ZUS z nowymi uprawnieniami skontroluje nie tylko osoby na L4
ZUS zyskał nowe uprawnienia do kontroli świadczeń. Obejmą nie tylko osoby na L4, lecz także rodziców na zasiłkach opiekuńczych i byłych pracowników pobierających zasiłek chorobowy.
Dzięki nowym przepisom o kontrolach zwolnień lekarskich, które weszły w życie 13 kwietnia 2026 r., ZUS zyskał wyraźną podstawę do weryfikowania okoliczności, od których zależy prawo do świadczeń. To oznacza więcej obowiązków po stronie ubezpieczonych i większe ryzyko utraty świadczenia w razie stwierdzenia nieprawidłowości.
Pytania podczas kontroli L4
Dużo wątpliwości wzbudził przepis, który pozwala ZUS żądać od ubezpieczonych wyjaśnień i informacji na potrzeby kontroli. Dla wielu osób zabrzmiało to jak zapowiedź bardziej szczegółowych kontroli i konieczności tłumaczenia się z przebiegu choroby.
W praktyce nowe uprawnienie nie oznacza jednak, że kontroler może pytać o wszystko. Kluczowe znaczenie ma bowiem rodzaj prowadzonej kontroli. Inne kompetencje ma pracownik sprawdzający sposób wykorzystywania zwolnienia, a inne lekarz orzecznik oceniający zasadność niezdolności do pracy.
Zwykła kontrola wykorzystywania zwolnienia nie jest kontrolą medyczną. Jej celem jest ustalenie, czy osoba przebywająca na L4 nie wykonuje pracy zarobkowej i czy wykorzystuje zwolnienie zgodnie z jego przeznaczeniem. Kontrolujący może więc pytać o okoliczności związane z korzystaniem ze zwolnienia, ale nie zastępuje lekarza i nie ocenia diagnozy czy przebiegu leczenia.
Jak wskazuje Mikołaj Zając, ekspert rynku pracy i prezes Conperio, polskiej firmy doradczej specjalizującej się w problematyce absencji chorobowych, wyjaśnienia składane podczas kontroli powinny dotyczyć wyłącznie okoliczności, które wzbudziły wątpliwości kontrolującego. Jeżeli pracownik bierze udział w maratonie lub wykonuje inne aktywności podczas zwolnienia, kontrola nie będzie dotyczyła jego choroby czy rozpoznania medycznego, lecz tego, czy taka aktywność nie pozostaje w sprzeczności z zaleceniami lekarskimi, nie wydłuża procesu powrotu do zdrowia i nie wpływa negatywnie na leczenie.
Inaczej wygląda sytuacja podczas kontroli prowadzonej przez lekarza orzecznika ZUS. To on może analizować dokumentację medyczną, kierować na badania i zadawać pytania dotyczące stanu zdrowia, ponieważ jego zadaniem jest ocena zasadności zwolnienia.
ZUS sprawdzi opiekunów
Nowe przepisy nie tylko rozszerzają zakres kontroli, lecz także wyraźnie wskazują, że mogą one obejmować osoby pobierające zasiłki opiekuńcze.
W praktyce oznacza to, że ZUS będzie częściej sprawdzał nie tylko sposób wykorzystywania zwolnienia, lecz także okoliczności uzasadniające prawo do świadczenia. Rodzice korzystający z zasiłków opiekuńczych powinni liczyć się z większą aktywnością kontrolną zakładu niż dotychczas.
Przykładowo, jeżeli rodzic pobiera zasiłek opiekuńczy na chore dziecko, zakład może sprawdzać, czy drugi rodzic nie miał możliwości przejęcia opieki. Wyjątek dotyczy opieki nad chorym dzieckiem do ukończenia drugiego roku życia. W takim przypadku obecność innych domowników nie wyłącza prawa do świadczenia. Ten rodzaj kontroli dotyka więc nie tylko samego ubezpieczonego, ale również jego sytuacji rodzinnej.
– ZUS uzyskał wyraźną podstawę do badania prawidłowości korzystania z takich świadczeń, dlatego może ustalać okoliczności mające znaczenie dla prawa do zasiłku, w tym skład gospodarstwa domowego czy możliwość zapewnienia opieki przez innych domowników. Nie oznacza to jednak nieograniczonego prawa do ingerowania w życie rodzinne. Każde pytanie powinno pozostawać w bezpośrednim związku z ustaleniem, czy rzeczywiście zachodziły przesłanki do sprawowania osobistej opieki – mówi dr Katarzyna Kalata, radca prawny w Kancelarii Kalata.
Jak zwraca uwagę Mikołaj Zając, sama obecność innych osób w gospodarstwie domowym nie przesądza jeszcze o utracie prawa do świadczenia. Kontrolujący może ustalać, czy w domu przebywały osoby potencjalnie mogące sprawować opiekę, ale ostateczne znaczenie mają okoliczności konkretnej sprawy. Jeżeli pojawiają się wątpliwości, ubezpieczony może zostać poproszony o złożenie wyjaśnień, dlaczego pozostali domownicy nie mogli zapewnić opieki choremu dziecku lub członkowi rodziny.
Koniec pracy to nie koniec kontroli
Trzecia istotna zmiana dotyczy osób pobierających zasiłek chorobowy po ustaniu zatrudnienia. Nowe przepisy jednoznacznie przesądzają, że także one mogą zostać objęte kontrolą. Chodzi przede wszystkim o sytuacje, gdy pracownik zachorował jeszcze w trakcie zatrudnienia, ale świadczenie pobiera już po rozwiązaniu umowy o pracę. Z punktu widzenia ZUS zakończenie stosunku pracy nie oznacza automatycznie końca możliwości weryfikowania prawa do świadczenia. Organ nadal może sprawdzać, czy osoba korzystająca ze zwolnienia nie wykonuje pracy zarobkowej oraz czy wykorzystuje zwolnienie zgodnie z jego celem. ©℗
Nie każda kontrola ZUS zwolnienia lekarskiego wygląda tak samo
Nie każda kontrola ZUS zwolnienia lekarskiego wygląda tak samo
Ewa Martyna
(DGP z dnia 02.06.2026 r.)
POTRZEBUJESZ POMOCY?