Czy wpływ środków pochodzących z 1,5% podatku na indywidualne konto prowadzone przez stowarzyszenie powoduje powstanie przychodu po stronie członka stowarzyszenia lub jego żony

PROBLEM

Stowarzyszenie X ma podpisaną umowę z osobą, która jest członkiem tego stowarzyszenia. Umowa dotyczy zbierania pieniędzy (1,5% podatku) na rehabilitację i leczenie dla żony tego członka. Na indywidualne konto wpłacane są środki pochodzące z 1,5% podatku z którego następnie stowarzyszenie pokrywa wydatki poniesione przez członka na pokrycie kosztów leczenia na podstawie przekazanych faktur i rachunków. W uzasadnionych sytuacjach w drodze wyjątku stowarzyszenie decyzją zarządu stowarzyszenia na wniosek członka może wypłacić środki w gotówce na cele wskazane w umowie. Czy w przedstawionej sytuacji stowarzyszenie powinno wystawić PIT-11 dla członka tego stowarzyszenia lub jego żony i czy otrzymane środki mogą stanowić przychód członka stowarzyszenia lub jego żony?

RADA

Samo gromadzenie środków pochodzących z 1,5% podatku na indywidualnym koncie prowadzonym przez stowarzyszenie nie powoduje powstania przychodu ani po stronie członka stowarzyszenia, ani po stronie jego żony. Indywidualne konto ma w takim przypadku wyłącznie charakter ewidencyjny. Osoby te nie są właścicielami zgromadzonych środków i nie mogą nimi swobodnie dysponować.

UZASADNIENIE

Skutki podatkowe należy oceniać dopiero w momencie, w którym stowarzyszenie:

• bezpośrednio opłaci koszty leczenia lub rehabilitacji;
• zwróci członkowi udokumentowane wydatki poniesione na leczenie żony;
• albo wypłaci pieniądze w gotówce.

Jeżeli pomoc jest udzielana w ramach statutowej działalności stowarzyszenia z zakresu pomocy społecznej, działalności charytatywnej, ochrony zdrowia lub pomocy osobom chorym, na podstawie regulaminu, umowy i decyzji zarządu, istnieją podstawy do uznania jej za świadczenie z pomocy społecznej zwolnione z PIT na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 79 ustawy o PIT.

W takim przypadku:

• sfinansowanie lub refundacja kosztów leczenia nie podlega opodatkowaniu PIT;
• stowarzyszenie nie pobiera zaliczki na podatek;
• stowarzyszenie nie wykazuje świadczenia w PIT-11;
• członek stowarzyszenia ani jego żona nie wykazują otrzymanej pomocy w zeznaniu rocznym.

Rzeczywistym beneficjentem pomocy jest co do zasady żona członka stowarzyszenia, ponieważ środki są przeznaczone na jej leczenie i rehabilitację. Członek stowarzyszenia może być jedynie osobą technicznie otrzymującą refundację wydatków poniesionych za żonę. Sam fakt przekazania refundacji na jego rachunek nie powinien powodować powstania przychodu po jego stronie, jeżeli dokumentacja jednoznacznie wskazuje, że zwrot dotyczy kosztów leczenia żony.

Warunkiem bezpiecznego zastosowania zwolnienia jest jednak to, aby statut i dokumentacja stowarzyszenia rzeczywiście wskazywały na udzielanie pomocy społecznej osobom znajdującym się w trudnej sytuacji zdrowotnej, życiowej lub materialnej. Samo określenie działalności jako „ochrona zdrowia” lub samo prowadzenie subkonta może być niewystarczające.

Obowiązek wystawienia PIT-11 nie dotyczy dochodów (przychodów) zwolnionych z podatku wymienionych w art. 21 ust. 1 ustawy o PIT. W tym miejscu chciałbym zwrócić uwagę, że jednym ze zwolnień jest zwolnienie określone w art. 21 ust. 1 pkt 79 ustawy o PIT odnoszące się do szeroko rozumianej pomocy społecznej. W interpretacjach podatkowych znaleźć można potwierdzenie, że jeśli otrzymywane przez osobę fizyczną wsparcie np. od fundacji jest wsparciem w ramach szeroko rozumianej pomocy społecznej (należy tutaj doprecyzować, że nie chodzi o pomoc społeczną realizowaną przez organy państwowe), to uzyskiwane przez osoby fizyczne świadczenia są zwolnione z podatku, a więc nie wymagają wystawienia przez podmiot będący źródłem tego świadczenia informacji PIT-11. Przykładem takich interpretacji są interpretacje Dyrektora KIS z dnia 22 stycznia 2019 r. (nr 0115-KDIT2-2.4011.435.2018.3.MM), z dnia 28 czerwca 2021 r. (nr 0113-KDIPT2-2.4011.367.2021.4.AKU), czy też z dnia 12 marca 2020 r. (nr 0112-KDIL2-1.4011.128.2019.4.AK).

