Zmiany w urlopach rodzicielskich od 26 kwietnia 2023 r. –- wymiar, zasady udzielania, ustalanie prawa do zasiłku

Obowiązująca od 26 kwietnia 2023 r. nowelizacja Kodeksu pracy wprowadziła duże zmiany w urlopach rodzicielskich. W ich wyniku zwiększono o 9 tygodni wymiar urlopu rodzicielskiego o nieprzenoszalną na drugiego rodzica część urlopu. Ma to wpłynąć na większe niż dotychczas wykorzystywanie urlopu rodzicielskiego także przez mężczyzn.

W związku z tym, że nowe przepisy wdrażają dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z 20 czerwca 2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów oraz uchylającej dyrektywę Rady 2010/18/UE, zwaną także dyrektywą work-life balance, to wdrażane do Kodeksu pracy przepisy, w tym przepisy dotyczące urlopów rodzicielskich, mają na celu zapewnienie kobietom i mężczyznom realizacji równych szans na rynku pracy i równego traktowania w pracy oraz pomoc rodzicom i opiekunom w godzeniu pracy z obowiązkami opiekuńczymi. 

Wymiar urlopu rodzicielskiego po zmianach

Łączny wymiar urlopu rodzicielskiego przysługujący pracownikom – rodzicom dziecka od 26 kwietnia 2023 r. w celu opieki nad dzieckiem wynosi:

• 41 tygodni – w przypadku urodzenia przy jednym porodzie lub przyjęciu na wychowanie jednego dziecka, 
• 43 tygodnie – w przypadku urodzenia przy jednym porodzie lub przyjęciu na wychowanie co najmniej dwójki dzieci.

W przypadku pracowników – rodziców dziecka ciężko chorego posiadającego zaświadczenie programu „Za życiem” wymiar urlopu rodzicielskiego wynosi odpowiednio:

• 65 tygodni – w przypadku urodzenia przy jednym porodzie lub przyjęciu na wychowanie jednego dziecka, 
• 67 tygodni – w przypadku urodzenia przy jednym porodzie lub przyjęciu na wychowanie co najmniej dwójki dzieci.

Łączenie urlopu rodzicielskiego z pracą

Tak jak dotychczas pracownik może łączyć korzystanie z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu w wymiarze nie wyższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. Odpowiednio zatem także dłuższy od 26 kwietnia 2023 r. jest wymiar tego urlopu przy łączeniu rodzicielskiego z pracą, ustalany proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy wykonywanej przez pracownika w trakcie korzystania z urlopu lub jego części, nie dłużej niż do:

• 82 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,
• 86 tygodni w przypadku jednoczesnego urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie.

Odpowiednio też dłuższy jest wymiar przy łączeniu urlopu rodzicielskiego z pracą przez rodzica korzystającego z programu „Za życiem”, tj. proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy wykonywanej przez pracownika w trakcie korzystania z urlopu lub jego części, nie dłużej niż do:

• 130 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,
• 134 tygodni w przypadku jednoczesnego urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie.

Zasady te dotyczą również pracowników, którzy przyjęli dziecko na wychowanie, z tym że pracownicy, którzy przyjęli dziecko na wychowanie i wystąpili do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka, mają prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad tym dzieckiem, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 14 roku życia.

Zasady ustalania wymiaru urlopu rodzicielskiego po zmianach 

Urlop rodzicielski w wymiarze wskazanym powyżej przysługuje łącznie obojgu pracownikom – rodzicom dziecka, przy czym nowością jest, że każdemu z pracowników – rodziców dziecka przysługuje wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego z łącznego wymiaru urlopu, a prawa tego nie można przenieść na drugiego z pracowników – rodziców dziecka. 

Oznacza to, że prawo do urlopu w wymiarze 9 tygodni to wyłączne i nieprzenoszalne prawo każdego z rodziców, a zatem jeśli jeden z rodziców dziecka nie skorzysta ze swoich 9 tygodni urlopu, ta jego część przepadnie.

Jest to równoznaczne również z tym, że jeden z rodziców może wykorzystać maksymalnie 32 tygodnie urlopu rodzicielskiego.

Jednocześnie skorzystanie z urlopu rodzicielskiego w wymiarze co najmniej 9 tygodni oznacza wykorzystanie przez pracownika – rodzica dziecka urlopu swojej wyłącznej, nieprzenoszalnej na drugiego rodzica części.

Nowe zasady udzielania urlopu rodzicielskiego

Od 26 kwietnia 2023 r. zmieniły się również zasady udzielania urlopu rodzicielskiego. Z urlopu rodzicielskiego będzie można skorzystać jednorazowo lub maksymalnie w 5 częściach do końca roku kalendarzowego po ukończeniu przez dziecko 6 roku życia. Zatem będzie można go podzielić na więcej części w stosunku do poprzednio obowiązujących 4 części, przy czym, tak jak łączny wymiar urlopu, tak i limit 5 części dotyczy obojga rodziców.

Wraz z wejściem nowych przepisów liczba wykorzystanych części urlopu rodzicielskiego nie pomniejsza już liczby części przysługującego pracownikowi urlopu wychowawczego.

