rejestry

Fundacje rodzinne bardziej cyfrowe. Resort chce, by były w KRS

Od środy będzie można elektronicznie uzyskiwać odpisy, wyciągi, zaświadczenia i informacje z Rejestru Fundacji Rodzinnych. Kolejnym krokiem ma być przeniesienie rejestru do KRS

Od 29 lipca część informacji o fundacjach rodzinnych będzie dostępna online. Tego dnia wchodzi w życie nowelizacja rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 22 kwietnia 2026 r. w sprawie Rejestru Fundacji Rodzinnych (Dz.U. z 2026 r. poz. 577).

To zmiana, na którą od dawna czekali przedsiębiorcy i prawnicy. Jak jednak podkreślają, rozwiązuje ona tylko część problemów. Nadal całe postępowanie rejestrowe odbywać się bowiem będzie w formie papierowej, a sprawami fundacji rodzinnych zajmuje się tylko jeden sąd w Polsce – Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. W konsekwencji na wpis do RFR trzeba czekać wiele miesięcy.

Potrzebę dalszych zmian dostrzega Ministerstwo Sprawiedliwości. Jak bowiem dowiedział się DGP, wspólnie z Ministerstwem Rozwoju i Technologii oraz Ministerstwem Finansów pracuje nad przepisami i zmianami w systemach informatycznych Krajowego Rejestru Sądowego. Celem jest przeniesienie RFR do KRS.

E-dostęp do danych o fundacji

Wchodząca w życie nowela rozporządzenia umożliwi elektroniczne uzyskiwanie odpisów, wyciągów, zaświadczeń i informacji z RFR. Część danych dotyczących wpisanych fundacji rodzinnych będzie udostępniana na stronie internetowej Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim i będzie mogła zostać samodzielnie pobrana w formie wydruku komputerowego. Informacje mają być też aktualizowane automatycznie co najmniej raz dziennie. To istotne usprawnienie dla banków, notariuszy, kontrahentów i samych fundacji rodzinnych. Pozwoli szybciej sprawdzić, czy podmiot został wpisany do rejestru i jaki ma numer, oraz uzyskać podstawowe informacje potrzebne w obrocie prawnym. Dotychczas nawet otrzymanie zwykłego odpisu z rejestru wymagało skierowania wniosku do sądu i oczekiwania na jego rozpoznanie.

Nadal jednak nie będzie możliwe elektroniczne utworzenie fundacji rodzinnej ani złożenie przez internet wniosku o jej rejestrację lub zmianę danych. Rozporządzenie cyfryzuje bowiem przede wszystkim dostęp do danych już znajdujących się w rejestrze.

– Nowelizacja nie wpłynie istotnie na czas pierwszego wpisu fundacji rodzinnej ani na wpisywanie późniejszych zmian.Usprawni przede wszystkim etap po dokonaniu wpisu. Ułatwi dostęp do informacji, wydawanie dokumentów oraz weryfikację fundacji przez banki, notariuszy i kontrahentów. Jest to ważne dla bezpieczeństwa obrotu, ale nie rozwiązuje głównego problemu, jakim pozostaje papierowy charakter samego postępowania rejestrowego – komentuje Piotr Aleksiejuk, radca prawny w Wojarska Aleksiejuk & Wspólnicy Kancelaria Adwokatów i Radców Prawnych.

MS szykuje rewolucję

Z odpowiedzi Ministerstwa Sprawiedliwości dla DGP wynika jednak, że resort pracuje nad zmianami, które mają usprawnić funkcjonowanie fundacji rodzinnych i włączyć ich rejestr do KRS. Jednym z najważniejszych założeń jest skrócenie czasu rejestracji fundacji rodzinnych. Obecnie wszystkie sprawy prowadzi jeden sąd rejestrowy, natomiast po zmianach wnioski miałyby być rozpatrywane przez 27 wydziałów gospodarczych KRS działających w 21 sądach rejonowych w całej Polsce.

Planowane jest także prowadzenie akt rejestrowych fundacji rodzinnych w formie elektronicznej. Dostęp do tych dokumentów miałby być ograniczony, aby chronić prywatność oraz informacje dotyczące majątku fundatorów i beneficjentów.

Ministerstwo zakłada również wykorzystanie systemu teleinformatycznego obsługującego KRS do prowadzenia spraw rejestrowych przez internet. Oznacza to możliwość składania wniosków online oraz prowadzenia całego postępowania w formie elektronicznej wraz z dwustronną komunikacją między sądem a wnioskodawcą.

System ma także umożliwiać ponowne wykorzystywanie danych zgromadzonych w rejestrze również za pośrednictwem interfejsu programistycznego API. Przewidziano ponadto automatyczne pobieranie przez system KRS wypisów aktów notarialnych z Centralnego Repozytorium Elektronicznych Wypisów Aktów Notarialnych (CREWAN).

Planowane jest również automatyczne pobieranie i aktualizowanie danych z innych publicznych rejestrów i ewidencji, takich jak PESEL, REGON, NIP czy CRBR. Zmiany obejmują także możliwość składania sprawozdań finansowych oraz sprawozdań audytora z ich badania do Repozytorium Dokumentów Finansowych współpracującego z KRS. Dokumenty te mogłyby być następnie udostępniane osobom zainteresowanym.

W opinii prawników samo wykorzystanie infrastruktury teleinformatycznej KRS może być dobrym pomysłem.