Jeżeli świadczenie nie spełnia warunków uznania go za pomoc społeczną i nie ma charakteru darowizny, wartość pokrytych albo zwróconych wydatków może stanowić przychód z innych źródeł. Wówczas stowarzyszenie powinno wykazać świadczenie w PIT-11 osoby, która uzyskała rzeczywiste przysporzenie - zasadniczo żony członka stowarzyszenia.

Wypłaty gotówkowe również mogą korzystać ze zwolnienia, ale powinny być szczególnie dokładnie udokumentowane. Decyzja zarządu powinna określać cel wypłaty, kwotę, termin rozliczenia oraz obowiązek zwrotu środków niewykorzystanych lub wydatkowanych niezgodnie z przeznaczeniem.

W opisanym przypadku indywidualne konto należy rozumieć jako wewnętrzne wyodrębnienie księgowe środków znajdujących się w majątku stowarzyszenia.

Środki pochodzące z 1,5% podatku:

• wpływają na rachunek stowarzyszenia;
• są ujmowane w jego księgach;
• pozostają pod kontrolą jego zarządu;
• mogą być wydatkowane wyłącznie na cele określone w umowie, statucie i regulaminie;
• nie mogą być wypłacone na każde żądanie członka lub jego żony.

Samo przypisanie środków do konkretnej osoby nie oznacza zatem, że osoba ta otrzymała pieniądze lub że zostały jej one postawione do dyspozycji.

Na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy o PIT przychodem są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika pieniądze oraz wartość otrzymanych świadczeń. Dopóki środki pozostają na rachunku stowarzyszenia, a beneficjent nie ma prawa swobodnego rozporządzania nimi, nie można uznać, że je otrzymał albo że zostały mu postawione do dyspozycji.

Samo zaksięgowanie kwoty na indywidualnym koncie nie powoduje więc:

• powstania przychodu;
• obowiązku podatkowego;
• ani obowiązku wystawienia PIT-11.

Ewentualne przysporzenie może powstać dopiero wtedy, gdy stowarzyszenie zrealizuje pomoc, na przykład:

• zapłaci fakturę za leczenie lub rehabilitację;
• zrefunduje zakup leków, sprzętu medycznego albo usług rehabilitacyjnych;
• zwróci koszty dojazdu na leczenie;
• przekaże środki pieniężne na pokrycie określonych wydatków.

W tym momencie dochodzi do pokrycia prywatnego wydatku dotyczącego żony członka stowarzyszenia. Co do zasady oznaczałoby to powstanie przysporzenia majątkowego. Nie musi ono jednak podlegać opodatkowaniu, jeżeli zastosowanie znajdzie zwolnienie przewidziane dla świadczeń z pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 79 ustawy o PIT wolne od podatku są świadczenia z pomocy społecznej.

Zwolnienie to nie jest ograniczone wyłącznie do świadczeń wypłacanych przez ośrodki pomocy społecznej. Może obejmować także pomoc udzielaną przez organizacje pozarządowe, w tym stowarzyszenia, jeżeli pomoc jest realizowana w ramach ich statutowej działalności w zakresie pomocy społecznej.

Dla zastosowania zwolnienia istotne jest łączne spełnienie następujących warunków:

1. statut stowarzyszenia powinien przewidywać udzielanie pomocy społecznej osobom chorym, osobom z niepełnosprawnościami albo osobom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej lub materialnej;
2. stowarzyszenie powinno posiadać regulamin lub inne wewnętrzne zasady przyznawania pomocy;
3. pomoc powinna być udzielana na podstawie indywidualnego wniosku i decyzji właściwego organu stowarzyszenia;
4. dokumentacja powinna wskazywać konkretną osobę będącą beneficjentem pomocy;
5. zakres finansowanych wydatków powinien być zgodny ze statutowym celem działalności stowarzyszenia;
6. stowarzyszenie powinno zachowywać kontrolę nad sposobem wykorzystania środków;
7. beneficjent nie powinien mieć prawa swobodnego pobierania środków zgromadzonych na indywidualnym koncie;
8. wypłaty i refundacje powinny być dokumentowane fakturami, rachunkami, decyzjami zarządu oraz dowodami zapłaty.

Ustawa o działalności pożytku publicznego zalicza do sfery zadań publicznych m.in. pomoc społeczną, działalność charytatywną, ochronę i promocję zdrowia oraz działalność na rzecz osób z niepełnosprawnościami. Nie oznacza to jednak, że każde świadczenie związane ze zdrowiem automatycznie jest świadczeniem z pomocy społecznej. O kwalifikacji decyduje całokształt zasad udzielania pomocy i treść statutu.

Fakt, że pomoc jest finansowana ze środków pochodzących z 1,5% podatku, nie rozstrzyga samodzielnie o zwolnieniu z PIT.

