Umowy zlecenia i umowy o pracę z firmami powiązanymi osobowo. Kiedy możemy mówić o obchodzeniu prawa

ZUS może podważyć ważność zawieranych przez osoby fizyczne umów zlecenia w sytuacji, gdy dana osoba z jedną firmą ma zawartą umowę o pracę, a z drugą – powiązaną osobowo - umowę zlecenia. Takie stanowisko zajął resort pracy w odpowiedzi na interpelację nr 39125.

Kiedy ZUS może uznać umowę zlecenia za fikcyjną?

ZUS może uznać, że praca na podstawie umowy zlecenia jest fikcyjna lub stanowi kontynuację prac wykonanych na podstawie umowy o pracę. W konsekwencji stwierdza nieważność zawartych umów zlecenia i nakłada obowiązek opłacania pełnych składek na ubezpieczenia społeczne również od przychodu osiągniętego przez te osoby na podstawie umów zlecenia.

Zbieg tytułów do ubezpieczeń

Umowa o pracę stanowi tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych. W przypadku zawarcia umowy zlecenia, następuje zbieg tytułów do ubezpieczeń. Zleceniobiorca może bowiem jednocześnie pozostawać w stosunku pracy, wykonywać drugą umowę zlecenia, prowadzić pozarolniczą działalność, być rolnikiem, duchownym, czy osobą pozostającą w stosunku służby. Kompleksową informację na temat zasad podlegania ubezpieczeniom społecznym oraz podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu oraz ustalania podstawy wymiaru składek osób wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, ZUS zamieszcza na swojej stronie internetowej.

Podkreślić należy, że obowiązujące przepisy prawa nie mogą być wykorzystywane do zmniejszenia należności z tytułu składek i godzić w interes ubezpieczonych poprzez zawieranie umów w celu opłacania składek od kwoty niższej niż faktycznie otrzymywany przychód z tytułu stosunku pracy.

Zgłoszenie do ubezpieczeń w ZUS 

Dane przekazywane do ZUS mają charakter deklaratoryjny, a ich weryfikacja może następować w trybie kontroli płatników składek lub postępowania wyjaśniającego. ZUS, który stwierdza podleganie ubezpieczeniom społecznym, może - bez względu na nazwę umowy i jej postanowienia wskazujące na charakter stosunku prawnego, którym strony zamierzały się poddać - ustalić rzeczywisty jego charakter i istniejący tytuł ubezpieczenia. Ponadto, dopuszczalne jest stosowanie przez Zakład art. 58 oraz art. 83 § 1 ustawy – Kodeks cywilny do oceny ważności czynności prawnych w sferze prawa ubezpieczeń społecznych.

Uprawnienia kontrolne ZUS

ZUS ma prawo kwestionować „sztuczne” zaniżenie wynagrodzenia przez multiplikowanie umów zlecenia i nienaturalne wydzielanie elementów ściśle związanych z charakterem danej pracy celem uniknięcia lub ograniczenia do minimum konieczności poniesienia ciężarów publicznych, jakimi są składki na ubezpieczenia społeczne. Takie działania przedsiębiorców jako zmierzające bezpośrednio do obejścia prawa nie mogą zasługiwać na aprobatę.

Przypadki odnoszące do ujawnianych w toku kontroli nieprawidłowości w sferze ubezpieczeń społecznych w zakresie zawierania kilku umów zlecenia, to najczęściej:

• brak wykazania i opłacenia składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu umów zlecenia, z których łączna kwota przychodu jest niższa kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę;
• brak wykazania i opłacenia składek z tytułu umowy zlecenia zawartej w celu obejścia przepisów prawa, w przypadkach gdy jednocześnie zawierane są inne umowy zlecenia, których rzeczywisty charakter i warunki ich wykonywania to kontynuacja pracy wykonywanej z jednej z tych umów;
• brak wykazania i opłacenia składek z tytułu umowy zlecenia zawartej z podmiotem trzecim wykonywanej na rzecz własnego pracodawcy w rozumieniu art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Słuszność stanowiska ZUS w przedstawionych przypadkach potwierdza orzecznictwo sądowe.

Celem działania ZUS jest przede wszystkim ochrona praw ubezpieczonych. Zasada równego traktowania wszystkich ubezpieczonych wyrażona w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dotyczy w szczególności warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych oraz obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne. W związku z tym, obowiązkiem Zakładu jest zgodnie z tą zasadą objęcie osoby obowiązkiem ubezpieczeń społecznych, a także prawidłowe ustalenie podstawy wymiaru składek. Działania Zakładu wobec płatników składek są prowadzone na podstawie i w granicach ustawowych kompetencji z poszanowaniem praw i obowiązków, zarówno płatników składek, jak i ubezpieczonych oraz zasady równego traktowania podmiotów występujących w obszarze ubezpieczeń społecznych.

Oprac. Bożena Goliszewska - Chojdak,

prawnik, specjalista w zakresie kadr i płac