– Nie oznacza to jednak, że właściwe jest automatyczne rozproszenie spraw pomiędzy wszystkie sądy rejestrowe. Można stworzyć rozwiązanie pośrednie: elektroniczny Rejestr Fundacji Rodzinnych wykorzystujący narzędzia i funkcjonalności KRS, ale nadal prowadzony przez sąd w Piotrkowie Trybunalskim – proponuje mec. Aleksiejuk. Prawnik uważa, że samo scentralizowanie rejestru nie jest błędem. Problemem jest raczej to, że centralizacji nie towarzyszyły od początku odpowiednie zasoby organizacyjne i rozwiązania teleinformatyczne. Co więcej, zainteresowanie fundacją rodzinną wśród polskich przedsiębiorców rodzinnych znacząco przekroczyło pierwotne szacunki Ministerstwa Rozwoju i Technologii.

Nie bez znaczenia jest to, że przez trzy lata funkcjonowania ustawy Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim wykształcił specjalistyczną praktykę dotyczącą fundacji rodzinnych. Ma to istotną wartość.

– Pochopne rozproszenie spraw może doprowadzić do powstania rozbieżnych praktyk. Już obecnie w analogicznych sprawach dotyczących spółek handlowych poszczególne sądy rejestrowe potrafią zajmować odmienne stanowiska – twierdzi Aleksiejuk. Według niego optymalnym rozwiązaniem byłoby zatem pozostawienie jednego, wyspecjalizowanego rejestru i sądu, ale zapewnienie mu pełnej cyfryzacji.

A może notariusze?

Pojawił się pomysł, aby fundacje rodzinne rejestrować u notariusza.

– Notariusz już dziś uczestniczy w tworzeniu fundacji rodzinnej od samego początku. Akt założycielski oraz statut wymagają formy aktu notarialnego. Notariusz weryfikuje dokumenty, bada zgodność czynności z prawem i nadaje ustaleniom fundatora odpowiednią formę prawną. Powierzenie mu technicznej czynności wpisu byłoby więc naturalnym uzupełnieniem kompetencji, które już wykonuje przy zakładaniu fundacji – przekonuje tymczasem Tomasz Karłowski, prezes Rady Izby Notarialnej w Warszawie.

Takie rozwiązanie zwiększyłoby również dostępność rejestracji. Kancelarie notarialne funkcjonują na terenie całego kraju, podczas gdy wszystkie sprawy rejestrowe fundacji rodzinnych są obecnie skupione w Piotrkowie Trybunalskim. Wpis mógłby następować bezpośrednio w związku ze sporządzeniem aktu założycielskiego, co ograniczyłoby okres funkcjonowania fundacji w organizacji i związaną z nim niepewność prawną.

– Notariat od lat sprawnie działa w elektronicznym obrocie z sądami, m.in. przy elektronicznych wnioskach wieczystoksięgowych czy w sprawach dotyczących KRS. Przeniesienie rejestracji fundacji rodzinnych na grunt notarialny wpisywałoby się w kierunek upraszczania procedur i mogłoby skrócić czas potrzebny do rozpoczęcia działalności fundacji – argumentuje Piotr Marquardt, notariusz z Katowic. Zaznacza przy tym, że takie rozwiązanie wymagałoby oczywiście zmian ustawowych i odpowiednich mechanizmów kontroli. Doświadczenia z innych obszarów pokazują, że notariat jest przygotowany do realizacji takich zadań.

MS nie podchodzi jednak entuzjastycznie do propozycji, aby fundacje rodzinne były rejestrowane u notariuszy. Resort tłumaczy w odpowiedzi na pytania DGP, że powierzenie notariuszom kompetencji do dokonywania wpisów fundacji rodzinnych do RFR budziłoby wątpliwości konstytucyjne. Jednym z podstawowych elementów demokratycznego państwa prawnego jest zapewnienie sprawiedliwej procedury przy wydawaniu rozstrzygnięć dotyczących praw i interesów obywateli. Dotyczy to również postępowania rejestrowego.

Ministerstwo podkreśla, że standardy sprawiedliwej procedury sądowej obejmują m.in. prawo do wszczęcia postępowania, odpowiednio ukształtowaną i jawną procedurę opartą na zasadach sprawiedliwości, możliwość rozpoznania sprawy w dwóch instancjach oraz prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia. Zdaniem resortu proponowane rozwiązanie, zakładające udział notariuszy w rejestracji fundacji rodzinnych, nie zapewnia tych standardów. Powierzenie notariuszom kompetencji do dokonywania wpisów w RFR, w opinii MS, prowadziłoby do powstania dwóch różnych trybów postępowania rejestrowego. Inaczej wyglądałaby ochrona praw jednostki przy wpisie dokonanym przez notariusza, a inaczej przy wpisie dokonanym przez sąd rejestrowy. Według resortu takie zróżnicowanie mogłoby prowadzić do naruszenia zasady równości określonej w art. 32 konstytucji. Ministerstwo ocenia również, że rejestracja fundacji rodzinnych przez notariuszy nie jest spójna z obowiązującym w Polsce modelem postępowania rejestrowego prowadzonego przez sądy, systematyką procedury cywilnej oraz zasadami polskiego systemu prawa.

Poglądy MS są bliskie Piotrowi Aleksiejukowi.

– Ministerstwo słusznie wskazuje, że notariusz pełni przede wszystkim funkcję prewencyjną i gwarancyjną. Prowadzenie publicznego rejestru oraz wydawanie rozstrzygnięć skutkujących powstaniem osoby prawnej oznacza natomiast wykonywanie władzy publicznej. Przekazanie notariuszom kompetencji do rejestracji fundacji rodzinnych wymagałoby zasadniczej zmiany ich pozycji ustrojowej, określenia zasad nadzoru, odpowiedzialności oraz trybu odwołania od odmowy wpisu – zauważa nasz rozmówca. ©℗

Renata Krupa-Dąbrowska

renata.krupa-dabrowska@infor.pl