Nowe przepisy wprowadziły indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego. Każdy z rodziców, w tym ojciec dziecka, będzie mógł skorzystać z urlopu rodzicielskiego niezależnie, gdyż przepisy uniezależniły prawo do urlopu ojca od urlopu matki, w tym od pozostawania matki dziecka w dniu porodu w zatrudnieniu/ubezpieczeniu chorobowym.

Rodzice mogą korzystać z urlopu rodzicielskiego w ramach przysługującego im wspólnego limitu 41/43 tygodni w dowolnych częściach i w dowolnym czasie, w tym również równolegle. W związku z tym, że urlop ojca został uniezależniony od urlopu i prawa do urlopu matki, pracownik może korzystać z urlopu rodzicielskiego nawet już w okresie urlopu macierzyńskiego matki, ale również w trakcie korzystania z urlopu rodzicielskiego przez pracownicę – matkę dziecka. Istotne jedynie jest, by urlop obojga rodziców mieścił się w limicie im przysługującym i był wykorzystany w nie więcej niż 5 częściach.

W stosunku do przepisów poprzednio obowiązujących zniesiono minimalną część urlopu rodzicielskiego, tj. 6 tygodni do wykorzystania bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, a także minimalne 8-tygodniowe kolejne części. Oznacza to, że każdy z rodziców może skorzystać z urlopu rodzicielskiego w dowolnym terminie, w maksymalnie 5 częściach obejmujących pełne tygodnie lub dni, nie dłużej niż do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.

Likwidacji uległ również 16-tygodniowy maksymalny wymiar urlopu, który mógł być udzielony w terminie nieprzypadającym bezpośrednio po poprzedniej części tego urlopu albo nieprzypadającym bezpośrednio po wykorzystaniu zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający części tego urlopu.

Nowe przepisy zlikwidowały obowiązek składania tzw. „długiego wniosku” o urlop rodzicielski, który dotychczas był składany w terminie 21 dni po porodzie w celu skorzystania z urlopu rodzicielskiego bezpośrednio po urlopie macierzyńskim w pełnym wymiarze. W chwili obecnej w każdym przypadku urlop rodzicielski jest udzielany na wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej składany przez pracownika – rodzica dziecka w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu.

Skutkuje to też tym, że urlop rodzicielski będzie indywidualnym prawem każdego z rodziców i w przypadku rezygnacji z urlopu nie będzie konieczne, aby drugi z rodziców przejął urlop, aby ten nie przepadł.

Urlop rodzicielski w okresie przejściowym

Pracownik, który w dniu wejścia w życie nowelizacji Kodeksu pracy, tj. 26 kwietnia 2023 r.:

1. korzysta z urlopu rodzicielskiego na podstawie tzw. długiego wniosku, ma prawo do skorzystania z urlopu w nowym wymiarze, ale na zasadach dotychczasowych, a zatem nadal na zasadach dla długiego wniosku składanego do 21 dni po porodzie, 
2. korzysta z urlopu rodzicielskiego albo jego części udzielonego na podstawie tzw. odrębnego wniosku składanego w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem tego urlopu, będzie korzystał z urlopu rodzicielskiego na dotychczasowych zasadach (będzie on nadal korzystał z urlopu rodzicielskiego na zasadach odrębnego wniosku w maksymalnie 4 częściach), ale w nowym wymiarze, 
3. jest jeszcze uprawniony do wykorzystania urlopu rodzicielskiego w późniejszym terminie, tj. do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończy 6 lat części urlopu rodzicielskiego udzielanej nie bezpośrednio po urlopie macierzyńskim albo po poprzedniej części urlopu rodzicielskiego lub korzysta z tego urlopu, także będzie uprawniony do skorzystania z tego urlopu w nowym wyższym wymiarze.

Nowe przepisy obejmą zatem w niektórych przypadkach nawet dzieci urodzone w 2017 r., pod warunkiem że w dniu wejścia w życie nowelizacji Kodeksu pracy pracownik będzie miał jeszcze prawo chociaż do części urlopu rodzicielskiego albo będzie w tym dniu z tego urlopu korzystał.

Ponadto pracownik, który w okresie od 2 sierpnia 2022 r. do dnia wejścia w życie nowelizacji, tj. 26 kwietnia 2023 r., miał prawo do urlopu rodzicielskiego albo jego części lub korzystał z urlopu rodzicielskiego albo jego części udzielonego na podstawie przepisów Kodeksu pracy w brzmieniu dotychczasowym, ma prawo do urlopu rodzicielskiego w wyższym o 9 tygodni wymiarze, przy czym:

• każdemu z rodziców przysługuje wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego z wymiaru ww. urlopu (41 albo 43 tygodni). Prawa tego nie można przenieść na drugiego z pracowników – rodzica dziecka,
• skorzystanie z urlopu rodzicielskiego w wymiarze co najmniej 9 tygodni oznacza wykorzystanie przez pracownika – rodzica dziecka urlopu, o którym mowa powyżej.