Źródło finansowania nie jest najważniejsze. Decydujący jest charakter świadczenia wypłacanego przez stowarzyszenie. Środki pochodzące z 1,5% podatku mogą być wykorzystane przez organizację pożytku publicznego wyłącznie na prowadzenie działalności pożytku publicznego, ale nie oznacza to, że każde świadczenie finansowane z tych środków automatycznie korzysta ze zwolnienia podatkowego. Zasady otrzymywania i wydatkowania środków z 1,5% wynikają z ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Należy zatem odrębnie zbadać:

• czy stowarzyszenie jest uprawnione do otrzymywania środków z 1,5%;
• czy środki są wydatkowane zgodnie z przepisami dotyczącymi OPP;
• czy świadczenie dla żony członka stanowi pomoc społeczną w rozumieniu art. 21 ust. 1 pkt 79 ustawy o PIT.

Jeżeli fakturę za leczenie lub rehabilitację żony opłaci członek stowarzyszenia, a następnie stowarzyszenie zwróci mu poniesiony wydatek, należy ustalić, kto jest rzeczywistym beneficjentem świadczenia.

Jeżeli:

• umowa wskazuje żonę jako osobę objętą pomocą;
• faktura dotyczy jej leczenia lub rehabilitacji;
• członek poniósł koszt wyłącznie za żonę;
• refundacja odpowiada udokumentowanemu wydatkowi;
• członek nie otrzymuje żadnej dodatkowej korzyści;

to świadczenie należy przypisać zasadniczo żonie jako osobie, której potrzeby zdrowotne są finansowane. Mąż jest w takim przypadku wyłącznie osobą, która tymczasowo pokryła koszt.

Nie ma więc podstaw do wystawiania PIT-11 mężowi tylko dlatego, że refundacja została przelana na jego rachunek.

Dla uniknięcia wątpliwości dokumentacja powinna zawierać zapis, że:

refundacja przekazywana członkowi stanowi zwrot wydatków poniesionych przez niego na leczenie lub rehabilitację wskazanej w umowie podopiecznej i nie jest świadczeniem przyznanym członkowi na jego własne potrzeby.

Sam fakt, że mąż osoby leczonej jest członkiem stowarzyszenia nie wyklucza zastosowania zwolnienia.

Pomoc nie powinna być jednak przyznawana jako korzyść związana z członkostwem. Powinna wynikać z sytuacji zdrowotnej żony oraz z zasad udzielania pomocy obowiązujących w stowarzyszeniu.

Ze względów dowodowych wskazane jest, aby:

• członek nie uczestniczył w głosowaniu zarządu lub innego organu dotyczącym pomocy dla jego żony;
• decyzja była podejmowana na podstawie takich samych kryteriów jak wobec pozostałych beneficjentów;
• protokół wskazywał na wyłączenie zainteresowanej osoby z podejmowania decyzji;
• wysokość świadczenia odpowiadała rzeczywistym i udokumentowanym potrzebom.

Wyjątkowa wypłata gotówki nie wyklucza zwolnienia z PIT, jeżeli nadal jest świadczeniem celowym z pomocy społecznej.

Wniosek i decyzja zarządu powinny określać:

• osobę będącą beneficjentem;
• konkretny cel wypłaty;
• wysokość przyznanej kwoty;
• powód, dla którego nie jest możliwe bezpośrednie opłacenie faktury lub późniejsza refundacja;
• termin przedstawienia dokumentów;
• obowiązek zwrotu niewykorzystanej kwoty;
• obowiązek zwrotu środków wydatkowanych niezgodnie z celem.

Jeżeli natomiast środki zostaną wypłacone bez obowiązku rozliczenia i odbiorca będzie mógł swobodnie nimi dysponować, zwiększa się ryzyko uznania ich za opodatkowany przychód z innych źródeł.

Stowarzyszenie nie powinno wystawiać PIT-11, jeżeli świadczenie korzysta ze zwolnienia na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 79 ustawy o PIT.

Obowiązek wynikający z art. 42a ustawy o PIT dotyczy zasadniczo przychodów z innych źródeł, od których podmiot wypłacający nie pobiera zaliczki. Nie obejmuje świadczeń, które są zwolnione z opodatkowania na podstawie art. 21 ustawy.

Jeżeli jednak nie zostaną spełnione warunki zwolnienia, wartość świadczenia może stanowić przychód z innych źródeł na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy o PIT. W takim przypadku stowarzyszenie powinno sporządzić PIT-11 dla rzeczywistego beneficjenta świadczenia.

W opisanej sytuacji będzie nim zasadniczo żona członka stowarzyszenia, ponieważ finansowane są koszty jej leczenia i rehabilitacji.

PIT-11 należałoby wystawić członkowi stowarzyszenia jedynie wtedy, gdyby to on uzyskał samodzielne, definitywne przysporzenie, na przykład otrzymał nierozliczaną wypłatę pieniężną, którą mógł przeznaczyć na dowolny cel.

Patrycja Kubiesa

ekonomista, doradca podatkowy, członek zwyczajny Stowarzyszenia Księgowych w Polsce przy oddziale krakowskim