Nowe zasady kontroli zwolnień lekarskich i reforma orzecznictwa ZUS - co się zmienia i od kiedy

12 stycznia 2026 r. opublikowano w Dzienniku Ustaw nowelizację ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, która wprowadza istotne zmiany w zasadach dotyczących zwolnień lekarskich, kontroli ich prawidłowego wykorzystania oraz orzecznictwa lekarskiego w ZUS. Nowe regulacje obejmują m.in. definicję pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia, rozszerzenie uprawnień kontrolnych ZUS oraz możliwość świadczenia pracy u jednego pracodawcy w czasie zwolnienia lekarskiego w drugim miejscu zatrudnienia. Zmiany będą wchodziły w życie etapami – od 27 stycznia 2026 r.

zmiany w ubezpieczeniach społecznych lekarz orzecznik zus zwolnienie lekarskie zasiłek

12 stycznia 2026 r. w Dzienniku Ustaw została opublikowana nowelizacja ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 26) wprowadzającą zmiany w zakresie zwolnień lekarskich, przeprowadzania kontroli prawidłowości wykorzystywania tych zwolnień oraz orzecznictwa lekarskiego w ZUS.

Ustawa wprowadza wiele zmian. Są to m.in. nowe definicje pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia, a także – możliwość świadczenia pracy u jednego pracodawcy, kiedy pracownik korzysta ze zwolnienia lekarskiego w drugiej firmie. Przepisy wejdą jednak w życie w różnych terminach.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił terminy wejścia w życie poszczególnych zmian wprowadzanych nowelizacją:

• 14 dni od ogłoszenia ustawy – zmiany dotyczące kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich,

• 3 miesiące od ogłoszenia ustawy – nowe zasady przeprowadzania kontroli wykorzystywania zwolnień lekarskich, definicje pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia,

• 1 stycznia 2027 roku – możliwość pracy u jednego pracodawcy podczas L4 od drugiego, reforma orzecznictwa lekarskiego.

Kontrola prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich

Jako pierwsze wejdą w życie nowe przepisy dotyczące kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich - w ciągu 14 dni od opublikowania ustawy tj. 27 stycznia 2026 r. Wskazano w nich jednoznacznie na uprawnienie ZUS do kontrolowania zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny. Wprowadzono też możliwość żądania przez ZUS od ubezpieczonego udzielenia wyjaśnień i informacji w sprawie, na potrzeby kontroli zaświadczenia lekarskiego.

W nowelizacji doprecyzowano, działania możliwe do podjęcia przez ZUS w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w wystawianiu zaświadczeń lekarskich. W szczególności:

• wprowadzono możliwość udostępniania właściwym jednostkom organizacyjnym samorządu zawodowego lekarzy i lekarzy dentystów – dla celów postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarza i lekarza dentysty – danych, informacji oraz dokumentów zgromadzonych przez ZUS w postępowaniach związanych z kontrolą zaświadczeń lekarskich oraz w postępowaniach związanych z cofnięciem upoważnienia do wystawiania zaświadczeń lekarskich;

• przekazano do właściwości ZUS rozpatrzenie środka odwoławczego od decyzji o cofnięciu upoważnienia do wystawiania zaświadczeń lekarskich i zastąpiono odwołanie do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wnioskiem do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Definicja pracy zarobkowej i nowe reguły kontroli zwolnień lekarskich – zmiany od 13 kwietnia 2026 r.

Kolejne zmiany wejdą w życie po upływie 3 miesięcy od ogłoszenia ustawy tj. 13 kwietnia 2026 roku.

1. Regulacja kwestii związanych z podejmowaniem przez świadczeniobiorców określonych czynności w czasie przebywania na zwolnieniu lekarskim

Nie zmieni się obowiązująca obecnie zasada, że ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia lekarskiego od pracy, jeśli w okresie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową. Zmieni się druga przesłanka do utraty prawa do zasiłku. Ubezpieczony utraci zasiłek chorobowy, jeżeli będzie podejmował aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia (obecnie jest to wykorzystanie zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia).

Pracą zarobkową, powodującą utratę zasiłku chorobowego, będzie każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Co ważne, istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy. Z kolei aktywnością niezgodną z celem zwolnienia od pracy będą wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

Sformułowanie tych definicji w przepisach prawa ma na celu doprecyzowanie przesłanek utraty prawa do zasiłku, a tym samym uregulowanie okoliczności, których wystąpienie nie powoduje takiego skutku.

2. Zasady przeprowadzania kontroli wykorzystywania zwolnień lekarskich

Nadal kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy zgodnie z ich celem będą mogli przeprowadzać płatnicy składek (uprawnieni do wypłaty zasiłków) i Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W przepisach wskazano jednoznacznie, że uprawnienie do kontrolowania dotyczy zarówno zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby, jak i zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny. Ponadto doprecyzowano, że kontrolą mogą być obejmowane również osoby po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego.

