszczepionych. W doktrynie przeważa pogląd o możliwości uregulowania obowiązku noszenia maseczek w pracy tylko w stosunku do osób niezaszczepionych. Pracodawca w obecnym stanie prawnym nie ma prawa weryfikacji szczepień pracowników. Jedynie sam pracownik z własnej woli może poinformować pracodawcę o fakcie zaszczepienia bądź nie. W takiej sytuacji nie każdy pracownik, który nosi maskę, to pracownik niezaszczepiony. Niektórzy nie ujawnią informacji o szczepieniu i będą w związku z tym dalej nosić maseczki. Inni ze względów bezpieczeństwa, mimo zaszczepienia, nadal stosują się do obowiązku zakrywania ust i nosa. Wydaje się więc, że takie rozwiązanie nie ma charakteru dyskryminującego. Cel, jakim jest zapewnienie przez pracodawcę bezpieczeństwa pracy, może być w tym wypadku decydujący.
Co istotne z punktu widzenia pracowników, nakazu zakrywania ust i nosa nie stosuje się w stosunku do osoby, która nie może zakrywać ust lub nosa z powodu:
- całościowych zaburzeń rozwoju, zaburzeń psychicznych, niepełnosprawności intelektualnej w stopniu umiarkowanym, znacznym albo głębokim,
- trudności w samodzielnym zakryciu lub odkryciu ust lub nosa,
- zaawansowanych schorzeń neurologicznych, układu oddechowego lub krążenia, przebiegających z niewydolnością oddechową lub krążenia (§ 25 ust. 4 pkt 4 rozporządzenia).
Problem polega na tym, że pracodawca nie ma prawa ze względu na RODO żądania od pracownika przedstawienia zaświadczenia lekarskiego w tym zakresie (dane wrażliwe o zdrowiu pracownika). Uprawnienie to przysługuje np. policji lub straży gminnej. W takie zaświadczenie pracodawca może mieć wgląd jedynie za zgodą i z inicjatywy samego pracownika.
Zgodnie z § 25 ust. 6 odkrycie ust i nosa jest możliwe w przypadku:
1) konieczności identyfikacji lub weryfikacji tożsamości danej osoby, a także w związku ze świadczeniem danej osobie usług, jeżeli jest to niezbędne do ich świadczenia;
2) umożliwienia komunikowania się z osobą doświadczającą trwale lub okresowo trudności w komunikowaniu się;
3) spożywania posiłków lub napojów w zakładach pracy lub budynkach, o których mowa w ust. 1 pkt 2 lit. c i d oraz po zajęciu miejsca siedzącego w pociągu objętym obowiązkową rezerwacją miejsc, w tym posiłków i napojów wydawanych na pokładzie pociągu.
Kary za nieprzestrzeganie nakazu noszenia maseczki w pracy
Co w przypadku, gdy w zakładzie pracy obowiązuje nakaz noszenia maseczek, a pracownik się do niego nie stosuje? Jedynym sposobem na uchylenie się od powyższego nakazu jest posiadanie zaświadczenia lekarskiego, które zwalnia z obowiązku zakrywania ust i nosa pracownika. Jednak, jak już zostało wspomniane, ze względu na przepisy RODO pracodawca nie ma prawa żądać od pracownika przedstawienia takiego dokumentu. Pracownik może zrobić to dobrowolnie. W przeciwnym razie pracodawca może stosować wobec niego kary porządkowe, jak upomnienie, naganę czy nawet karę pieniężną. Należy jednak podkreślić, że wymierzanie kar porządkowych za nieprzestrzeganie obowiązku noszenia maseczki będzie możliwe tylko wówczas, gdy nakaz zostanie uregulowany w przepisach wewnątrzzakładowych. W przypadku braku odpowiednich przepisów wewnątrzzakładowych pozostaje jedynie rozmowa dyscyplinująca.
Zgodnie z art. 108 § 1 k.p. za nieprzestrzeganie przez pracownika przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy pracodawca może stosować kary porządkowe. Nie określa się limitu kar. Często pracodawca, który decyduje się na ukaranie pracownika za jednorazowe uchybienie, stosuje upomnienie, w dalszej kolejności naganę i karę pieniężną. Kara pieniężna za jedno wykroczenie nie może być wyższa od dniówki pracownika.
Uporczywe uchylanie się od obowiązku noszenia maseczki w pracy w przypadku określenia nakazu w przepisach wewnątrzzakładowych może ostatecznie stać się przyczyną zwolnienia pracownika. Pracownik zawsze może odwołać się wówczas do sądu pracy. Warto więc dopilnować, aby odpowiednie nakazy zostały uregulowane na gruncie przepisów zakładowych.
Kontrola PIP
Co w przypadku, gdy pracodawca nie stosuje się do przepisów rozporządzenia Rady Ministrów i w razie kontroli PIP zostanie to stwierdzone? Okazuje się, że egzekwowanie przestrzegania wprowadzonych ograniczeń, nakazów i zakazów nie należy do kompetencji PIP. Na podstawie art. 8a ust. 5 ustawy z 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej inspektorzy sanitarni mogą nakładać na pracodawców obowiązek prowadzenia określonych czynności zapobiegawczych lub kontrolnych. W przypadku kontroli PIP i wykrycia nieprawidłowości w tym zakresie inspektorzy pracy powiadamiają o tym właściwy miejscowo urząd Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Inspektorzy pracy podczas kontroli sprawdzają przede wszystkim:
- przeprowadzenie aktualizacji oceny ryzyka zawodowego i wprowadzenie procedur antycowidowych,
- wyposażenie pracowników w środki ochrony indywidualnej lub środki ochrony osobistej związane ze zwalczaniem epidemii (np. maseczki, rękawiczki, płyny dezynfekujące, środki do dezynfekcji rąk),
- organizację stanowisk pracy (wymagana odległość minimum 1,5 m między stanowiskami pracy),
- wdrożenie rozwiązań organizacyjnych polegających na pracy zdalnej lub pracy rotacyjnej.
🅒 🅟
Podstawa prawna:
ustawa z 6 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (j.t. Dz.U. z 2020 r. poz. 1320 z późn. zm.),
ustawa z 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (j.t. Dz.U. z 2021 r. poz. 195),
rozporządzenie Rady Ministrów z 6 maja 2021 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz.U. z 2021 r. poz. 861 z późn. zm.).
Emilia Panufnik
prawnik, dziennikarz, redaktor,
autorka licznych publikacji z zakresu prawa pracy, ubezpieczeń i prawa budowlanego
POTRZEBUJESZ POMOCY?