Oznacza to, że pracownicy, którym przysługiwało prawo do urlopu rodzicielskiego od 2 sierpnia 2022 r. do dnia wejścia w życie nowelizacji, tj. 26 kwietnia 2023 r., mogą skorzystać z urlopu rodzicielskiego w nowym wymiarze. Daje to możliwość wykorzystania dodatkowych 9 tygodni urlopu rodzicielskiego pracownikom, którzy od 2 sierpnia 2023 r., a przed 26 kwietnia 2023 r., zakończyli urlop rodzicielski.

Natomiast do pracownika – rodzica dziecka, który do dnia wejścia w życie nowelizacji Kodeksu pracy złożył tzw. długi wniosek o udzielenie urlopu rodzicielskiego albo jego części, a także wniosek odrębny, ale nie rozpoczął korzystania z tego urlopu w dniu wejścia w życie nowelizacji, tj. 26 kwietnia 2023 r., będą miały zastosowanie nowe przepisy. Jednakże:

1. pracodawca niezwłocznie musi zwrócić pracownikowi wniosek w celu jego zmiany, 
2. pracownik w terminie 7 dni powinien złożyć nowy wniosek o udzielenie urlopu rodzicielskiego,
3. jeżeli pracownik nie złoży ponownie wniosku, będzie korzystał z urlopu zgodnie z wnioskiem złożonym przed dniem wejścia w życie nowelizacji, tj. odpowiednio na zasadzie dotychczasowego długiego wniosku lub w maksymalnie 4 częściach, w tym do wykorzystania w późniejszym terminie (nienastępującym po sobie) maksymalnie 16 tygodni.

Zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego

Według nowych przepisów za cały okres urlopu rodzicielskiego przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 70% podstawy wymiaru zasiłku.

Także w każdym przypadku pracownikowi – drugiemu rodzicowi za okres nieprzenoszalnej 9-tygodniowej części urlopu będzie przysługiwał zasiłek w wysokości 70% podstawy wymiaru zasiłku.

Również, jeżeli w dniu wejścia w życie nowych przepisów matce dziecka przysługiwał zasiłek macierzyński z ubezpieczenia emerytalno-rentowego, to ojciec dziecka będzie miał prawo do zasiłku macierzyńskiego przez okres 9 tygodni w wysokości 70%.

Pracownica może jednak złożyć wniosek o wypłatę zasiłku za okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego w pełnym wymiarze (poza 9 tygodniami dla ojca) w terminie do 21 dni od dnia porodu i w takim przypadku zasiłek macierzyński za cały okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz urlopu rodzicielskiego będzie przysługiwał w wysokości 81,5% podstawy wymiaru zasiłku.

Jeżeli jednak w pierwszym roku życia dziecka nie zostanie wykorzystany ani jeden dzień zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego, to wówczas zasiłek ten będzie przysługiwał w wysokości 70% podstawy wymiaru zasiłku. Pracownikowi przysługuje jednorazowe wyrównanie pobranego zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu macierzyńskiego do wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku. Jednorazowe wyrównanie zasiłku macierzyńskiego następuje na wniosek ubezpieczonego.

Powyższe zasady dotyczą też przyjęcia dziecka na wychowanie i wystąpienia z wnioskiem w sprawie przysposobienia dziecka lub przyjęcia dziecka jako rodzina zastępcza (z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej).

Zasiłek macierzyński w okresie przejściowym

Ubezpieczonemu, który przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy złożył wniosek o zasiłek macierzyński za okres urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego lub urlopu rodzicielskiego, ale nie rozpoczął pobierania tego zasiłku w dniu wejścia w życie ustawy, przysługuje zasiłek na podstawie nowych przepisów. 

Jednak w celu ustalenia prawa do zasiłku na nowych zasadach ubezpieczony powinien złożyć ponownie wniosek o ustalenie zasiłku w terminie 21 dni od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Nowa wysokość przysługuje od dnia wejścia w życie nowych przepisów, tj. od dnia 26.04.2023 r. do końca urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego lub urlopu rodzicielskiego.

Jeżeli zatem ubezpieczony nie złoży ponownie wniosku, korzysta z zasiłku macierzyńskiego zgodnie z wnioskiem złożonym przed dniem wejścia w życie nowych przepisów (według starych zasad).

Także ubezpieczony, który 26.04.2023 r. pobierał zasiłek macierzyński za okres urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego lub urlopu rodzicielskiego, ma prawo do zasiłku macierzyńskiego w nowej wysokości, określonej w ustawie zmienianej. Jednak w celu ustalenia nowej wysokości zasiłku ubezpieczony powinien był złożyć wniosek w terminie 21 dni od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej, tj. do dnia 17.05.2023 r. Zasiłek macierzyński w zmienionej wysokości przysługuje przez okres od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy do końca okresu odpowiadającego okresowi urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego lub urlopu rodzicielskiego.

Jeżeli ubezpieczony nie złoży wniosku, nadal korzysta z zasiłku macierzyńskiego według dotychczasowych zasad.

Ewa Kowszun

prawnik, specjalista z zakresu prawa pracy, ubezpieczeń społecznych, ponad 20-letnie doświadczenie w kompleksowym wsparciu prawnym działów HR, prowadzi własną firmę doradczą