Zmiany wchodzące w życie od 1 stycznia 2027 r.

1. Zmiany w zakresie wystawiania zwolnień lekarskich (e-ZLA)

Zasadą jest, że w przypadku spełniania warunków do podlegania ubezpieczeniom społecznym z co najmniej dwóch tytułów do tych ubezpieczeń niezdolność do pracy z powodu choroby dotyczy każdego z tych tytułów. Dla każdego z tytułu wystawia się odrębne zwolnienie od pracy. Jeżeli więc ubezpieczony podlega ubezpieczeniom z kilku tytułów i jest chory, a okoliczność tą stwierdza lekarz poprzez wystawianie zwolnienia od pracy, to zwolnienia powinny być wystawione na każdy z tych tytułów.

Zmiana, która wejdzie w życie od 1 stycznia 2027 r., polega na tym, że lekarz – na żądanie ubezpieczonego – nie będzie miał obowiązku wystawienia zwolnienia lekarskiego z określonego tytułu, jeżeli praca zarobkowa w jednym z tych miejsc będzie mogła być wykonywana z uwagi na rodzaj tej pracy. Będzie to dotyczyło np. takiej sytuacji, w której ubezpieczony zatrudniony jest u dwóch pracodawców – np. u jednego na umowie o pracę, a u drugiego na umowie zlecenie – i w czasie, gdy będzie niezdolny do wykonywania pracy u jednego pracodawcy, u drugiego – ze względu na charakter pracy – będzie mógł świadczyć pracę. W takim przypadku ubezpieczony będzie zobowiązany poinformować płatnika składek (uprawionego do wypłaty zasiłków) o okresie, na który zostało mu wystawione zwolnienie od pracy z innego tytułu.

W pozostałym zakresie zasady wystawiania zwolnień lekarskich nie zmienią się.

2. Zasady i tryb wydawania orzeczeń

Zostaną wprowadzone jednolite regulacje odnoszące się do zasad i trybu wydawania orzeczeń dla celów ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, innych świadczeń należących do właściwości ZUS oraz dla celów realizacji zadań zleconych na podstawie innych ustaw.

W jednym akcie prawnym, zostały określone regulacje dotyczące postępowania związanego z wydaniem orzeczenia, niezależnie od celu, w którym jest wydawane orzeczenie, tj. dla potrzeb ustalenia prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych (np. renty z tytułu niezdolności do pracy) czy dla celów poza ubezpieczeniowych (np. trwałej niezdolności do pełnienia obowiązków sędziego). Wprowadzono m. in.

• jednoosobowe orzekanie - zarówno orzeczenia wydawane po raz pierwszy, jak i orzeczenia wydawane w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy (w związku ze sprzeciwem lub zarzutem wadliwości) – co do zasady będą wydawane jednoosobowo. Obecnie jednoosobowo orzeczenia wydawane są przez lekarzy orzeczników, natomiast sprzeciwy i zarzuty wadliwości od orzeczeń lekarzy orzeczników rozpatrywane są przez komisje lekarskie działające w składzie 3 lekarzy specjalistów. Po zmianach również w przypadku wniesienia sprzeciwu lub zarzutu wadliwości od orzeczenia wydanego przez lekarza orzecznika albo przez specjalistę wykonującego samodzielny zawód medyczny (pielęgniarkę, pielęgniarza, fizjoterapeutę) sprawa będzie kierowana do ponownego rozpatrzenia przez lekarza orzecznika (działającego jednoosobowo). W sprawach szczególnie skomplikowanych – w przypadku ponownego rozpatrywania sprawy w związku ze sprzeciwem lub zarzutem wadliwości orzeczenia – będzie istniała możliwość skierowania sprawy do rozpatrzenia przez trzech lekarzy orzeczników orzekających łącznie;
• e-wizyty – postępowanie związane z wydaniem orzeczenia badanie będzie można przeprowadzić z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności;
• orzeczenia wydawane w postaci dokumentu elektronicznego - określono również nowe sposoby doręczenia orzeczenia – doręczenie dokumentu elektronicznego albo wydruku orzeczenia, jeśli doręczenie orzeczenia w postaci dokumentu elektronicznego nie jest możliwe albo na żądanie osoby zainteresowanej;
• maksymalne terminy na wydanie orzeczenia (30 dni) oraz możliwość wniesienia ponaglenia przez osobę zainteresowaną w przypadku przekroczenia tego terminu;
• zasady dostępu ZUS do dokumentacji medycznej podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych - określono obowiązki tych podmiotów w tym zakresie, utworzono katalog form, w jakich dokumentacja może zostać udostępniona, oraz termin, w jakim podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych jest zobowiązany udostępnić dokumentację medyczną (14 dni od otrzymania wniosku o udostępnienie dokumentacji).

Na podstawie komunikatu ZUS "Nowe przepisy w zasiłkach i orzekaniu: Co się zmienia i od kiedy?" - opubl. 12 stycznia 2026 r.

Oprac. Katarzyna Bogucka